לייענט אין קומענדיקן נומער:
דעם סאָף פון ה. פּאָליאנקערס ,דער בעקער פון קאַלאַמיע", דעם ראָמאן
פון א. קליאָנאָוון , די אנטלאַפּענע פון או פאָרט".
אן
קינסטלערישע רעפּאָרטאזשן, רײַזע-נאָטיצן און פארצייכענונגען: ש. רא ב י-
נאָװיטש. מאָסקװע--טעל-אוויוו; ש. ג אָָר דאָן. שטעטלעך (סאָף);
ד. האָפש ט יין. די מוטער רוטמאן אא.
לידער-ציקלען פון מ. סאקציִער, י. קאָטליאר, ש. רויטמאן.
ח
אין דער אָפּטײלונג פון קריטיק ועלן פארעפנטלעכט װערן ארטיק-
לען פון י. ליובאָמירסקי וועגן אײַזיק הובערמאנען, פון י. סערעבריאני
וועגן שאָלעם-אלייכעמס ,, מענאכעם-מענדל" אא.
א
זיכרוינעס. בריוו פון לייענער. ליטערארישע נײַס. שעפערישע לאבאָרא-
טאָריע. זינג-ליד,
יק
ר יט ( ר
ישר
= א
ליטעראריש-קינסטלערישע
כוידעש-זשורנאל
= יע
|זיימכאנד
זעינה :טשפ
0-טער יאָרצײַט פון שאָלעם-אלייכעם
שאָלעם:אלײיכעמס געוינעס + + + . . , 6 5 ט 54 2 6
נאָכעם אויס לענדער. דער יונגער ר קטקנ טקנעב (פּיעסע
אין דרײַ אקטן),. + + + . . ס10"9ס ס 8ם 85 :
ל. ראבינאָװיטש (ליאלי סדסקמר מײַן פאָטער. פאָר-
עשאקס - כאצקק נאהעל .60 6 . :
מוישצ אלטמאן. שאָלעם:אלײכעם -- דער מוסל-זל, הל דער
קהגשצרב 2;טעהאטהי 6 24 6 .
יי
אויזער האָלדעס. ראיוינעס װעגן אונדזער פאָלקס-שרײַבער
-22כ2כ72כ 77
מוישע טײף. דער טאָג דער הײַנטיקער (לידצה) . . . .
הירש פּלאסקאָװ. פראָנטאָויקעס (פארצייכענונג) : ס 0
הירש רעלעס. צוגאסט אין שטעט?. -- ,גאָרניט, גאָרניט איז
נגט אלביקי. (ללקעף) 0 . 02 . ס 6 0 2 2
שירע גאָרשמאן(צום 660טן געבורטסטאָג). זאָל פעלן א
האָר... -- שטיינערנע הערצער. --פארב געם בא מיר (דערציי-
)טס ס 9 0 0 0 0 8 ס טס 0 8 5 2 יי 8 א
כאי;ִם מאלטינסקי זײַט װיסן (לידער) . . :
הערש? פּאַליאגקער. דער בעקער פון קאַלאָמײע (רהימער
סײײ?). צייכענונגען ה. אינגער 0 6 6 0 0
מאָט? גרוּװמאן צום 50טן גלכורטסטָג, בא יונגער
שי (סשש6). 6 ס ס ס'ס'ש א ל טג 2 ר
אירמע דרוקער. קלעזמער (ראָמאן. סאָף). צייכענונגען
0 ישטה ס טס ס 0 ס ט םס 0
ליטעראטור און קונסט. לט = מעניט סקס באגא-
בונג (צום 60*טן געבורטסטאָג פון ריווקע רובין)
פהגטט. ם 0 0 0 8 0 טס ס 2
בלעטערנדיק זשורנאלן און צײַטונגען
2 רע 6 ס 6 0 ס 0 ס ס 20 ט א 2 ר יי
נאָטיצן אפן קאלענדאר ס ס ם 0 8 0 0 ס 0 0
לאָמיר זינגען נײַע לידער. אף העכסטער הײך. װער-
טער - שמוע?ל ראָסין מויק -- לײב יאמפּאָלסקי
5 0 +
ס 6 ס 'ס ם ס 0 וק
זײַט
הױיפּט-רעדאקטאַר
א. ווערגעליס.
רעדקאַלעגיע:
ה. אַשעראַװיטש, אי. באַי
רוכאַװיטש, א. גאַנטאר,
מ. טייף, נאַטע לוריע, מ. לעוו
(פאראנטװאָרטלעכער סעקרעטאר),
ב. מילער, י. פאליקמאן
ם פרײ; י ראבין ה. הובין
יי ושאַָלשם-אלייבוום
שאָלעם-אלייבכעמס געוינעס
יעדע נאציאָנאלע ליטעראטור רוקט ארויס קינסטלער, וועלכע דריקן אויס אפן סאמע בוי-
לעטן און טיפן אויפן דעם היסטאָרישן כאראקטער און די גײַסטיקע הופּט-שטריכן פו-
נעם פאָלק.
אין דער ייִדישער ליטעראטור איז אזא שרײַבער שאָלעם-אלייכעם. זײַנע ווערק זײַנען ארײַן
אין אויצער פון דער אינטערנאציאָנאלער, אלמענטשלעכער קולטור. זײַן שאפונג אין אומ-
שטערבלעך.
שאָלעם-אלייכעם, ווען ער איז געווען נאָך יונג, האָט אָנגעמערקט דעם פּאָרטרעט פונעם
פאָלקס-שרײיַבער, דעם קינסטלער, װאָס איז בארופן צו זײַן ,דער פאָלקס-זינגער" און װאָס
צווישן אים און דעם פאָלק עקזיסטירט ,, אן אייביקער בונדיע.
עס איז שווער צו געפינען נאָך א צווייטן בײַשפּיל אין דער ייִדישער ליטעראטוה, ווען א
שרײַבער זאָל מיט אזא פּאטאָס ריידן וועגן דעם בארוף פונעם שעפער, ועגן זײַן פארבינדונג
מיטן לעבן און מיטן פאָלק. עס איז א גאנץ קאָמפּליצירטע אופגאבע צו פאָרמולירן דעם טאָך
פונעם דאָזיקן בארוף. פונדעסטוועגן װעלן מיר פּרוּוון איצט, צו שאָלעם-אלייכעמס 50:טן יאָר-
צײַט, זיך פארטראכטן איבער דעם, װאָס שטעלט מיט זיך פאָר שאָלעם-אלייכעמס בארוף און
זײַן גרוױיסקײַט.
1 אין שײַן פון דער עפאָבע
שאָלעם-אלייכעם האָט, װי אלע ייִדישע שרײַבער, אָפּגעשפּיגלט אין זײַנע װערק דאָס
ייִדישע לעבן פון זײַן צײַט. אלע פּראָצעסן און דערשיינונגען פונעם פאָלקס לעבן זײַנען פאָרגע-
שטעלט אין זײַנע ווערק: די שטאָט, דאָס שטעטל, דאָס דאָרף, פארשיידענע לענדער, פארשיידענע
שטייגערס, אלערליי פּראָפּעסיעס, סאָציַאלע פּסיכאָלאָגיעס, די סאמע געויינלעכע און אומגע-
וויינלעכע קאָנפליקטן, צוזאמענשטויסן, אנטאגאָניזמען און קאָנטראסטן.
שאָלעם-אלייכעם האָט אין קרייז פון זײַן שילדערונג אײַנגעשלאָסן דאָס לעבן און די פּסי-
כאָלאָגיע פון דער גאנצער ייִדישער באפעלקערונג: גווירים, אָרעמעלײַט, אינטעליגענץ, קלייקוי-
דעש, באלמעלאָכעס, ארבעטער, קינסטלער, דעקלאסירטע, אונטערוועלט-פּארשוינען, קינדער,
פרויען.
די זאך באשטייט אָבער ניט בלויז דערין, װאָס שאָלעם-אלייכעם האָט געמאָלט אלזײַטיק
דאָס ייִדישע לעבן. ניט וייניקער וויכטיק איז דאָס, װאָס ער האָט געמאָלט דאָס לעבן אין שײַן
פון דער עפּאָכע. דאָס באטייט, אז שאָלעם-אלייכעם איז געווען א קינסטלער, וועלכער האָט מיט
זײַן שאפונג פארקערפּערט די היסטאָרישע באוועגונג, ער איז געשטאנען אף דער הײַך פון
דער עפּאָכע.
שאָלעם-אלייכעם האָט געשאפן אין פארלויף פון העכער דריי צענדליק יאָר. אין דעם
פּעריָאָד האָט זיך אנטוויקלט דער אימפּעריאליזם, איין רוסלאנד האָט אױיסגעבראָכן די ערשטע
רעװאָליוציע, עס האָט זיך אָנגעהויבן די ערשטע וועלט-מילכאָמע, וועלכע האָט באטײַט דעם
5
: שאָלע םא לײכעם. שאָמערס מישפּעט. בערדיטשעו, 1888, ן. 67,
אָנהײב פונעם קריזיס פון דעם אימפּעריאליזם ערעוו דער סאָציאליסטישער אָקטיאבער-רעװאָ-
ליוציע. די ווירקונג פון אָט די אלע היסטאָרישע פּראָצעסן שפּירט זיך דײַטלעך אין שאָלעם-
אלייכעמס ווערק. כאָטש אף א מאָדנע-מעשונעדיקן קאסרילעווקער אויפן, איבערגעבראָכן אין
דער פּריזמע פון דער פּסיכאָלאָגיע פונעם קליינעם מענטשעלע, הערן מיר פאָרט אין זײַנע
שאפונגען דעם הו-הא פון דער בא 6 בירזשע, דעם טומל און דעם טראסק פון דער
קאפּיטאליסטישער גרוױיסשטאָט, די שווע טריט פון די פּאָליאקאָװוט, די בראָדסקיט, די ראָ-
יק מיר זעען אפילע דעם בלענדנדי גלאנץ פון דער בורזשואזער ציוויליזאציע אין דער
רעסטער שטאָט פון דעם מעכטיקסטן קאפּיטאליסטישן לאנד אמעריקע. אין שאָלעם-
טס ווערק האָבן מיר א ברייטע אָפּשפּיגלונג פון דער ערשטער רוסישער רעװאָליוציע,
בילדער פון רעװאָליוציאָנערן קאמף, פון. דעמאָנסטראציעס און גאסן-שלאכטן סאָציאלע און
נאציאָנאלע קאָנפליקטן, פּאָגראָמען און שטרייקן, פון אומלעגאלער רעװאָליוציאָנערער טעטי-
קײַט, פון דעם דרייפוס-איניען, פונעם בייליס-פּראָצעס, פון די רעאקציעיאָרן ר דער רעואָ-
ליוציע --- פון די אמערסטן וויכטיקע געשעענישן, כאראקטעריסטישע פארן אָנהייב פונעם צוואני
ציקסטן יאָרהונדערט.
אָבער זאָגנדיק, אז שאָלעם-אלייכעם איז געשטאנען אף דער הייך פון דער עפּאָכע, ווילן
מיר דערמיט ניט באהויכּטן, אז ער האָט אומעטום געשילדערט דאָס לעבן װי א קינסטלער,
וועלכער איז דורכגעדרונגען מיט א רעװאָליוציאָנערער אידיייש-פילאָסאָפישער און היסטאָריש-
פּאָליטישער װועלט-אָנשױיוּנג. שאָלעם-אלייכעם איז ניט געווען קיין רעװאַליוציאָנערער קעמפער.
ער איז אָבער געווען א דעמאָקראט און א הומאניסט, און די 4 פּראָבלעמען
און פּראָצעסן פון דער עפּאָכע האָט ער קינסטלעריש אופגעפאסט אף פֿראָגרעסיוון אויפן.
בענעגייע שאָלעם-אלייכעמען איז גילטיק דער מארקסיסט ישער ? שט א אף די גרויסע
קינסטלער פונעם קריטישן רעאליזם: זייער קינסטלערישע שאפונג איז ברייטער פון זייער אידעאָ-
לאָגישער וועלט-אופאסונג. מיר האָב דאָ אין זינען ענגעלטעס ארױסזאָגונג וועגן באלזאקן:
שאָלעם-אלייכעם איז, נאטירלעך, דעמאָקראטישער און פאָלקסטימלעכער, ;
ער האָט קיינמאָל ניט סימפּאטיזירט די אריסטאָקראקטן און איז ניט געווען קיין
איז, פארקערט, געווען אן אנטשיידענער קעגנער פונעם צאריזם, פון סאָציָאלער און נאציאָנאלע
אונטערדריקונג. אזוי װי באלזאק אין זײַן צײַט האָט געשאפן די , מענטשלעכע קאָמעזיע" פון
דער פראנצויזישער געזעלשאפט, אזוי האָט שאָלעם-אלייכעם געשאפן די ייִדישע ,/מענטשלעכע
קאָמעדיע", די עכטע רעאליסטישע ,געשיכטע פון די ייִדן" אין צוואנציקסטן יאָרהונדערט. אין
זײַנע ווערק ;מענאכעם-מענדל", ,טעוויע דער מילכיקער", ,, מאָטל פייסי דעם כאזנס", ,קאסרי-
לעווקע", ,,מאָנאָלאָגן", ,קסאָווים פון א קאָמיװאָיאזשאָר* און אנד. האָט שאָלעם-אלייכעם, וי באל-
זאק, באשריבן אין דער פאָרם פון א כראָניק, יאָר נאָך יאָר, די זיטן פון זיַן עפּאָכע אין א געווי-
סער נאציאָנאלער סוויווע -- אָנהײבנדיק פונעם 1892 און ביז דעם 1916. פון שאָלעם-אלייכעמס
ווערק, פּונקט װי פון די װערק פון אנדערע גרויסע שרײַבער-רעאליסטן, דערוויסן מיר זיך,
;אפילע אין זין פון עקאָנאָמישע דעטאלן מערער, איידער פון די ביכער פון אלע ספּעציאליסטן --
היסטאָריקער, עקאָנאָמיסטן, סטאטיסטיקער פון אָט דעם פּעריִאָד איניינעם גענומען".
אין דעם באשטייט די גרױיסקײַט פון שאָלעם-אלייכעמען.
2; דער גרויסער רעאליסט
די ייִדישע ליטעראטור פונעם 19-טן יאָרהונדערט איז אין די הויפּט-וערק פון אירע בעסטע
שעפער געווען א רעאליסטישע ליטעראטור. ניט בלויז מענדעלע און לינעצקי, נאָר אויך עטינ-
גער, אקסענפעלד, לעװינזאָן און אפילע נאָך פריִער -- די בערלינער האסקאָלע-קאָמעדיָאָגראפן
אייכל און װאָלפזאָן (,לײַכטזין און פרעמעליי" און ,רעב כאנויך, אָדער װאָס טוט מען דערמיט?י)
און דער אװטאָר פון דער גאליצישער אנאָנימער ,גענארטע וועלט" -- זײַנען אין גרונט געווען
רעאליסטן. עמעס, צװישן דעם רעאליזם פון די בערלינער און די גאליצישע אופקלערער, פון
עטינגערן און אקסענפעלדן, פון איין זײַט, און מענדעלען און לינעצקין, פון דער צווייטער זײַט,
איז א גרויסער אונטערשייד, אן אונטערשייד װוי צװישן צוויי עטאפּן אין דער געשיכטע פון דער
ייִדישער ליטעראטור פונעם 19-טן יאָרהונדערט. אָבער וי גרויס עס זאָל ניט זײַן דער אונטער-
שייד צוװוישן אָט די צוויי עטאפּן פון דער ייִדישער ליטעראטור, פארייניקט זיי דאָס, װאָס די
ליטעראטור, וועלכע איז דעמלט געשאפן געװאָרן, איז געווען א רעאליסטישע.
ג מארקס ק. און ענגצלס פ. געװיילטע בריו. 1953, זז. 405--406,
צום אונטערשייד פון דער רוסישער און מײַרעװ-אײראָפּעישער ליטעראטור, װוּ באנאנד
מיטן רעאליזם האָט פארנומען אן אָנגעזעען אָרט דער ראָמאנטיזם, איז אין דער ייִדישער ליטע-
ראטור פונעם 19-טן יאָרהונדערט קיין ראָמאנטישער שטראָם קימאט װי ניט געווען, אויב ניט
רעכענען נאכמען בראצלאווערס מײַסעלעך, וועלכע זײַנען גיכער געווען פארבונדן מיט כסידישן
פּאָלקלאָר, איידער מיט קינסטלערישער ליטעראטור. עמעס, נאכמען בראצלאווערס ווירקונג האָט
א סאך שפּעטער זיך אנטפלעקט אין פּערעצעס שאפן און אפילע נאָך שפּעטער, שוין אין אונדזער
צײַט, אין ניסטערס ווערק. אָבער אין אָנהײב פונעם 19-טן יאָרהונדערט האָט נאכמען בראצלא-
ווערס ,ראָמאנטיזם" אף דער ליטעראטור קיין ווירקונג ניט געהאט. ערשט מיט פּערעצעס קומען
האָט דער ראָמאנטיזם באקומען א מעכטיקן שעפער, וועלכער האָט געמאכט א סאָף צו דער אליינ-
הערשונג פונעם רעאליזם אין דער ייִדישער ליטעראטור.
שאָלעם-אלייכעם האָט מיט זײַן שאפונג באקרוינט די רעאליסטישע טראדיציעס פון דער
ייִדישער ליטעראטור און אײינצײַטיק אָנגעהױבן א נײַעם עטאפ אין איר רעאליזם.
שאָלעם-אלייכעם האָט, וי באוווסט, דערקלערט מענדעלען פאר דעם ,זיידן" פון דער ייִדישער
ליטעראטור און זיך פארן אייניקל". פון דאן אָן איז קימאט װי אומבאשטרייטבאר די פארבינ-
דונג פון אָט די צוויי קלאסיקער. אין דער ליטעראטור וועגן מענדעלען און שאָלעם-אלייכעמען
ווערט אלס קלאל גערעדט וועגן דער שאפונג פון ביידע שרײיבער בלויז וי וועגן איין רעאליסטי-
שער שיטע. און אויב מע דערמאָנט וועגן אונטערשיידן, האָט מען אין זינען בלויז די צײַט, װאָס
טיילט אָפּ מענדעלען פון שאָלעם-אלייכעמען, אָבער ניט דעם טאָך פון זייער שאפן,
דאָס איז אָבער א מיספארשטייעניש. די נײַע צײַט ברענגט מיט זיך נײַע קוואליטאטיווע
אייגנשאפטן. אין דער פעסטשטעלונג ,זיידע" און , אייניקל? איז געווען אן אָנדײַט אף א נײַער
טראדיציע אין א נײַער ליטעראטור. שאָלעם-אלייכעמס רעאליזם איז ניט קיין איבערכאזערונג
פון מענדעלעס רעאליזם אין א שפעטערדיקן פּעריִאָד, נאָר א נײַער רעאליזם,
שאָלעם-אלייכעמס רעאליזם האָט געקאָנט אופקומען בלויז אפן באָדן פון מענדעלעס רעא-
ליזם. דאָס איז קלאָר. אָן מענדעלען איז אומעגלעך שאָלעם-אלייכעם. פּונקט וי אָן פושקינען איז
אומעגלעך טאָלסט י. ס'איז אָבער אויך קלאָר, אז שאָלעם-אלייכעם איז ניט מענדעלע, פּונקט
וי טאָלסטאָי איז ניט פושקין. שאָלעם-אלייכעמס רעאליזם האָט אין זיך נײַע מאָסן, נײַע ברייטן
און לענגען, נייע הייכן און טיפן, וועלכע מענדעלע האָט ניט געהאט און ניט געקאָנט האָבן: שאָ-
לעם-אלייכעם האָט ניט בלויז פאָרגעזעצט מענדעלען, נאָר אים אויך, ריידנדיק מיט העגעלס
לאָשן, ;אראָפּגענומען", דאָס הייסט דיאלעקטיש אראָפּגענומען. ניט אָפּווארפנדיק אים, נאָר איינ-
שליסנדיק אים אין זייַן אייגענער שאפונג און גייענדיק װײַטער צו נײַע צילן און אופגאבן. מענ-
דעלעס רעאליזם האָט נאָך ניט געהאט אין זיך די מאסעװעקײַט, די פּלעבײיַשע אמכאָדיקײַט פון
ברייטע פאָלקס-שיכטן, פון א גאנץ פאָלק. זעלבסטפארשטענדלעך, מענדעלעס רעאליזם איז װײַט
פון עטינגערס און אקסענפעלדס רעאליזם, װי דער הימל פון דער ערד. דאָס איז נײַער מאסקי-
ליזם, שוין בארייכערט מיט דעמאָקראטישן פאָלקיזם. אָבער פאָרט איז נאָך דער דאָזיקער רעא-
ליזם געבויט אף א ראציאָנאליסטישן, ,לאָגיציסטישן?" שמאָלן באָדן פון יעכידישער אינטעלי-
גענץ. די מאסקילים זיינען דאָך ביכלאל געווען איינזאם אין זייער קאמף. זיי האָבן ניט געפירט
נאָך זיך קיין ברייטע מאסן. און האגאם מענדעלע האָט מיט זײַן שאפן מערער, וי װער עס איז
אנדערש, אויסגעדריקט די סאָציאלע נויטן פון די מאסן, איז ער אָבער אלס דענקער און קינסטלער
פאָרט געווען װײַט פונעם האמוין.
אלס קינסטלער געהערט מענדעלען דער היסטאָרישער פארדינסט פונעם ערשטן קלאסיקער
פון דער ייִדישער ליטעראטור. מענדעלע איז ניט געווען דער אָנהייבער פון דער נײַער ייִדישער
א די נײַע ייִדישע ליטעראטור הייבט זיך אָן א סאך פריִער ביז מענדעלען. ער איז
ג דער אָנהייבער און דער גרונטלייגער פון דער קלאסישער ליטעראטור. און ער האָט גע-
6 דעם גוירל פון אן אָנהײיבער. ער האָט אָנגעהױבן שאפן די קלאסישע ליטעראטור אלס
מיטל פון קאמף פאר די אינטערעסן פונעם פאָלק דאן, ווען דאָס פאָלק איז נאָך געווען װײַט פון
קולטור. מענדעלעס קונסט איז געווען א געווער אין די הענט פון פאָרגעשריטענע אינטעליגענטן
יעכידים, וועלכע זײַנען נאָך ניט געווען פארבונדן מיט ברייטע מאסן. דאָס איז געווען דער צוויי-
טער עטאפּ פון דער באפרייונגס-באוועגונג אין רוסלאנד, ווען די דעמאָקראטיש-פאָלקיסטישע
ליטעראטור האָט ערשט אָנגעזאָגט דעם שטורעם, אָבער דער שטורעם איז נאָך ניט געקומען.
מענדעלעס רעאליזם איז דעריבער טיפּיש װי דער קריטישער רעאליזם, וועלכער האָט נאָך ניט
געהאט קיין ברייטע מאסן-באזע.
שאָלעם-אלייכעם און פּערעץ בילדן א נײַעם אָנהײב אין דער געשיכטע פון דער נײַער
ייִדישער ליטעראטור. דער דאָזיקער אָנהייב איז פארבונדן מיטן דריטן עטאפּ פון דער בא-
פרײַונגס-באוועגונג, ווען צום קאמף האָבן דערוואכט די סאמע ברייטסטע פאָלקסמאסן, ווען די
פּ
ליטעראטור האָט שוין באקומען א קאָנקרעטע לעבנס-פונקציע און איז געװאָרן א רעאלע נויט-
באדערפעניש פונעם פאָלקס לעבן. שאָלעם-אלייכעמס רעאליזם שליסט זיך אָן נאטירלעך, צו
דעם קריטישן רעאליזם, אָבער אף א ווייטערדיקער, העכערער שטופע זײַנער. אויב מענדעלע
האָט געשאפן דעם אָנהייב פון דער קלאסישער ליטעראטור, האָט שאָלעם-אלייכעם פאָרגעזעצט
שאפן אָט די ליטעראטור און זי דערפירט צום לייענער, װײַל שאָלעם-אלייכעם איז ניט בלויז געווען
א רעאליסט אין זײַן שאפונג, נאָר א באװוּסטזיניקער קעמפער פאר רעאליזם. שאָלעס-אלייכעם
האָט צונויפגעפירט די קלאסישע ייִדישע ליטעראטור מיטן לייענער און אזויארוס געזיכערט די
ווייטערדיקע אנטוויקלונג פון דער ייִדישער ליטעראטור.
שאָלעם-אלייכעמס קאמף פאר רעאליזם איז געווען א פּרינציפיעלער, אן אקשאָנעסדיקער,
א טעאָרעטיש דורכגעטראכטער אין פארלויף פון אלע יאָרן פון זײַן שאפונג. דעם קאמף פאר
רטאליזם האָט ער געפירט אין זײַן אָרגאניזאציַאָנעלער און פארלעגערישער טעטיקײַט, אין לי-
טעראריש-קריטישע און ליטעראריש-עסטעטישע ארויסטרעטונגען, אין אלע זײַנע קינסטלערישוע
ווערק, אין בריוו. יעדער װוערק פון שאָלעם-אלייכעמען איז געווען א קינסטלערישער און עסטע-
טישער מאניפעסט פונעם רעאליזם. אין דער ייִדישער ליטעראטור איז ניטאָ נאָך אזא שרײַבער,
װאָס זאָל אזוי סיסטעמאטיש און אומדערמידלעך פירן דעם קאמף פאר א רעאליסטישער פאָלקס-
ליטעראטור, וי שאָלעם-אלייכעם.
די גרויסקייט פון שאָלעם-אלייכעמען אלס רעאליסט באשטייט אזויארום דערין, װאָס ער
האָט נאָך מענדעלען קינסטלעריש אופגעהויבן די ייִדישע ליטעראטור אף נאָך א העכערער
שטופע; װאָס ער האָט געשאפן די ברייטסטע ליענערישע מאסן-אאודיטאָריע; װאָס ער האָט
טעאָרעטיש און שעפעריש געפירט א באװוּסטזיניקן קאמף פאר רעאליזם.
אין אונדזער צײיַט, ווען דער רעאליזם ווערט אָפט אן אָביעקט פון אָנפאלן אויך אין געוויסע
קרײַזן פון דער ייִדישער ליטעראטור, איז שאָלעם-אלייכעמס רעאליזם און זײַן קאמף פור אים
ניט בלויז געשיכטע, נאָר ברענענדיק-אקטועלע און פולשטענדיקע הײַנטצײַטיקײַט.
דער גרויסער נאָואטאָר
שאָלעם-אלייכעמס אייגנארט װײַזט זיך ארויס פריִער פאר אלץ אינעם אויפן פון שאפן
טיפּן און געשטאלטן. אייגנטלעך, איז דאָס די הויפּט-פּראָבלעם פון דער רעאליסטישער קונסט.
שאָלעם-אלייכעם, װי עס איז שוין געזאָגט געווען, האָט געשאפן אן אויסערגעוויינלעך רײַכע און
פארשיידנארטיקע געשטאלטן-גאלעריי, אין וועלכער עס טיילן זיך אויס די צענטראלע גע-
שטאלטן: דער האָרעפּאשנער פאָלקסמענטש אין אלע זײײַנע אנטפּלעקונגען (טעוויע, שימען-עליע,
שימעלע סאָראָקער און אנדערע); דער לופטמענטש (מענאכעם-מענדל, דער ברודער עליע, דער
כאווער פּיניע, די קאָמיואָיאזשאָרן אאוו.); דער טאלענטירטער פאָלקסמענטש, דער באגייסטער-
טער פאָלקס-קינסטלער (סטעמפּעניו, יאָסעלע סאָלאָװײ, ראָזץ ספיוואק, ראפאלעסקאָ, סטעלמאך
אא.; דאָס קינד אין די פארשיידנסטע ווארי:אציעס; די פאָלקס-פרוי אין אלע אירע אויסקומענישן.
דאָס זײַנען די הױיפּט-געשטאלטן, אין וועלכע דער שרײַיבער פארקערפּערט קינסטלעריש
דאָס לעבן, די פּסיכאָלאָגיע און דעם שטייגער פון די סאמע ברייטע שיכטן, װאָס בילדן, אזוי צו
זאָגן, דעם נאציאָנאלן באָדן. באגלײַך מיט זיי געפינען מיר אין שאָלעם-אלייכעמס װערק די
סאָציַאלע פּאָליוסן פונעם פאָלק, זײַנע אנטאגאָניסטיש-קעגנגעשטעלטע קויכעס -- דעם גוויר און
די ארבעטער.
שאָלעם-אלייכעמס נאָוואטאָרישקײַט אין פּראָצעס פון שאפן א געשטאלט פון גרויסער פאר-
אלגעמיינערונג באשטייט דערין, װאָס ער גיט אים ניט מיטאמאָל, ניט װי א מאַמענט, נאָר װוי א
פראָצעס, װאָס האלט אין אנטוויקלען זיך. שאָלעם-אלייכעמס טיפּן ווערן געמאָלט װוי כאראקטערן,
וועלכע אנטפּלעקן זיך אין פארלויף פון זייער גאנץ לעבן. מענאכעם-מענדל איז געשאפן געװאָרן
אין מעשעך פון צוואנציק יאָר; טעוויע -- קימאט אין די זעלבע יאָרן; די טרילאָגיע וועגן טאלענ-
טירטן פאָלקס-קינסטלער -- אויך פאר צוואנציק יאָר; מאָטל --- אין מעשעך פון נײַן יאַר.
אזא אויפן פון שאפן א געשטאלט איז פארבונדן מיטן כאראקטער פון שאָלעם-אלייכעמס
רעאליזם און איז דורכויס אָריגינעל אלס מעטאָד פון טיפּיזאציע. דאָס איז דער מעטאָד פון פאר-
בינדן די אנטוויקלונג פונעם געשטאלט מיטן גאנג פונעם לעבן.
שאָלעם-אלייכעם נעמט פּאָשעטע מענטשן און פארוואנדלט זיי אין העלדן, ער מאָלט װאַכע-
דיקע מענטשן און מאכט פון זיי יאָמטעוודיקע טרוימערס. מענאכעם-מענדל ווערט קימאט פאנ-
טאסטיש, ניט אָנװערנדיק די רעאלע, נאטירלעכע שטריכן זײײַנע. טעוויע וואקסט אויס ביז דרא-
6
מאטיזם, ניט אופהערנדיק צו זײַן דער געוויינלעכער פאָלקסמענטש. אין דעם באשטייט אויך
שאָלעם-אלייכעמס נײַער אויפן אין דער שילדערונג פון געשטאלטן,
אזא רײײַכקײַט פון זשאנרען, װי בא שאָלעם-אלייכעמען, האָבן מיר ניט בא קיין איין ייָדישן
שרײַבער: לידער און פּאָעמעס, פארצייכענונגען און נאָװעלן, דערציילונגען און ראָמאנען, פּיעסן,
ארטיקלען, פעליעטאָנען, פּאמפלעטן, מײַסעס און אלעגאָריעס, עסטעטישע און ליטעראריש-
קריטישע עטיודן, ניט רעכענענדיק די טויזנטער בריוו, פארעפנטלעכטע און נאָך ניט פארעפנט-
לעכטע. אף וויפל שאָלעם-אלייכעם איז הויפּטזאכלעך א פּראָזאיִקער, קאָן מען די נאָוואטאָריש-
קײַט זײַנע מער פון אלץ באמערקן טאקע אין דעם דערציילערישן זשאנער. באזונדערס אין דער
נאָװעלע זעען מיר יענע הויכע מײַסטערשאפט שאָלעם-אלייכעמס, דעם קלאסישן גאנג, מיט
וועלכן ער איז אריין אין דער וועלט-ליטעראטור.
אינעם דערציילערישן זשאנער האָט שאָלעם-אלייכעם אָפטמאָל גענומען אלס סוזשעט קליינע,
אומבאדייַטנדיקע צומאָל פאקטן און געשעענישן אינעם לעבן פון די ייִדישע מאסן, געשעענישן
פון דער ארומיקער װירקלעכקײַט, פונעם אלטעגלעכן שטייגער. אָבער די דאָזיקע פאקטן און
געשעענישן האָט שאָלעם-אלייכעם דערהויבן צו גרויסער פאראלגעמיינערונג און טיפּיזירונג, צו
כאראקטעריסטישער שילדערונג. אין די צארישע באדינגונגען ווערט דער פּריזיוו אין דער ארמיי
פארוואנדלט אין א קייט פון פּײַנלעכע איבערלעבונגען (;פונעם פּריזיוו"); דער זעלבסטמאָרד
פון דער טאָכטער ווערט געשילדערט ניט וי קיין איינציקער טראגישער צופאל, ניט װי קיין
רעזולטאט פון אן אומגליקלעכער ליבע, נאָר וי א טיפישע דערשיינונג אין פּעריִאָד פון רעאקציע
נאָך דער ערשטער רוסלענדישער רעװאָליוציע (,קייווער-אָוועס'); א געדאכט געווינס אף א
לאָטערײי-בילעט צעטומלט דאָס גאנצע שטעטל, אנטפּלעקנדיק דערמיט די עקאָנאָמישע באָדנ-
לאָזיקײַט פון דער באפעלקערונג, װאָס איז נויטע צו לאָזן זיך נאָך איליוזאָרישע גליקן (, פינף
און זיבעציק טויזנט"). דאָ זעען מיר די זעלבע באצויבערנדיקע מײַסטערשאפט פונעם גרויסן
דיכטער, װי אינעם שאפן געשטאלטן. פון דעם װאָכעדיקן און געוויינלעכן ווערן באשאפן קישעפ-
דיקע קונסט-ווערק, אזוי אז דעם לייענער איז שווער צו אונטערשיידן, װווּ איז װאָר און װוּ איז
קונסט. דערפון נעמט זיך ניט זעלטן, ווען מע לייענט שאָלעם-אלייכעמס וערק, די איליוזיע, אז
די געשילדערטע געשעעניש איז טאקע פאָרגעקומען אין לעבן, אז דו אליין האָסט עס געזען מיט
דײַנע אויגן אָדער אפילע געווען אין דער געשעעניש אן אָנטײילנעמער. און אין דער זעלבער צײַט
איז שאָלעם-אלייכעמס נאָוועלע איבעראשנדיק-נײַ, װי אן עמעסע אנטדעקונג. לײַכט און פרייַ
מאכט שאָלעם-אלייכעם דעם אויסוואל און די אויספורעמונג פון די סוזשעטן, מײַסטערהאפט און
זיכער צעבינדט ער די קנופּן פון די נאָװעלן -- אלץ אָטעמט מיט לעבן, מיט אָרגאנישקײַט, מיט
נאטירלעכקייט.
שאָלעם-אלייכעם האָט אין טאָך גענומען געשאפן אין דער ייִדישער ליטעראטור אזא נײַע,
עכט-נאָוואטאָרישע פאָרם, װי דער נאָוועליסטישער ראָמאן. װײַל װאָס איז דען אינדערעמעסן אזא
װוערק, וי , טעוויע דער מילכיקער", אויב ניט קיין ראָמאן אין קורצע דערציילונגען? און דאָס
זעלבע איז דאָך אויך , מענאכעם-מענדל". און ,מאָטל פּייסי דעם כאזנס"? איז דאָס דען ניט קיין
ראָמאן-עפּאָפּיי, װאָס די קאפּיטלען זײַנע שטעלן מיט זיך פאָר נאָװעלן? ,פונעם יאריד" האָט
שאָלעם-אלייכעם באצייכנט אלס אװוטאָביִאָגראפישן ראָמאן, און טאקע ער אליין האָט אויך אָנגע-
וויזן, אז דער דאָזיקער ראָמאן איז געבויט נאָוװועליסטיש.
אויב אין דער מײַרעװו-אײראָפּעישער ליטעראטור װערט איצט גערעדט ועגן דעם נאָװוע-
ליסטישן ראָמאן וי וועגן א נאָוואטאָרישער דערגרייכונג פון דער קינסטלערישער פּראָזע, איז
שאָלעם-אלייכעמס נאָוועליסטישער ראָמאן מיט העכער א האלבן יאָרהונדערט צוריק אוואדע
געווען א גרויסער נאָוואטאָרישער אופטו.
שאָלעם-אלייכעם איז באנאנד מיט פּערעצן דער באדײַטנדיקסטער נאָוואטאָר פון קינסט-
לערישער ייִדישער פּראָזע אין צוואנציקסטן יאָרהונדערט.
? דער גרויסער שפּראך:מייסטען
שאָלעם-אלייכעמס קונסט איז אויסגעדריקט בוילעטער פון אלץ אין זײַן שפּראך. ער איז א
װירטואָז פון איבערגעבן די סאמע כאראקטעריסטישע, טיפּישע שטריכן פון די פאָלקסמאסן און
פון זייער פּסיכאָלאָגיע דורך רייד, און דאפקע דורך רייד פון די פּערסאָנאזשן. אלע מיטלען פון
שאָלעם-אלייכעמס שאפן קאָנצענטרירן זיך, וי אין א פאָקוס, אין דער שפּראך פון זײַנע פּערסאָ-
נאזשן. שאָלעם-אלייכעמס שפּראך רעפּראָדוצירט די רייד-מאניר און דעם סטיל פונעם פאָלקס
7
לאָשן: פראזעאָלאָגישע אויסדרוקן, פאָלקס-אינטאָנאציעס, פאָלקלאָרישע און עטנאָגראפישע אייגנ-
שאפטן. דורך דער שפראך שאפט שאָלעם-אלייכעם די פילפּאָנעמדיקײַט און גיט איבער די פיל-
קױילעסדיקײַט פונעם פאָלק. שאָלעם-אלייכעמס קינסטלערישע שפּראך איז דיָאלאָגישש און נאָך
ריכטיקער --- פּאַליפאָניש לויט איר אינערלעכן טעכנאָלאָגישן פּריגציפ.
שאָלעם-אלייכעם גיט איבער די דינסטע ניואנסן און אקצענטן פון דער פאָלקס-שפּראך, איר
עמאָציאָנעלע אָנגעזעטיקטקײַט און פילפארביקײַט. אז מע לייענט שאָלעם-אלייכעמס א מאָנאָלאָג
צי א דיאלאָג, קאָן זיך שאפן אן איליוזיע, אז דער אװטאָר שטייט בא דער זײַט און לאָזט ריידן
דעם פּערסאָנאזש, וי און וויפל ער וויל. אמאָל קאָן זיך דאכטן, אז מיר האָבן צו טאָן ניט מיט
דער ליטעראריש-קינסטלערישער שפּראך פונעם שרײַבער, נאָר מיט אן אומאָרגאניזירטער,
פארפלייצנדיקער סטיכיי פון דער גערעדטער פאָלקס-שפראך. אָבער דאָס איז טאקע בליז אן
איליוזיע. װאָס טיפער מע טראכט זיך ארײַן, אלץ מער איבערצייגט מען זיך אין דער פונקציאָ-
געלער באדייטונג פון יעדער מאָנאָלאָג, פון יעדער דיָאלאָג און פון די אָנצאָליקע פּאָלילאָגן אינ-
גאנצן גענומען, פון יעדן באזונדערן טייל פון די מאָנאָלאָגן, אלץ מער זעט מען, אז די סטיכיייש-
קײַט פונעם שפּראך-שטראָם איז א געדאכטע. פארקערט, עס פילט זיך שטענדיק די זאָרגפולע,
אקשאָנעסדיקע, טיף פארבאָרגענע אין אונטערטעקסט ארבעט פונעם שרײַבער אף
אַרגאניזירן דעם רייד-מאטעריאל. און גראָד אָט די ,אָפּװעזנהײַט* פונעם אװטאָר, די איליוזיע,
אז ער מישט זיך קלוימערשט ניט ארײַן, שאפט די לעבעדיקײַט, די װאָרהאפטיקײַט, די נאטיר-
לעכע אָרגאנישקײַט פון א א 2 שפּראך אלס עכטע פולקומע װאָרט-קונסט.
אין דער שפּראך פון שאָלעם-אלייכעמס פּערסאָנאזשן איז אָפּגעשפּיגלט די אומזיכערע לאגע
פון די ייִדישע אט ביז דער רעװאָליוציע, זייער האָפענונגטלאָזיקײַט, זייערע איליוזיעס.
די אומזיכערקײַט פון דער לאגע ברענגט צו פארשטעלטע, אומדירעקטע, צװײידײַטיקע רייד. דער
פּארשוין סטארעט זיך ניט קנטפעהר און אויסדרייען זיך פון ענטפערן אף א געשטעלטער פראגע,
אָפּקומען מיט א פראגע אף א פראגע. שאָלעם-אלייכעמס פּערסאָנאזשן יי ארויסגעריסן גע-
װאָרן פונעם שטעטל, זײַנען צעװאָרפן געװאָרן איבער דער וועלט, האָבן זיך אָנגעשטעקט מיט
פארשיידענערליי אָפּשניצלעך פון אידייען, פון געזעלשאפטלעכע באוועגונג 5 6 זײַנען געשטעלט
געװאָרן אין גאָר נײַע באדינגונגען פון זוכן א א ברויט, זיי האָבן געמוזט זײַן רירעוודיק,
באוועגלעך און אומדערמידלעך, זיך ווארפן פון איין געשעפט צום צווייטן, זיך באגעגענען מיט
אלערליי מענטשן, זײַן גרייט צו אלערליי פּאסירונגען און טרעפענישן, זיך קאָנען אויסדרייען פון
אלערליי אומגליקן און אומדערווארטע צופּעליקײַטן. דער פּערסאָנאזש מוז א פלינק און אומ-
דערמידלעך אין זײײַנע זוכענישן, און דאָס װאָרט זײַנס װוערט אויך אזוי , פלינק" און , בייגעוו-
דיק". אָס דער שטריך פון אומזיכערקײַט, ניט-שטאנדהאפטיקײַט איז זייער כאראקטעריסטיש
פאר דער מערהײיט שאָלעם-אלייכעמס פּערסאָנאזשן:
;אוואדע, װאָס זאָלט איר קלערן, ווען מײַן מאן אָלעװ-האשאָלעם זאָל מיר אצינד לעבן --
טע-טע-טע... כאָטש אז מע וויל שמועסן דאָס אייגענע צוריק, האָב איך קיין האָניק פאר אים ניט
געלעקט" (,דאָס טעפּל"); ,אליין בין איך, דארפט איר וויסן, א יונגערמאן, װי איר זעט מיך, פון
א קליין שטעטל, דאָס הייסט דאָס שטעטל איז גאַר ניט אזא קליין שטעט?, און דאפקע א היפשם
שטעטל, א שטאָט, קאָן מען זאָגן? (,אן אייצע"); ,און דערצו, דארפט איר וויסן, איז זי נאָך
נישט איבעריק קלוג אויך. דאָס הייסט, אזוי אפילע, אז איר װועט מיט איר ריידן, איז זי, דאכט
זיך, נישט קיין נאר, מע קאָן זאָגן א קלוגע, א כרוצע, א מאנצבלשער קאָפּ אף איר" (,אן אייצע?);
;איצט האָב איך פאר אײַך נאָך א טיפּ. יויעל טאשקער רופט מען אים. איר זאָלט אָנקוקן א 7
קיין דרײַ צעבראָכענע פירער װעט איר פאר אים ניט געבן. א קליינס, א דארס, א טרוקנס, א
בערדל א שיטערס, און אז סע גייט, לויפט עס, און א הוילעך -- װוּ איר האָט ערגעץ א סוינע,
כאָטש אפילע א נאָגיד. װאָס זאָג איך א נאָגיד? א גוויר, אן אדיר, א מיליאַנשטשיק. דאָס הייסט,
איך האָב זײַנע מיליאָנען, לאָז זיך אײַך דאכטן, ניט געצײילט; מעגלעך, אז ער פארמאָגט טאקע
מיליאַנען, און מעגלעך, אז עס פעלט א סאך צו א האלבן מיליאָן" (,דער טאלעסקאָטן?; ,גע-
שטאָרבן איז זי, זאָגט מען, בא אים פון הונגער, נאָר מיסטאמע איז דאָס א ליגן, און עפשער איז
דאָס אן עמעס" (.דער טאלעסקאָטן"); ,איך האָב געשריִען, געטופעט מיט די פיס, געריסן אף זיך
די האָר פונעם קאָפּ -- שיר ניט מעשוגע געװאָרן: און צוריק ווידער האָב איך מיך באטראכט,
װאָס, אשטייגער, װעט מיר העלפן מײַן קאס? װאָס װעל איך מאכן מיט מײַן טופּען מיט די פיס"
(;מע טאָר ניט זײַן קיין גוטער"); ;איך אליין בין סאכאקל ניט קיין יווועלירער, דאָס הייסט א
יוּוועלירער בין איך, נאָר איך פארנעם מיך ניט מיט קיין יווועלירערײַ* (עניטאָ קיין מאזל').
אָט די בײַשפּילן פון די מאָנאָלאָגן פון פארשיידענע פּערסאָנאזשן באװוייַזן דעם כאראקטע-
ריסטישן שטריך פון זייער רייד-מאניר -- די גרײיטקײַט אין איינער און דער זעלבער צײַט צו
זאָגן און אָפּלייקענען דאָס געזאָגטע.
8
מ. גאָרקי ברענגט ל. נ. טאָלסטאָיס ווערטער וועגן דער רייד-מאניר פון די פּױערים: ,איך
האָב אים געלייענט די נאָוועלע ;דער אָקס"; ער האָט זייער געלאכט און געלויבט פאר דערפאר,
װאָס איך קאָן די /פאָקוסן פון דער שפּראך". -- אָבער איר באגייט זיך מיט ווערטער אומדער-
פארן, -- אלע פּויערים ריידן בא אײַך זייער קלוג. אין לעבן ריידן זיי נאריש, אומגעלומפּערט, ---
צום אָנהײיב קאָן מען ניט פארשטיין, װאָס װיל ער זאָגן. דאָס ווערט געטאָן אומיסטן. אונטער דער
נארישקײַט פון די ווערטער איז בא זיי שטענדיק באהאלטן דער ווילן לאָזן זיך אויסריידן יענעם.
א גוטער פּויער װעט קײנמאָל ניט ארויסװײַזן גלײַך זײַן סייכל, דאָס לוינט אים ניט. ער ווייסט,
אז צו א נארישן מענטשן גייט מען צו פּראָסט, אָן כאָכמעס, און אָט דאָס דארף ער! ער גלייבט
ניט, אפילע דעם װײַב האָט ער מוירע ארויסצוזאָגן זײַן באהאלטענעם געדאנק. און בא אײַך --
זײַנען אלע אָפּענע נעשאָמעס. און אין יעדער דערציילונג -- עפּעס אן אסיפאס-כאכאָמים. און
אלע ריידן מיט אפאָריזמען, דאָס איז אויך ניט ריכטיק -- דער אפאָריזם איז ניט אייגנטימלעך
דער רוסישער שפראך"ש. וְ
אזא מין , שפּראך-דיפּלאָמאטיע*" איז כאראקטעריסטיש אויך פאר שאָלעם-אלייכעמס פּער-
סאָנאזשן, אָבער אין א פארקערטן זין: אויב, װי עס זאָגט טאָלסטאָי, באם רוסישן פויער איז אונ-
טער דער ,אומגעלומפערטער שפראך" פארבאהאלטן דער ווילן לאָזן ריידן יענעם, איז בא שאָ-
לעם-אלייכעמס פּערסאָנאזשן אונטער דער אומגעלומפּערטער פילבארײידעװודיקײַט פארבאהאלטן
דער ווילן לאָזן זיך ארויסריידן זיך אליין. א מענטש יל זיך אויסריידן דאָס הארץ: , איך וויל
אײַך בעטן, הער דאָקטער, איין זאך: איר זאָלט מיך אויסהערן. דאָס הייסט, ניט דאָס שלאפקײַט
מײַנס זאָלט איר אויסהערן -- פונעם שלאפקײיט ועלן מיר שמועסן שפּעטער. איך װעל אײַך שוין
אופקלערן, אין װאָס באשטייט מײַן שלאפּקײַט. ווילן יל איך, איר זאָלט אויסהערן מיך אליין.."
(?באם דאָקטער").
פונדאנען איז צו זען, װי װײיניק עס האָבן פארשטאנען שאָלעם-אלייכעמס שפּראך און סטיל
יענע, װאָס שרייבן וועגן דער פילבארײידעװודיקײַט פון שאָלעם-אלייכעמס פּערסאָנאזשן וי וועגן
זײַן קינסטלערישער שוואכקײַט. טאָלסטאָיס געדאנק וועגן דעם, אז ;דער אפאָריזם איז דער רוסי-
שער שפראך ניט אייגנטימלעך", איז נאָך מער ריכטיק בענעגייע דער ייִדישער שפּראך.
דער פּערסאָנאזש פארעדט זיך, פארכאפט פון דעם סטיכייישן שטראָם פון זײַן אייגענעם
דערציילן, פארגעסט ער אפילע אין דעם, װאָס ער האָט געװאָלט דערציילן, ער שלאָגט זיך אראָפּ
פונעם וועג, פארלירט דעם פאָדעם, און דאן מוז ער אָנקומען צו אונטערהאלטונגס-ווערטער,
וועלכע דארפן אים ארויסהעלפן ארויסצורײַסן זיך פון דעם שטראָם רייד און אומקערן זיך צו דער
דערציילונג: ,יאָ, אקעגן װאָס איז דאָס געקומען צו רייד, אקעגן דעם, װאָס איר זאָגט..." (,דאָס
טעפּל"); ;װוּ זשע האלטן מיר?* (,דרײַ אלמאָנעס").
די שפּראך-בארײידעװודיקײַט און דער גאנצער רייד-שטראָם פון שאָלעם-אלייכעמס פּערסאָ-
נאזשן איז א וויכטיקער באשטאנדטייל פון שאָלעם-אלייכעמס רעאליסטישן סטיל. די דאָזיקע
שפּראך-באריידעוודיקייט איז ניט קיין צופעליקע. זי קומט װי א געזעצמעסיקע דערשיינונג, װי
א מײַסטערישע, ביז הײַנטיקן טאָג ניט איבערגעשטײיגטע רעאליסטישע אָפּשפּיגלונג פונעם לעבן
און האָט אין אלע אירע פאָרמעס און אנטפּלעקונגען א שטארקן און טיפן פונקציאָנעלן כאראקטער.
6 דער גרויסער הומאָריסט
שאָלעם-אלייכעם האָט געשריבן: ,פון כאכמיי אומויס האָוילעם האָבן אף מיר געװוירקט מער
פון אלע גאָגאָל, סוויפט, טעקעריי, דיקענס, היינע און סערוואנטעס מיט זײַן ,;דאָן-קיכאָט".
דאָ זײַנען אויסגערעכנט די גרעסטע קינסטלער פון דעם קאָמישן. מיט זײַן שאפן האָט שאָ-
לעם-אלייכעם דערוויזן, אז ער איז ניט בלויז געווען אונטער דער ווירקונג פון אָט די שרײַבער,
נאָר ער האָט זיך געשטעלט אין איין ריי מיט זיי און איז אליין געװאָרן א געניאלער הומאָריסט
אין דער וועלט-ליטעראטור.
דאָס קאָמישע אין שאָלעם-אלייכעמס שאפן איז פארבונדן מיט נײַע צוגאנגען צו די אלטע
עסטעטישע קאטעגאָריעס: צום דערהויבענעם, צום טראגישן און צום קאָמישן. די אידעאליסטישע
עסטעטישע טעאָריעס האָבן באטראכט דאָס טראגישע אלס הויכע קונסט, װאָס דריקט אויס דאָס
אידעאלע און איז בארופן צו אויסיידלען דעם מענטשלעכן כאראקטער. דאָס קאָמישע, פארקערט,
איז באטראכט געװאָרן אלס נידעריקע קונסט, װאָס דריקט אויס דאָס טריוויאלע און איז ניט
פיייק אויסצודריקן הויכע מאָראליש-עטישע אידייען און איידעלע מענטשלעכע געפילן און איבער-
1 מ. גאָר קי. געזאמלטע װערק אין דרײַסיק בענדער. גאָסליטיזדאט, מאָסקװע, 1951, באנל 14 ו. 260,
9
לעבונגען. בואלאָ, האגאם ער האָט געהאלטן, אז די קונסט דארף ;נאָכמאכן דער נאטור", דאָס
הייסט זי דארף זײַן רעאליסטיש, האָט אָבער אין דער זעלבער צײַט אנטשיידן אָפּגעלייקנט דאָס
קאָמישע. ער האָט דערקלערט, אז דאָס קאָמישע קאָן זײַן א פארװײַלונג בלויז פאר לאקייען.
די געשיכטע פון דער ליטעראטור לייקנט אָפּ דעם שטאנדפּונקט פון דער אידעאליסטישער
עסטעטיק סײיַ אפן קאָמישן, סײַ אפן טראגישן. דאָס קאָמישע און דאָס טראגישע גייען באנאנד,
גיסן זיך צונויף, גייען אריבער איינס אין צווייטן און שטעלן מיט זיך פאָר אן אויסדרוק און אָפּ-
שפּיגלונג פון דער דיאלעקטישער אײנהײַט פונעם קאָמישן און טראגישן אין לעבן.
שאָלעם-אלייכעמס הומאָר איז א וויכטיקע דערשײַנונג אין דער אלוועלטלעכער קונסט פו-
נעם קאָמישן. זײַנע קאָמישע טיפּן און געשטאלטן, די קאָמישע סיטואציעס און דער װאָרט-הומאָר
בילדן א נײַעם ארט קאָמיזם.
שאָלעם-אלייכעם אליין האָט כאראקטעריזירט זײַן הומאָר אלס ,געלעכטער דורך טרערן".
אָבער די דאָזיקע כאראקטעריסטיק, וועלכע גאָגאָל האָט אָנגעװענדט בענעגייע זיַן געלעכטער,
איז ניט קיין אױיסשעפּנדיקע ניט פאר גאָגאָלן, ניט פאר שאָלעם-אלייכעמען. גאָגאָלס און שאָלעם-
אלייכעמס קאָמיזם איז ניט בלויז געלעכטער דורך טרערן, נאָר אויך, און אפילע דעריקער, גע-
לעכטער פון געזונטער פאָלקס-פרייד, פון דערהויבענעם פאָלקס-אָפּטימיזם. באזונדערס האָט דאָס
א שײַכעס טאקע צו שאָלעם-אלייכעמען. דער קאָמיזם בא גאָגאָלן האָט זיך אנטוויקלט פון הומאָר
צו סאטירע. אין , די אָװונטן אפן כוטאָר בא דיקאנקע" און אפילע אין , טאראס בולבא" איז נאָך
גאָגאָל דורכויס א הומאָריסט. און דעריבער הערן זיך אין זײַן געלעכטער די הילכיקע שטימען
פון די מאסן, וועלכע פארברענגען זייער פּרײַע צײַט, זייערע יאָמטױיװים אין קארנאוואלישע
פאָלקס-פארװוײַילונגען. אין ,פּעטערבורגער דערציילונגען? גייט שוין גאָגאָל אריבער פון הומאָר
צו סאטירע, וועלכע ווערט װאָס װײַטער אלץ מער פארשארפט און דערגרייכט איר העכסטע שטופע
אין ,רעװויזאָר? און אין ,,/טויטע נעפאשעס". אנטשפּרעכנדיק צו דער דאָזיקער עװאָליוציע פונעם
קאָמישן, ווערן אין גאָגאָלס שאפן אלץ מער אָפּגעשוואכט די מאסן-שטימען, זייער פּאָליפאָנישער
געקלאנג, און עס הייבן אָן זיך ארױיסװײַזן אפן ערשטן פלאן די מעגושעמדיקע צורעס פון די
נאָזדריאָווס און סאָבאקעוויטשעס, די פּליושקינס און טשיטשיקאָווס.
בא שאָלעם-אלייכעמען איז די עװאָליוציע פונעם קאָמיזם געווען א פארקערטע. ער האָט
אָנגעהױבן פון סאטירע און איז געקומען צו הומאָר. דערמיט האָט ער זיך באפרייט פון מענדע-
לעס ווירקונג און האָט זיך געשטעלט אף אייגענע פעסטע פּאָזיציעס. זײַן לעצט סאטיריש װוערק
;יאקנעהאָז" איז געשאפן געװאָרן אין 1894. אלס קלאל האָט שאָלעם-אלייכעם זיך געװוענדט צום
סאטירישן געלעכטער דעריקער אין די דראמעס, װוּ ער האָט געמאָלט געשטאלטן פון גווירים.
אין די נאַװעל, װוּ ער שילדערט די פאָלקסמאסן, איז שאַלעס-אלייכעס שטענדיק א הומאָריסט.
שאָלעם-אלייכעמס אריבערגאנג פון סאטירע צו הומאָר האָט באטײַט, אז ער איז געקומען צו
זײַן אייגענעם קלאסישן סטיל, צו דער העכסטער פאָלקסטימלעכקײַט. דורכן געלעכטער האָט
שאָלעם-אלייכעם באזונגען די לעבנספיייקײַט פונעם פאָלק, אופגעדעקט אין אים זײַנע באגא-
בונגען און רײַכע פּאָטענצן, געהאָלפן אים פארגרינגערן די ליידן, אויסגעלאכט זײַנע פאָרורטיילן
און אונטערגעהאלטן און געפעסטיקט בא אים די האָפענונג און די זיכערקײַט, אז דאָס פאָלק
ועט זיך דערשלאָגן א גערעכטיק לעבן. שאָלעם-אלייכעמס הומאָר איז די הויכע קאָמעדיע, װאָס
שליסט אײַן ניט נאָר דאָס קאָמישע, נאָר אויך דאָס דראמאטישע, דאָס טראגישע און דערהויבענע.
פאר שאָלעם-אלייכעמס הומאָר איז כאראקטעריסטיש דאָס, װאָס דאָס פאַלק אליין לאכט,
דאָס פאָלק אליין איז דער הומאָריסט. באם פאָלק באקומט דער הומאָר א נײַעם אינהאלט. צו
שאָלעם-אלייכעמס הומאָר איז אָנגעמאָסטן דאָס, װאָס טשערנישעווסקי האָט געשריבן אין זײַן
ארבעט ,דאָס דערהויבענע און דאָס קאָמישע": ,צו הומאָר זײַנען גענייגט אזעלכע מענטשן
וועלכע פארשטייען די גרױסקײַט און די פרײַז פון אלדאָס דערהויבענע, הערלעכע, מאָראלישע,
וועלכע זײַנען באגײַסטערט מיט ליבע צו דעם. זיי פילן אין זיך פיל הערלעכקײַט, פיל כאַכמע,
עכטע מענטשלעכע ווירדע": (אונדזער אונטערשטרײַכונג. -- רעד.).
דאָס, װאָס אין שאָלעם-אלייכעמס וערק איז דער הומאָריסט דאָס פאָלק גופע, איז פארבונדן
דערמיט, װאָס אין זײַן שאפונג האָט דאָס פאָלק דאָס װאָרט. דאָס פאָלק רעדט, און דאָס פאָלק
לאכט. דער קאָמיזם פון סיטואציע ווערט בא שאָלעם-אלייכעמען געשאפן דורך די רייד פונעם
פּערסאָנאזש. אין דער הארמאָנישער אײינהײַט פון דער פאָלקס-שפּראך און פונעם פאָלקס-הומאָר,
מיינען מיר, באשטייט אויך די גרױיסקײַט פון שאָלעם-אלייכעמען.
11 ג. טשערנישעװס קי געזאמלטע װערק אין 15 בענדער. באנד 2, גיכל. מאָסקװע, 1949, ז. 188.
נאכעם אויסלצנדער
דער יונגער
שאָלשם-אלייכעם
פיעסע אין דרײַ אקטן, אכט בילדער
פּערזאָנען:
שאָלעםאלײכעם -- 341 יאָר אלט.
אַלגע רא בינאָװיטש -- זײַן פרויי
שאליטא (רעב נאָכעמטשע מעאָרעכאװ) -
סטודענט, אן איבערשרײַבער בא שאָלעם:אלייכעמען.
טעװיע דער מילכיקער -- א זײַנע יונגע
יאָרן.
דר. טש ערני -- אין איין עלטער מיט שאָלעם
אלייכעמען.
זאַלאָטושקין -- אן אײַנבינדער. שאָלעמ-אלײיכעמס
א פרײַנט.
אָשטערל -- זײַן זון. זעכצן יאָר אלט.
מארק װאר שאװס קי -- אדװאָקאט. פאָלקס-זינגער.
6 יאָר אלט. א גרײַזיגרױער קאָפּ ניט לויט די יאָרן.
ראכיל -- זײַן פרוי. מיט אייניקע יאָר עלטער. א
שטרענגע געשטאלט.
בראָניע -- זײיער עלטערע טאָכטער. א מוזיק"לערערן.
2 יאָר אלט.
עטעלע -- זײער קלענערע טאָכטער. 12 יאָר אלט.
סאָרע -- א יַדענע פון סלאָבאָדקע. וארשאװסקיס
קליענט,
:
באס קע -- איר טאָכטער. 18 יאָר אלט.
פינקוס -- יעהופּעצער גװיר. האלט א באנק"קאָנטאָר,
דאָרט דינט אלס יוריסט ווארשאווסקי.
מאדאם פּינקוס - זײַן פרויי
טויגלמאן
פויגלמאן
שלײפער
יעהופּעצער גװירים, בערזע-שפּילער.
מאדאם שאץ--א װאָכערניצע.
אזריע?- איר עקאָנאָם.
שעפטעלמאן -- באלעבאָס פון דער ייִדישער דרו"
קערײַי
מוישקעייק ארבעטער פון דער דרוקערל.
ואלמען
מאָניש-- אן אלטער זעצער.
מאטיגין -- הויכער באאמטער פון צענזור-קאָמיטעט.
סאפאָזשקאָװ -- זײַן געהילף.
אגטאָן-- װעכטער אין דער דרוקערײַ.
לײביש
בינדיוזשניקעס,
שאכנע
די האנדלונג קומט פאָר אין די יאָרן 183--1895 אין קיעװ.
יי
פון נ. אויסלענדערס ליטערארישער יערושע.
11
ערשטער אקט
דאָס ערשטע בילד
(פרטלטג)
שאָלעם-אלייכעמס ארבעטס-צימער -- אייגנטלעך ניט מער װי א שטוב-װינק?, אָפּגעצאמט פון דער
איבעריקער שטוב מיט א פאָרהאנג. אף דער ואנט -- צװיי פּאָרטרעטן: מענדעלע און שטשעדרין.
ש אָל עםאלײכעם זיצט באם שרײַבטיש, נעמט פון אָלגעס הענט דעם קלײ, קלעפט, שרײַבט
װײַטער. לעבן אים שטייט ש א ליטא.
די האנדלונג קומט פאָר שפּעט אין אָװנט.
שאָלעם-אלײכעם (טוט פלוצעםס א קוק אף שאליטאן). איר זײַט נאָך דאָ?
שאליטא. איך האָב אײַך געזאָגט: מיט ליידיקע הענט װעל איך פונדאנען ניט אוועקגײיף
שאָלעםיאלײכעם(שרײַבט װוײַטער, טוט װידער א קוק פון דער זײַט אף שאליטאן
ווענדט זיך צו אָלגען). דו קאָנסט מיר זאָגן: ווער איז אָט דער מענטש?
אָ לג ע. דו ווייסט גאנץ גוט: ס'איז דײַנער אן איבערגעגעבענער פריינט.
שאָלעם-אלײכעם. א פריינט איז עס? א פרײַנט װעט זיך פארגינען שטין אָט אָ-דאָ
און רײַסן בא מיר דאָס בוך פון די הענט?
שאליטא. איר האָט אליין הײַנט געזאָנט מיר: נעמט צו דאָס בוך פון מײַנע הענט. דאָס
שרײַבן איז פארענדיקט. איצט קומט די צײַט פון איבערשרײיַבן.
אָלגע (צושאַלעם-אלייכעמען). נו, דארף מען דאָך אים עס אָפּגעבן.
שאָלעםיאלײכעם הײיבט אוף דעם מאנוסקריפט). אָפּגעבן עס פון די הענט? זאָגן זיך
אײנמאָל פאר אלעמאָל: אד קאן, מער האָב איך דערמיט ניט צו טאָן, דאָס בוך איז פארטיק?..
אל ג ע. און װאָס זאָגט דיר דאָס הארץ דײַנס?
שאָלעם-אלײכעם. מאלע װאָס אן אייגן הארץ זאָגט! א הארץ איז א גענארניק!
אָ לג ע. גלייבסט ניט דײַן אייגן הארץ -- לייען איבער דײַן בוך פאר מענטשן.
שאָלעם-א ללײכ ע ם. שוין ארויס צו מענטשן? און טאָמער דארף מען עס נאָך א ביסל
צופּרעסן, אויסשלייפן פּעטליעס, ארויסשלעפּן די סטריגאָוואניע, דורכפּוצן, דורכלופטערן... עפעס
האָט דאָך אונדז דער זיידע רעב מענדעלע אָנגעזאָגט: שלייפן, שלייפן, שלייפן...
שאליטא. איר האָט שוין גענוג געשליפן, איבערגענוג. (נעמט דעס מאנוסקריפט). אָט
זעט אליין: געמעקט און איבערגעמעקט, א לאטע אף א לאטע.
שאָלעם-אלײכעם. סע געפעלט אײַך ניט -- גיט מיר עס אָפּ צוריק. (נעמט אַפּ דעם
מאנוסקריפט.)
שא ליטא. װידער? ווען זשע װעט איר עס ארויסלאָזן פון אײַערע הענט? זאָל עס גיין אין
דער גרויסער וועלט ארײַן. זאָלן אלע וויסן, זאָלן אלע הערן.
אָלגע גייט צום פענצטער, קוקט ארויס אין גאס.
שאָלעם"א לײכ ע ם. װאָס הייסט בא אײַך: אלע? נעמען א פּויק אין די הענט, אומגיין אין
די גאסן און פּויקן: ,ייִדן! אהער! שאָלעם-אלייכעם האָט אָנגעשריבן א נײַ בוך ,יאקנעהאָז"? זאָלט
איר װיסן: שאָלעם-אלייכעם האָט עס פײַנט. אָן טארעראם! אָן פּױקערײַ! קלינגען דארף איך ניט.
שאליטא. איר דארפט עס מיר נאָך אָנזאָגן?
שאָלעם-אלײכעם (גיט אים איבער דעם מאנוסקריפט). נו, נו. אָן פאריבל. דאָ אין שטוב
ווייסט מען װוי צו שעצן אונדזער רעב נאָכעמטשע שאליטאן. (באגלייט אים צו דער טיר.) לייענט
מיט קאָפּ. און האָט אף מיר קיין ראכמאָנעס ניט. די הויט מעגט איר שינדן פון מיר. עפּעס האָב
איך דאָך גענומען אף זיך! איך האָב געזאָגט: סע װעט זײַן ואסװתקתסש-סח. (בלײַבט שטיין
לעם שטשעדרינס פאָרטרעט.) גרויסער שטשעדרין! איך װעל ניט פארשעמט וװערן?
אָל גע. איר גייט שוין אוועק? איין רעגעלע, נאָר איין רעגעלע. (טײַט אפן פענצטער.)
שאָלעם"אלײכעם. ניט אנדערש, דו ווילסט, ער זאָל ארויס דורכן פענצטער. (גייט מיט
שאליטאן צו איר.)
אָלגע (צו שאליטאן). איך וויל, איר זאָלט א קוק טאָן אהין, אף רעכטס, אף רעכטס, אָט
אין יענער זײַט. עפּעס א מענטשעלע זעט איר דאָרטן הינטערן טױיער? (צו שאָלעם-אלייכעמען)
דו זעסט? :
שאָלעם-א לײכ עם. אוואדע זע איך.
אָלג ע. איך זע אים שוין דאָס אנדערע מאָל. נעכטן איז ער אויך דאָ געשטאנען.
12
שאָלעם-א לײכ עם. װאָס זשע האָסטו געשוויגן?
אל ג ע. איך האָב זיך געקלערט: עפשער דאכט זיך מיר אויס?
שא ליטא. ניין, עס דאכט זיך אײַך ניט אויס. נעכטן, זאָגט איר, איז ער אויך דאָ געשטא-
נען? נעכטן בין איך אויך געווען בא אײַך. (שווײַגט א רעגע. דערלאנגט שאַלעס-אלייכעמען דעם
מאנוסקריפט.)
שאָלעם-א לײכ עם. װאָס זאָל דאָס הייסן? (וויל ניט נעמען)
שאליטא. דאָס הייסט, אז איִך דארף מער ניט גיין צו אײַך. װײַזט אויס, אז אף מיר גיט
מען אכטונג.
שאָלעם-אלײכ עם. װאָס זשע נעמט איר זיך איבער, װאָס? איר זײַט באם רוסישן קייסער
ניט איינער. ער האָט אונדז אלעמען ליב -- גיט ער אף אונדז אלעמען אכטונג.
שא ליטא. ניין, דאָס גיט מען אכטונג אף מיר. איך דערמאָן זיך, אז איך בין געגאנגען
אהער, איז מיר עמעצער נאָכגעגאנגען, עמעצער האָט געטשאטעוועט. (דערלאנגט וױידער דעם
מאנוסקריפט.) איר מוזט עס נעמען בא מיר צוריק.
שאָלעם-אלײכעם (צו אָלגען). אן אקציע, זאָג איך דיר, מיט אָט דעם מענטשף אָט
ערשט האָט ער זיך געשלאָגן מיט מיר, געריסן עס בא מיר פון די הענט, און איצט הייסט ער
מיר עס נעמען צוריק. (צו שאליטאן.) װאָס מיינט איר: נאָר אן איבערשרײַבער זײַט איר בא מיר?
אײַער אייצע דארף איך האָבן, אײַער מיינונג, אײַער גלײַך װאָרט. עפּעס זײַט איר דאָך בא דער
וועלט פארעכנט פון די וווילע ייִנגלעך. איך נעם ניט, איך נעם עס ניט צוריק. (גייט אָפּ ווידער
צוס פענצטער, קוקט ארויס)
שא ליטא (צו אַלגען). איך האָב מוירע, עס קאָן אמאָל ברענגען אײַך שאָדן. איר קאָנט אמאָל
לײַדן דערפון.
אל ג ע. ווייסט איר װאָס -- לאָמיר וועגן דעם ניט טראכטן. איר הערט דאָך: ער דארף האָבן
אײַער װאָרט, אײַער מיינונג. זאָגט זיך ניט אָפּ, טוט עס ניט, איך בעט אײַך. (לייגט איס ארײַן דעם
מאנוסקריפט אין די הענט. באגלייט אים צו דער טיר.)
שאָלעםיאלײכעם (גײט האסטיק פון פענצטער, פארהאלט שאליטאן, ווענדט זיך צו
אָלגען). װאָס האָסטו עס צוגעטראכט? אָט אזוי --- מיר ניט, דיר ניט, -- וועלן מיר אים אָפּלאָזן?
אָבער גאָר לוי. דאָס מענטשעלע שטייט דאָרטן (טײַט אף דער גאס), װעט עס װײַטער שטיין. ביז
טאָג װעט עס בא מיר שטיין. אופלויפן װעט עס בא מיר שטייענדיק... (פירט שאליטאן צוריק
צום טיש.) איר בלײַבט דאָ מיט אונדז. אָט דאָ מיט אונדז װעט איר הײַנט זיצן. די קינדער שלאָפן,
אין שטוב איז שטיל. און מיר -- וייסט איר, װאָס מיר טוען באלד? מיר לייענען ,יאקנע-
האָז"... (ווענדט זיך צום פענצטער-צו.) מענטשעלע, דו הערסט: מיר לייענען ,יאקנעהאָז".
(פאַרהאנג)
דאָס צווייטע בילד
בא מארק ווארשאווסקין אין שטוב. ענגלעך, אָרעמלעך. א נידעריקע סטעליע. אין איינעם א װינקל --
א שטײַג? מיט א פויג?. א קלאויר.
דרײַ טירן; איינע פירט אין דרויסן ארויס. די צװייטע -- אין דעם צימער, װוּ ווארשאווסקי נעמט
אוף די קליִענטן. א דריטע --- אין דעם צימער, װוּ עס געפינען זיך ווארשאווסקיס טעכטער. בייס
דער פאָרהאנג הייבט זיך אוף, איז אין צימער פאראן בלויז איין עט צ9לע. זי זיצט באם קלא-
וויר, שפּילט. סיקומט ארײַן ס אָ ר ע, מיט איר טאָכטער ב אס ק עי
עטעלע (הערט אוף עשפילן). איר דארפט האָבן מײַן טאטן? מײַן טאטע איז ניטאָ אין
דער היים.
באסקע (צו דער מוטער). קום. דו הערסט דאָך: ניטאָ אין דער היים. (זעט, אז די מוטער
קלײַבט זיך ניט אוועקגיין.) קום. װאָס וילסטו, מע זאָל אונדז ארויסטרייבן?
עטעלע. איך טרײַב אײַך דען? דער טאטע האָט אָנגעזאָגט קיינעם ניט טרײַבן
סאָ ר'ע. לאנג לעבן זאָל דער טאטע דײַנער. עפשער איז טאקע באשערט, אז דורך אים זאָלן
מיר געהאָלפן ווערן. (באטראכט די שטוב.) א טאטן, זאָגט מען, האָסטו זייער א פיַינעם, א לײַטישן
טאטן, און אן ערלעכן -- פּס-ס-ס... מע זאָגט, דער אדװאָקאט ווארשאווסקי איז איין ערלעכער
מאן אין דער וועלט, נאָר קיין גוויר איז ער בא דיר ניט, ניין, ניט קיין גוויר... װוּ זשע איז ער,
דער טאטע דײַנער?
18
יי יט אט א א
עטעלע. ער דארף באלד קומען. זיצט. (צו באסקען) און איר װאָס שטייט? פארװאָס ווילט
איר ניט זיצן?
סאָרע (צו באסקען). זיץ. אז מע בעט זיצן -- טאָ זיץ. (רעדט קלוימערשט צו עטעלען, נאָר
מער צו זיך אליין) ניט געװוינט געװאָרן נעבעך. אז אונדזערע נעגידים האָבן זיך געמאכט אזא
מאָדע: זיי לאָזן ארויס זייערע ליאָקייעס און טרײַבן. קומסט צו זיי אין קאָנטור -- טרײַבט מעף
פּרוּװט זיך גיין צו זיי אהיים -- טרײַבט מען װידער! אז פארטריבן זאָלן זיי נאָר ווערן פון דער
וועלט, ריבוינע-שעל-אוילעם! ,װאָס טרײַיבט איר מיך? -- פרעג איך בא זיי. -- איך בין ניט
געקומען בעטן קיינעמס לאסקע. מײַנע קאן קערבלעך, מײַן טאָכטערס נאדן, װאָס איך האָב אײַנ-
געלייגט בא אײַך אין דער באנק, גיט מיר אָפּ. איר האָט געקוילעט, זאָג איך, מײַן קינד -- זאָל
איך שווייגן? עק וועלט, זאָג איך, װעל איך גיין, נאָר איך וועל געפינען, װער עס זאָל זיך אָנעמען
מײַן קריוודע...*
אין דער טיר שטעלט זיך ארײַן אזריעל. גײט צום קלאוויר, טוט א הייב די דעק, בייגט זיך
אָן, טאפט די פיסלעך פונעם קלאויר.
סאָרע (רוקט זיך צו צו עטעלען, פרעגט מיט א ששעפּטשענדיק קאָל. דער טאטע?
עטעלע. אוי, ניין, ניין, ס'איז ניט דער טאטע. ס'איז אזריעל...
אזריִעל. איר האָט א טאָעס, מומע. איר טאטע בין איך ניט, נאָר א שטיקל באלעבאָס דאָ
אין שטוב בין איך. מיר האָבן א היפּשן כיילעק אין אָט דער שטוב. גייט אײַך, גייט. איר װעט
קומען אן אנדערשמאָל...
עטעלע פרװּוט זי פארהאלטן). פאָלגט אים ניט, גייט ניט. (צו אזריִעלן) װאָס טרײַבט
איר מענטשן פון אונדזער שטוב? (לאַזט זיך נאַכגײן נאָך דער ייִדענע.)
אזריִעל בלײַבט אליין, נעמט פון בוזעם א לאנגן, שמאָלן רייסטער-בוך, קוקט ארײַן, מצסט מיט
א סאנטימעטער די לענג פונעם קלאוויר, פארצייכנט עפּעס אין בוך, גייט ארויס. א װײַלע די בינע
ליידיק. ס'קומען ארײַן שא ליטא און ב ראָניע. זי טראָגט א בינטל טײַך-ליליען
בראָניע. אָט דאָ װווינען מיר. (געפינט א גלעזערנעם בלומענטאַפּ, שנײַדט ארום די
בלומען, שטעלט זיי ארײַן) אָט דאָ פארברענג איך מיינע טעג. ניין, די טעג זײַנען ניט מײַנע.
ווען דער טאָג הייבט זיך אָן, הייב איך אָן שפּאנען איבער די רײַכע הײַזער: איך לערן קינדער
מוזיק --- און אזוי יעדן טאָג, יעדן טאָג. אָבער הײַנטיקן טאָג װעל איך קיינעם ניט אָפּגעבן. הײַנט
איז מײַן געבורטסטאָג, און הײַנטיקער טאָג איז מיינער. (טײַט אף די בלומען) איר וייסט: זי
לעבן נאָך!
שאליטא(גײט צה, ביגט זיך אָן צו די בלומען). זיי עטעמען נאָך, פּונקט וי דאָרטן
אפן טײַך.
בר אָניע. הײַנט איז דאָרט געווען אזוי גוט. דאָס וואסער איז געלאָפן אזוי גיך, און איר
האָט געפירט דאָס שיפל אזוי זיכער. איך האָב געקוקט און האָב געטראכט: אָט איר ווייסט, װוּהין
דאָס וואסער טראָגט אײַך, און איך -- ניט,
שאליטא. איר טראכט אויס אף זיך שלעכטס, בראָניע.
בראָניע. און איר טראכט אויס אף מיר גוטס. אויסגעטראכט א בראָניע -- א ווילע, א
גוטע. און בראָניע איז ניט אזא, גאָר ניט אזא. (באמערקט שאליטאס האסטיקע באוועגונג.) איר
וילט זיך שפּארן מיט מיר? ניט איצט, ניט איצט. דאָרטן ווארט אף מיר מײַן מאמע. איך גי
איבערגעבן פון אײַך א גרוס מײַן מאמען. (גייט ארײַן אין קליענטן-צימער. שאליטא בלייבט
אליין, דערזעט די ארײַנגעקומענע עטעלע.)
שא ליטא. װאָס איז מיט דיר? האָסט געוויינט?
עטע לע. איך האָב מוירע.
שאליטא. ביסט דאָך שוין א גרויסע --- פאר וועמען האָסטו מוירע?
עטעלע. דאָ איז ערשט געווען אזריעל.
שאליטא. מיסטאמע איז ער דאָך א מענטש, אז מע רופט אים אזריעל. װאָס זשע האָסטו
מוירע פאר אים?
עטעלעי די גאנצע גאס האָט מוירע פאר אים. ער זאָגט, ער האָט אזא באלעבאָסטע, װאָס
אלע זײַנען איר שולדיק געלט. (סיקומט ארײַן בראָניע, שטייט אין א זײַט, הערט זיך אײַן) ער
גייט צו אלעמען אין שטוב, און אז ער קומט ארײַן, זאָגט ער, אז ס'איז זײַנס. נעכטן קומט ער צו
גיין און זאָגט, אז דאָס איז אויך זײַנס. (טײַט אפן קלאוויר.) ס'איז ניט אונדזערס, --- זאָגט ער.
,ס'איז מײַנס, -- זאָג איך אים, -- דער טאטע זאָגט, אז ס'איז מײַנס!* האָט ער גענומען און האָט
געזאָגט אפן טאטן אזא װאָרט... (מיט טרערן אין קאָל.) איך וויל ניט, איך וויל ניט, ער זאָל זאָגן
אף מײַן טאטן אזא װאָרט... (אנטלויפט אין צווייטן צימער)
14 א
ב ר אָנ יע. װאָס האָט מען געמאכט פון אָט דעם קינד!
שא ליטא. מע דארף זי איצט ניט איבערלאָזן אליין. רופט זי אהער.
ב ראָניע. מיך וועט זי ניט פאָלגן.
שא לי טא. און מיך, קאָן זײַן, יאָ: איך װעל א פּרוּוו טאָן. (גייט ארויס אין צווייטן צימער.)
בראָניע שפאנט אומרויק הין און צוריק. ס'קומט ארײַן װ אר שאװ ס קי. לײגט אװעק דעם
שװער-געלאָדענעם פאָרטפעל אפן טיש. גייט צום שטײַג?. שיט אָן קערנער. נעמט ארויס דעם פויגל,
ווארשאװװוסקי זע נאָר, זע, װי עס קוקט אף מיר! אָט-אָט װעט עס א רעד טאָן. װי
רעכנסטו, בראָניע, װאָס װאָלט געווען, ווען אָט די באשעפענישן עפענען די מײיַלער? אוי, װאָלטן
זיי א רעד געטאָן אף אונדזער וועלטל, אוי, װאָלט אזוינס א רעד געטאָן! (לייגט ארײַן דעס פויגל
צוריק אין שטײַג?) נו, גיי שוין, גיי צוריק אף דײַן אָרט. באלד װעט געזונט ווערן די באלע-
באָסטע דײַנע, זי װעט ארויסגיין צו דיר, פאר איר װועסטו אויסריידן דאָס הארץ... (צו בראַניען,
טײַטנדיק אפן קליענטן-צימער.) װאָס מאכט זי הײַנט? װוי איז דורך דער טאָג?
ב ר אָ ניע. הײַנט איז דער מאמען בעסער. א סאך בעסער. הײַנט האָט זי צוגעזאָגט אראָפּ-
גיין אהער, פארברענגען מיט אונדז.
ווארשאװוס קי אָט דאָס פארשטיי איך. דאָס הייסט א גרוס. (טאָן-ענדערונג.) איך האָב
אויך פאר דיר א גרוס.
ב ר אָנ יע. פון וועמען?
ואר שא וו ס ק י. פון אונדזער ליבהארציקן פּרינציפּאל. פון פּינקוסן.
ב ר אָנ יע. מיסטאמע געפרעגט, װוּ איך בין? פארװאָס בין איך הײַנט ניט געקומען לערנען
מיט זײַנע קינדער?
וואר שאוס קי. נאָר געפרעגט? מיט די פיס געטופּעט. איך בין געקומען אין קאָנטאָר אף
דער ארבעט, איז ער ארויס מיר אנטקעגן. ,איך בין פּינקוס!.. איר זײַט מײַנער א מענטש!.. איר
אָטװועטשאיעט מיר פאר איער טאָכטער!.? זאָג: װאָס האָט זיך עס געטראָפן הײַנט מיט דיר?
ב ר אָ ניע. גאָרניט האָט זיך ניט געטראָפן. מײַן געבורטסטאָג איז הײַנט, טאטע.
ואר שא װוס קי. דו לאכסט פון מיר!
ב ר אָ ניע. פארװאָס זאָל איך לאכן פון דיר?
ואר ש א וו ס ק י. דײַן געבורטסטאָג איז הײַנט, און מיר איז עס ארויס פון זינען? װאָס איז
עס געװאָרן? אויס מענטש בין איך געװאָרן, צי װאָס? (קלאפּט מיטן פױיסט איבערן פּאַרטפעל.)
אָט דאָ, אָט דאָ איז אלעס באגראָבן געװאָרן: אי דער קויעך, אי דער מויעך. טאָג נאָך טאָג: קא-
סאציעס, אפעליאציעס. א לאָדעניש הײַנט, א לאָדעניש מאָרגן. מיט וועמען לאָד איך זיך? פאר
וועמען לאָד איך זיך? פאר פינקוסן, פאר דעם גרויסן פּינקוסן... זייער גלײַך האָסטו געטאָן, װאָס
דו ביסט הײַנט ניט געגאנגען צו אים אין שטוב ארײַן. ניט געטאָרט, ניט געטאָרט פארמיעסן
אזא שיינעם טאָג. לאָמיך, טאָכטער, דיר שענקען א קוש אין אָט דעם שיינעם טאָג. (קושט זי.)
בראָניע. עפעס קומט מיר נאָך. דו געדענקסט: אין אזא טאָג פלעגסטו מיר אמאָל שענקען
דײַנע א ליד.
ווארשאװס קי (כמורנע). לאָמיר, טאָכטער, היינט װעגן דעם ניט ריידן. אויס לידער.
ניטאָ מער קיין לידער. (גייט צום קליענטן-צימער, פארהאלט זיך באס שוועל.) א שיינע טאָכטער
בא מיר. מיט גליק זאָלסטו מיר נאָר זײַן, טאָכטער מײינע. (גייט אוועק.)
בראָניע בלײַבט אליין, שטעלט איבער די בלומען פונעם טיש אפן קלאוויר. באטראכט זיי פונדער-
װײַטגס. סיקומט ארײַן שאליטא,
שאלי טא (אופגערודערט). װאָס קומט דאָ פאָר בא אײַך אין שטוב? דאָס קינד האָט מיר
דערציילט אזעלכע זאכן! אײַער פאָטער איז א פּאָעט? פארװאָס באהאלט איר עס? פארװאָס שווייגט
איר, בראָניע?
בראָניע. ער שװײַגט -- שווייג איך אויך.
שאל יטא. ער שװײַגט דען? אײַער שוועסטערל זאָגט: ער זינגט לידער.
בראָניע. ער האָט אמאָל געזונגען. איצט זינגט ער ניט מער.
שאל יטא. אנשוויגן געװאָרן? וי זשע האָט מען עס דערלאָזט?
בראָני ע. אָט זעט איר. איך האָב געזאָגט אײַך: בראָניע איז א שלעכטע, א שלעכטע.
בראָניע האָט געדארפט ראטעווען איר טאטן. בראָניע האָט געדארפט עפּעס טאָן. און זי טוט ניט.
גאָרניט טוט זי ניט.
ס'לויפט ארײַן ע טע ?ע, האלט א באשריבן בלעט? אין די הענט.
15
עטעלע (צובראָניען. געפונען! געפונען! דײַנע א ליד געפונען!
ב ר אָ נ יע. מיינע?
ע ט על ע. האָסט פארגעסן? דער טאטע האָט דיר געשענקט א ליד, און דו האָסט פארגעסף
און איך געדענק. די גאנצע ליד געדענק איך. װי אן אָדלער שטארבט -- זינגט זיך דאָרטן סע
זינגט זיך אזוי שיין.
שאליטא. טאָזינג זשע אונדז, זיבג.
עטעלע (סױדעסדיק). מע טאָר ניט. מע זאָל עס ניט זינגען, האָט דער טאטע געהיסן
(ליפט צו דער טיר פון קליענטן-צימער, טאפט דעם עלאָס) איך על אײַך זינגען, נאָר שטיל-
שטיל װעל איך זינגען. (זינגט.)
|
|
|
איך האָב אויך אמאָל גרויסע פליגל געהאט,
כ'פלעג פליען אהער און אהין,
הײַנט ליג איך און בין פון דעם טויט שוין ניט װײַט,
איך קען מיך ניט רירן, ניט פלי'ן.
ארויסגעצאפּט האָט מען פון מיר שוין דאָס בלוט,
קיין פליגל ניטאָ... קוקט אהער!
װאָס טויג אזא לעבן, איך װויל עס שוין ניט,
אז כ'האָב מײַנע פליגל ניט מער...
כ'פלעג פליִען, מיך הייבן ביזן הימל ארוף,
דורך וואלד, איבער בערג, איבער טאָל,
כ'זאָל צום הימל צוריק --- נאָכאמאָל!..
הײַנט ליג איך געקאָװועט, געפּענטעט גאנץ גוט,
א זיפץ טאָן --- אי דאָס איז מיר שווער.
װאָס טויג אזא לעבן -- איך וויל עס שוין ניט,
אז כ'האָב מײַנע פליגל ניט מער...
שאליטא. אָט אזעלכע לידער זינגט מען בא אײַך אין שטוב...
ב ראָניע. איך געדענק יענעם טאָג, ווען דער טאטע האָט מיר געשענקט אָט די ליד. דער
טאטע איז דעמלט געווען גאָר אן אנדערער, ער פלעגט זיך אװעקשטעלן אָט אִ-דאָ און זינגען
זינגען... און נאָכדעם פלעגט ער א װאָרף טאָן מיטן קאָפּ, א קוק טאָן אף אונדז...
' ! //עטעלע. איך געדענק אויך.
ב ראָניע. אלע געדענקען עס. ער האָט אלץ געווארט: מע װעט קומען, מע ווצט זיך ארומ-
קוקן אף אים, מע ועט אים העלפן.
שא ליטא. און קיין מענטש איז ניט געקומען און האָט ניט געהאָלפן...
ב ראָניע. פאראן דען אזעלכע מענטשן?
| שאליטא. איך קען איינעם א מענטשן אזא, טאקע דאָ אין שטאָט ווינט ער. ווען ער
| זאָל װיסן!
ב ראָניע. דארף מען עפשער אים געבן צו וויסן?
שאליטא. אָט אזי טאקע װעל איך טאָן. נאָך הײַנט, נאָך הײַנט װעט ער עס ויסן
(קלײַבט זיך אוועקגיין.)
עטעלע. װי זשע גייט איר אוועק? איר האָט דאָך געװאָלט, איך זאָל אײַך באװײַזן מײַן
טאטן?
שאליטא. מיר האָסטו אים שוין באוויזן. א דאנק, עטעלע. און אײַך אויך א דאנק. (צו
בראָניען.) ס'איז דאָך אײַער ליד, זאָגט מען. איר, בראָניע, זאָרגט זיך ניט. פליגל װעלן נאָך אויס-
וואקסן, פליגל װעלן נאָך זײַן, זי וועלן זײַן... גייט ארויס.)
בראָניע באגלייט אים. עטעלע אליין, באטראכט די בלומען. עס קומט ארײַן פון קליִענטן-צימער
װארשאװסקי
ווארשאװסקי (נעמט פונעם טיש דאָס בלעטל מיט דער ליד). דאָס האָסטו געזונגען?
עטעלע (דערשראַקן. איך.
וואר שאוװ'סקי. און ווער האָט מיר צוגעזאָגט ניט זינגען עס? אויך דו?
עטעל ע. אז מע האָט מיך געבעטן...
ואר שא וו ס ק י. מער װעט מען ניט בעטן. (לייגט צונויף דאָס בלעטל, צערײַסט עס
בראָניע (קומט ארײַן). װאָס האָסטו געטאָן?
1--52 16
ואר שאװוס קי. איך האָב עס שוין לאנג געדארפט טאָן.
ב ר אָנ יע. ס'איז דאָך מיר געשענקט. מײַן ליד.
ואר שא װוס ק י. מײַן ליד, דײַן ליד -- איך בעט דיך, טאָכטער, זאָל עס פארגעסן װערן.
עס דארף פארגעסן וערן.
ב ראָניע. און איך זאָג: עס דארף ניט פארגעסן ווערן. (גייט צום קלאוויר, נעמט שטארקע
אקאָרדן, זינגט).
כ'פלעג פליִען, מיך הייבן ביזן הימל ארוף,
דורך וואלד, איבער בערג, איבער טאָל...
(ביזן סאָף פון דער סטראָפע)
בייס זי זינגט, קומט ארײַן פון קליענטן-צימער ר אכ יל. זי גייט, אַנשפּארנדיק זיך אף א שטעקן,
שטעלט זיך לעם קלאויר, הערט זיך אײַן. פון הינטער דער דרויסן-טיר דערהערט זיך פּלוצעם
דער מאדאם שאצס שטים: ,אזריַעל!.* אלע קוקן זיך אום און דערזעען א זר יִַעלן, װאָס שטייט
שוין פון דער זײַט שװעל. ער טוט ברייט אן עפן די טיר. עס קומט ארײַן מאדאם שאץ.
מאדאם שאץ. װוּ ביסטו עס פארפאלן געװאָרן, אזריעל? אלעמאָל װוערסטו פארפאלן,
אזריִעל! דאָס זײײַט איר ווארשאווסקי? דאָס איז מײַן אופּראווליאיושטשע. אזריַעל -- רעד! (זעצט
זיך אוועק, פאלט זייער גיך ארײַן אין א שלעפעריקן צושטאנד.)
ואד שא וס ק י. מיט מײַנע קליַענטן רעד איך דאָרטן. (ווייזט אפן צוייטן צימער.)
אזריִעל. די מאדאם זײַנען ניט קיין קליִענט. די מאדאם זייַנען געקומען מאָנען געלט.
עס קומט זיי פון איײַיך געלט. (נעמט ארויס א וועקסל.) דאָס איז אײַער האנט?
די טעכט ער גײען ארויס. רא כיל בלײַבט.
װארשאװסקי (קוקט זיך אײַן). מײַנע. (אן איבעראשטער) דאָס איז געווען שוין זייער
לאנג. וי קומט עס צו אײַך? ווער זײַט איר?
אזריעל (שטעלט פאַר). מאדאם שאץ.
מאדאם שאץ (כאפּט זיך אוף). מאדאם שאץ.
אזר יִעל. זייער פאָטער האָט מען גערופן רעב כאיִם-כאָנע.
ואר שאװס קי. כאיִם-כאָנען געדענק איך. אוואדע געדענק איך אים. איך בין נאָך דעמלט
געווען א סטודענט, און אָרעמע סטודענטן האָבן געהאלטן פון כאיִם-כאָנען: ער פלעגט זיי לײַען
געלט און ניט נעמען קיין מאשקן.
אזריִעל. דער מאדאמס פאָטער האָט געהאט זייער א גוט הארץ.
ואר שאוװס קי. דאָס גוטע הארץ פלעגט זיך הייסן גוט באצאָלן. (טײַט אפן וועקסל.) װי
קומט עס צו אײַך?
מאדאם שאץ. אזריעל! זאָג: ס'איז יערושע.
אזריִעל. זייער פאָטער, אָלעװ-האשאָלעם, האָט איבערגעלאָזט זייער א גרויסע יערושע.
ואר שאװס קי. דאָס פּאפּירל האָט ער ניט געטאָרט איבערלאָזן. איך האָב אים אלץ
אױיסגעצאָלט,
אזריִעל. מיסטאמע האָט איר פארגעסן. איר זײַט דאָך אן אדװאָקאט -- פארשטייט איר
אליין. (שפּילט מיטן וועקסל אין די הענט.) אזוי לאנג וי מע לאָזט עס ליגן און שװײַגן --- שװײַגט
עס; וי נאָר מע נעמט עס אין די הענט --- קאָן עס אָנהייבן ריידן.
ואר שאװס קי. זאָגט, װאָס ווילט איר?
אזריִעל. שײַעך צו זאָגן: מיר ווילן. װי רעב כאיִם-כאָנע האָבן אָנגעזאָגט, אזוי ווילן מיר.
א קלוגער ייִד געווען רעב כאיִם-כאָנע. אף אלץ האָבן זיי געהאט א ווערטל: ,ער סע צאָלט ניט
מיטן קארב --- ועט צאָלן מיטן סקארב". (לאכט.) רעב כאיִם-כאָנעס א ווערטל,
ואר שאװס קי. אָן ווערטלעך. זאָגט, װאָס ווילט איר פון מיר?
אזריעל. ניט איך וויל, די מאדאם ווילן. זי פּראווען מאָרגן זייער טעכטערלס געבורטס-
טאָג, ווילן זיי איר שענקען א פּרעזענט. (טײַט אפן קלאוויר.) װאָס זײַט איר צעטראָגן, הער וואר-
שאווסקי? איר ווילט, אז דאָס פּאפּירל זאָל ניט סטײַען -- װעט עס ניט סטײיַען. איר ווילט, אז
קיינער זאָל ניט װויסן --- וועט מען ניט וויסן. װער דארף עס וויסן? כאטאס נעורים... כע-כע-כע...
ראכיל (טרעט ארױיס אין דער מיט צימער). פארװאָס זאָל מען עס ניט טאָרן װיסן? (צו
ווארשאווסקין, רעדט שטיל.) איך בין געשטאנען און געהערט, האָבן זיך מיר דערמאָגט אונדזערע
יונגע יאָרן. דו ביסט דעמלט געווען א סטודענט. מיר האָבן זיך נאָרװאָס באפרײַנדעט. אונדזערע
ערשטע פריידן. אונדזער ערשט קינד. דאָס זײַנען אונדזערע שענסטע יאָרן. פאר זי בין איך גרילט
אוועקצוגעבן אלץ אין דער וועלט. און דיר טוט עפּעס באנק?
17
מאדאם שא אזריעל! עפּעס הער איך ניט דײַנע רייד, אזרייעל. (ער גייט צו און רוימט
איר עפעס אפן אויער.)
ראכיל (פירט ווארששאווסקין צו דער טיר). דו דארפסט דאָ ניט זײַן גי
וו א ר ש א וו ס ק י. ווילסט שטענדיק, סע זאָל פאלן אף דיר.
ראכיל. זאָל עס פאלן אף מיר, נאָר ניט אף אונדזערע שיינע יונגע יאָרן. װאָס ס'איז געווען
אונדזערס -- װעט בלײַבן אונדזערס. גיי. שיק מיר די קינדער. (ווארשאווסקי גייט ארויס. זי
הייבט אַן אראָפּנעמען די זאכן, װאָס שטײיען אפן קלאוויר. אזריעל הייבט אָן צוגיין נעענטער)
ס'איז אײַיערס, זאָגט איר? אײַערס דארפן מיר דאָ ניט האָבן. נעמט עס צו, אויב ס'איז אײַערס. די
מינוט נעמט עס צן.
אזריַעל. אוואדע -- די מינוט. קיין מינוט אויך ניט. (פארשווינדט.)
סיקומען ארײַן ואר שאװס קי און ב ראָניעי
ראכיל (צו בראַניען). העלף מיר, טאָכטער. (טײַט אף די בלומען) ס'איז דײַנס -- נעם
עס צו זיך.
בראָניע טראָגט ארויס די בלומען, קערט זיך באלד אום צוריק.
מאדאם שאץ געװאָרן אופגעלעבט, קוקט זיך אײַן אין בראַניען). ווארשאווסקי, איר
האָט א שיינע טאָכטער, ווארשאווסקי. זאָל זי אמאָל ארײַנקומען צו מיר. זי װועט בא מיר פאר-
ברענגען מיט מײַן קלאראָטשקען. (זוכט אין לעדערנעם טאש.) מיר האָבן זיך נאָך מיט אײַך ניט
צערעכנט, ווארשאווסקי. אײַך קומט נאָך עפּעס ארויס פון מיר, ווארשאווסקי.
ראכיל (הארט). גאָרניט קומט אונדז פון אײַך ניט. נעמט אײַער זאך און גייט געזנ-
טערהייט.
מאדאם שאץ. ווארשאווסקי, אײַער פרוי רעדט זייער ניט שיין, ווארשאווסקי. איך בין
אן איידעלער מענטש. איך נעם בא אײַך נאָר דעם קערן, דעם ריינעם קערן. און װוּ איז פּרע-צענט?
הינטער דער טיר הערט זיך א הילכיקער געלעכטער. ס'קומען ארײַן שאָ לעםא לײכ עם און
עטצעל דערהערט דער מאדאם שאצס ?עצטע װערטער, שיסט אויס עטעלע נאָך א שטארקערן
געלעכטער.
בראָניע (צועטעלען, רעדט מיט פאַרװווּרף). דו וועסט אמאָל אופהערן לאכן?
עטעלע (פרװוט זיך פארשטעלן דאָס מױל). אוי, איך קען ניט... ,און װוּ איז מײַן פרע-
צענט?* (צו שאַלעס-אלייכעמען.) אָבער פּונקט... (שיסט ווידער אויס א געלעכטער.)
בראָניע (נאָך מער אקצענטירט). דו וועסט אמאָל אופהערן?
ש אָלעם-א לײכ ע ם. װאָס האָט איר צו איר? לאכן איז געזונט. דאָקטױירים הייסן לאכף
ווארשאװסקי. בא זיך אין שטוב באגייען מיר זיך אָן פרעמדע אייצעס.
שאָלעם-א לײכעם. דאָס זײַט איר גערעכט: איך בין דאָ א פרעמדער. איך דארף זען
דעם אדװאָקאט ווארשאווסקי.
ווא ר שא וו ס ק י. דאָס בין איך. קומט ארײין. (פירט אוועק שאַלעם-אלייכעמען אין קליענטן-
צימער.)
עטעלע (סױדעסדיק). מאמע! איך שטיי מיר אזוי אפן גאנעק, גייט ער (טײַט אף שאָלעם-
אלייכעמען) צו און וויל ארײַן. זאָג איך: גייט ניט. זאָגט ער: פארװאָס? זאָג איך: גייט ניט -- און
שוין. זאָגט ער: ער דארף יאָ גיין. זאָג איך: מע דארף ניט גיין -- די מאדאם שאץ איז דאָרטן.
אוי, מאמע, האָט ער מיר באוויזן, װי די מאדאם שאץ שרייט: ?און װוּ איז מיין פּרע-צענטל!"
(שיסט ווידער אויס א געלעכטער.)
ראכי? פירט זי ארויס פון צימער. סיקומט ארײַן אז ר יִֶע ?, מיט אים צװיי מענטשן, װאָס הייבן
אָן ארויסטראָגן דעם קלאוויר.
מאדאם שאץ. װאָס האָסטו מיך איבערגעלאָזט, אזרייעל? צװישן וועלכע מענטשן האָסטו
מיך איבערגעלאָזט, אזריִעל? (הייבט זיך אוף, בלאָזט זיך, גייט ארוים.)
אזריִעל (העלפט ארױסטראָגן דעם קלאוויר). פּאװאָלינקע. פּאװאָלינקע. אָט זײַנען מיר,
מיט גאָטס הילף, שוין בא דער שװעל. אָט זײַנען מיר, גאָט צו דאנקען, איבערגעקומעף
(פארעזווינדט.)
בראָניע (אװוטאָמאטיש). איבערגעקומען... (באטראכט דאָס ליידיק געװאָרענע אָרט.)
ס'עפנט זיך די טיר פון קליִעַנטן-צימער. װ אר שאװסקי ציט נאָך זיך
שאָלע םדא לײ כע מען.
18
ואר ש אווס ק י. דאָס װועט איר בא מיר ניט פּױעלן. איר זײַט בא מיר ניט קיין קליענט,
און מיר האָבן ניט װאָס צו זיצן פארשפּארט. ראכיל, װוּ ביסטו עס דאָרטן? דאָס ביסטו, בראָניע?
גיי צו נעענטער, דערלאנג די האנט און פארגעדענק אף אלע דײַנע יאָרן: אזא גאסט האָט אונדזער
שטוב נאָך ניט געהאט. מיט דעם נאסט, וויל איך, זאָל זיך פרייען אונדזער גאנצע שטוב. (דער-
זען די אריינגעקומענע ראכיל און עטעלע.) אהער, אלע אהער! ווייסט, ראכיל, ווער דאָס איז? ס'איז
א מענטש, װאָס איז שולדיק אין דײַנע טרערן. געדענקסט, וי דו האָסט געוויינט, אז איך האָב
דיר געלייענט וועגן ראָכעלען און סטעמפעניו..
ר א כיל. דאָס זיײַט איר?
עטעלע. דאָס איז סטעמפעניו!..
שאָלעם-א לײכ עם. ניין, מיידעלע, סטעמפּעניו איז געװען א שיינער, סטעמפּעניו איז
געווען א העלד, אים פלעגט מען באלד דערקענען... (מיט א בליק אף ווארששאווסקי.)
ווא ר ש א וו ס ק י. אָט אזוי, אזוי קומט מיר... (צו ראכילן) װאָס פלעג איך דיר אלעמאָל
זאָגן, הא? אָט דער שאָלעם-אלייכעם, פלעג איך טײַנען. ער שטייט מיר פאר די אויגן. און אז
שאָלעם-אלייכעם איז געקומען צו מיר אין שטוב ארײַן, האָב איך אים ניט דערקענט. װוּ איז
געווען דער קאָפּ מיינער? װוּ זיינען געווען מיינע אויגן..
ראיכ יי ס'איז בא אונדז הײַנט אזא סאָג. דער קאָפ איז קיין קאָפּ ניט. די אויגן --- קיין
אויגן ניט,
ואױ שאװוס קי אָט דאָס האָסטו שוין דאפקע א טאָעס. הײַנטיקער טאָג איז בא מיר
פארעכנט פאר דעם שענסטן טאָג. מיר װועלן ערשט באווייזן, װאָס פאר א טאָג מיר האָבן הייַנט!
(גייט אין א זײטיקן צימער, מאכט צו די טיר נאָך זיך.)
עטע לע. וװווהין איז דער טאטע אװעק? לאָזט איבער א גאסט און אנטלויפט!.
ראכיל (צו שאַלעם-אלייכעמען). און איך קוק אף אײַך, און ס'עפנט זיך בא מיר ניט דאָס
מויל צו ריידן מיט אײַך װי מיט א גאסט. עפעס דאכט זיך מיר, אז מיר קענען זיך שוין לאנג און
מיר ווארטן אף אײַך שוין לאנג. און דער איקער -- ער.. (אין דער זײַט פון דעם אוועקגע-
גאנגענעם.)
שאָלעם-א לײיכעם. איז ער דאָך אליין שולדיק. וווינען אין איין שטאָט און האלטן זיך
אין דער פארבאָרגעניש!.. דער נאָמען ווארשאווסקי איז מיר שוין לאנג געווען באקאנט. געװוּסט,
אז בא אונדז אין יעהופּעץ איז דאָ אן אדװאָקאט ווארשאווסקי. הײַנט װוער איך פּלוצעם געװאָר,
או אָט דער ווארשאווסקי איז גאָר אן אונדזעריקער פּארשוין, אן אָרעמס און א פריילעכס, ער
זינגט, זאָגט מען מיר, לידער, זיײַן אייגענע ארבעט. ער אליין מאכט די לידער, ער אליין באשאפט
די מוזיק צו זיי, און ער אליין זינגט זיי --- אלצדינג אליין. סטײַטש, זאָג איך, װאָס זשע שװײַגט
איר? גיט אים אהערצוצו, אָט דעם פויגל!..
ראכיל. דאָס איז געווען אמאָל. און איצט זעט איר: סומנע בא אונדז אין שטוב. אונדזער
פויגל איז אונדז אנשוויגן געװאָרן. פון זינט איך בין קראנק געװאָרן, קוקט ער ניט אָן די ליכ-
טיקע וועלט. און אָט דער פּינקוס --- ער האָט אים גאָר דעם קאָפּ אראָפּגענומען.
ב ר אָ נ יי ע. ווידער פּינקוס... מאמע!..
רא כיל. ביסט גערעכט, טאָכטער, איידער רעדן וועגן פּינקוסן, איז שוין גלײַכער שווייגן.
(עס דערהערט זיך א סאליוט-שיסערײ פון הארמאטן. אלע הערן זיך אײַן אין דער שיסערײ.
אין דעם אָפענעס פענצטער באווייזט זיך דער אַקאָלאָדאָטענע).
אָקאָלאָדאָט שנע. !807218 !818ױ30.
אלע שטעלן זיך אוף. דער אָקאָלאָדאָטשנע פארשװינדט.
שאָלעם-אלײכעם (נעמט אין האנט דאָס בלעטל מיטן קייסערס פּאָרטרעט). א ליכטיקע
צורע!.. (צו בראָניען.) איר גיט נאָר א טראכט: אָט אָדדאָס טוט הײַנט אָן א קרוין אפן קאָפּ, און
די וועלט שװײַגט, די גאנצע וועלט שװײַגט.
בראָניע. ניט אלע שװײַגן.
שאָלעם-א לײככע ם. דאכט זיך, ארום-און-ארום שא-שטיל. מע זאָל עס הײַנט הערן כאָטש
עפּעס א קאָל.
ב ראָניע. א קאָל האָט מען הײַנט שוין געהערט, און ניט איינס,
שאָלעם-א לײכ עם. איך פארשטיי: צוליב א גאסט איז א מיצווע אויסטראכטן אויך. אבי
ס'זאָל זײַן פריילעך.
ב ר אָניע. איך טראכט ניט אויס.
שאָלעם-א לײכ עם. איז װי זשע האָט מען עס אזא הארץ און מע זאָגט גיט, ווען, װוּ איז
עס פאָרגעקומען?
19
ב ר אָ נ יע. אפן טײַך. הײַנט. נאָך פון סאמע אינדערפרי זײַנען געקומען אהין סטודענטן,
ארבעטער, זי זײַנען געזעסן אין די שיפלעך און געווארט. און אז מע האָט נאָר געגעבן א סיגנאל,
זײַנען זי אלע ארויס אפן מיטן טײַך. דער גאנצער טײַך איז געווען זייערער.
שאָלעם-אלײכעם (באגײַסטערט). זײערער!
בראָניע. אָבער ניט גוט האָט זיך עס געענדיקט, ניט גוט. מע איז נאָר ארויס אפן טײַך,
מע האָט נאָר אָנגעהױבן זינגען, איז אָנגעפאלן פּאָליציי און האָט אלעמען צעטריבן.
שאָלעם:-אלײכעם. הײסט עס בא אײַך שויף ניט גוט? מענטשנסקינד, װאָס האָט איר
אזוי קיין צײַט ניט מיט אײַער ,ניט גוט". זאָגט אנדערש, זאָגט, אז ס'איז גוט. א קאָל האָט זיך
הײַנט געלאָזט הערן? װעט מען עס איצט שוין הערן און הערן. ניט אפן וואסער --- איז אף דער
ערד. ניט אף דער ערד -- איז פון אונטער דער ערד. ער האָט עס געזאָגט, אז די וועלט שװײַגט?
די וועלט שװײַגט ניט! די וועלט וויל ניט שװוייגף (גייט צו צום פענצטער.) נו, פרעג איך אײַך:
קאָן מען פּײַנט האָבן אזא וועלט?
אף דער שװצל באװײַזט זיך ווארשאווסקי מיט א פיד? אין האנט.
ואר שאװס קי. ניטאָ קיין קלאוויר, װועלן מיר שפּילן אף א פידל, אף א ייִַדישן פידל.
מיר וועלן זינגען און פּראווען דעם געבורטסטאָג פון מײַן טאָכטער!..
(פאַרהאנג)
דאָפ דַרִיִטע ביקה
אין באָארקע. בא שאָלעם-אלייכעמען אין דער זומער-װוינונג. א קליין סעדל, ארומגעצאמט מיט
שטאכעטן. רעכטס -- א גרויסער גאנעק, װאָס פירט אין שטוב ארײַן. אפן גאנעק -- שאָלעם-אלייז
כעמס שרײַבטיש.
לינקס -- א פירטקע, װאַס פירט אין ואלד, צו דער באך"סטאנציע. בא דער זײַט פון דער
פירטקע -- א טױער. בייס דער פאָרהאנג הײבט זיך אוף, איז
אלײכעם און טשערני קומען ארויס פון שטו
שאָלעם-א לײכ עם. דאָ מעגט איר מיר זאָגן דעם גאנצן עמעס.
טשערני (טײַט אף דער שטוב). דאָרט האָב איך אויך קיין ליגן ניט געזאָגט.
שאָלעם-אלײכעם. דאָרט האָט איר גערעדט פאר דער מוטער. דאָ מעגט איר רעדן
אָפן: װאָס וועט זײַן מיט די קינדער?
טשער ני. אין איין װאָך ארום וועלן אײַערע קינדער אומלויפן דאָ אפן זאמד.
שאָלעם-אלײכעם (ניט גלייבנדיק). דאָקטױרים האָבן ליב צוזאָגן.
ט שערני יונגע טאטעס האָבן ליב שרעקן זיך.
שאָלעם-אלײכעם. די טאטעס בין איך איַך מויכל. װועגן די קינדער זאָגט מיר: זײ
וועלן ווידער זײַן מײַנע װוי פריִער?
טשערני זיכער.
שאָלעם-א לײכעם. דאָס רעדט איר מייסע דאָקטער. רעדט מײַסע פריינט!
טשערני. אנדערש האָב איך מיט אײַך קיינמאָל ניט גערעדט.
שאָלעם-אלײכעם. דאָס װייס איך. (דריקט איס די האנט) טאָמער האָב איך די טעג
אײַך זאטשעפּעט מיט א װאָרט, מיט עפּעס כאָלילע אָנגערירט -- זאָלט איר מיר מויכל זײַן. איר
בארעכנט נאָר: אין איין טאָג ווערן פארשלאפט ביידע קינדער. צוויי פּיצלעך, און ביידע ליגן אין
היץ, און ביידע קוקן מיר גלײײַך אין די אויגן. זי קוקן אף מיר, און איך אף זיי. און אזוי אכט
טעג און אכט נעכט --- דאָס אין עפּעס א קאטאָוועסל?
טשערני אָבער דער הײַנטיקער טאָג איז דאָך שוין אן אנדערער, מע מעג דאָך שוין
קומען צו-זיך. אָפּרוען.
שאָלעם-אלײכעם. אָפּרוען, זאָגט איר? אָט אזוי טאקע אף ציקאוועס נעמען און אָפּי
רוען... (קוקט זיך ארום.) דער זומער איז גרויס, דער וואלד איז גרין. די זון גלעט און ווארעמט
וי א מאמע, א לופט, װאָס בלאָזט גלײַך פון גאניידן ארויס, און אָט אָ-דאָ אין דעם וואלד, מיט
דעם לופטעלע, הייסט עס, שפּאצירט זיך ארום שאָלעם-אלייכעם און האָט האנאָע פון דער וועלט...
(צעלאכט זיך מיט א הילכיקן געלעכטער.) ניין, דאָקטער, הימל און ערד האָבן געשװאָרן אז
שאָלעם-אלייכעם זאָל ניט רוען. מאָרגן, די זון װעט נאָר אופשטיין, װעט שאָלעם-אלייכעם שוין
זײַן צוריק אין יעהופּעץ, װידער יאָגן זיך נאָכן שטיקל ברויט, ווידער לויפן זוכן א קערבל.
נעמט טשערנץ אונטערן אָרעם, פירט אים אראָפּ פונעס גאנעק, גייט מיט אים לענגויס די
20
שטאכעטן) אָט אזוי שרײַב איך, גייענדיק, לויפנדיק, און פּונקט דעמלט וואקסן אויס די שענסטע
בילדער, און עס לייגט זיך צונויף די בעסטע מאכשאָוועס, און מע קאָן זיך ניט אָפּרײַסן אף קיין
מינוט, אף קיין רעגע דאָס אלצדינג ארופצונעמען אפן פּאפּיר -- ברענען זאָל דאָס קערבל! ברענען
זאָל די ועלט!
עס באװײַזט זיך דער סטודענט שא לי טא, גייט פון יענער זײַט שטאכעטן, הערט זיך אײַן
שאליטא. זי װעט ברענען, איר װועט אליין זען, וי זי װעט ברענען!
שאָלּעםיאלײכעם (קוקט זיך אום, דערזעט ששאליטאן, ווענדט זיך צו טשערנין. איר
הערט װערטער? אָט דער מענטש איז בא מיר באגלייבט! (גייט אנטקעגן שאליטאן, דריקט אים די
האנט.) זאָגט איר, רעב נאָכעמטשע, אז זי וועט ברענען, אָט די מיִעסע וועלט, הא? זי װעט ברענען,
און איך װעל נאָך זויכע זײַן דאָס אָנצוקוקן מיט מײיַנע אייגענע אויגן? און טאָמער איז מיר ניט
באשערט עס צו זען? טאָמער װעט מיר ניט קלעקן קיין יאָרן? (נעמט פאר די הענט שאליטאן און
טשערנין.) זאָגט מיר צו, שווערט מיר: װוּהין דער ווינט זאָל מיך ניט פארטראָגן, װוּ מײַן געביין
זאָל ניט אהינקומען, װעט איר מיך געפינען, איר װעט קומען צו מײַן קייווער און מיר שטיל-
שטיל ארײַנזאָגן: ;שאָלעם-אלייכעם, מיר האָבן דערלעבט בעסערע צײַטף* (זעצט זיך אוועק אן
אויסגעעזעפטער אף דער סאָד-באנק.)
טשערני. זעט איר: געוען מיך פאָלגן, געװען אָפּרוען -- װאָלט אײַך ניט אײַנגעפאלן
איצט טראכטן וועגן טויט.
שאָלעם-אלײכעם. פון טראכטן װעגן טוט ביז גרייטן זיך צום טויט איז נאָך גענוג
װײַט. איך װעל אײַך אײַנרױמען א סאָד, דאָקטער. ניט איין יעהופּעצער גוויר װעט נאָך זײַן די
קאפּאָרע פריער, איידער שאָלעם-אלייכעם װעט אָנהײבן זיך געזעגענען מיט דער וועלט. און
איצט (לייגט ארוף די האנט אף שאליטאס אקסל) צום טיש, צו דער ארבעט.
טשערני (נעמט אראָפּ שאָלעס-אלייכעמס האנט פון שאליטאס אקסל). קיין שום טיש און
קיין שום ארבעט! רוען דארפט איר, רוען!
שאָלעם-אלײכעם. דאָקטער, איר האָט א טאָעס געהאט, אײַערע פּאציִענטן זײַנען דאָרט
(טײַט אף דער שטוב.)
טשערני. מײַנע פאציענטן זײַנען אי דאָרטן, אי דאָ (טײַט אף שאָלעס- אלייכעמען)
שאָלעם-אלײכעם. איך זאָג אײַך: דאָרטף
ארום די שטאכעטן באװײַוט זיך זאָלאָטוש קיןף
טשערני. און איך זאָג: דאָ.
שאליטא (קוקט אפן וועג ארויס). װאָס לויפט עס אהער דער ייָד פון פּאָדאָל, זאָלאָטושקין?
שאָלעםיאלײכעם לאָזט זיך גיין אנטקעגן). װאָס איז מיט אײַך, זאָלאָטושקין?
זאָלאָטושקין (לויפט אריין אין סעדל, דריקט שאָלעס-אלייכעמען די האנט). אײי, גוט!
אײַ, גוט! װאָס ווייסט איר, װאָס ווייסט איר, װוי גוט דאָס איז!
ש אָ ל ע ם"א לײכ עם. װאָס איז אײַך פּלוצעם באפאלן אזא גוטסקײַט! (צו טשערנין)
דאָס ערשטע מאָל הער איך, אז א ייד אן איינבינדער זאָל זאָגן: ס'איז אים גוט! (פירט אלעמען
צום גאנעק, צום שרייבטיש)
זאָלאָטוש קין. דערלעבט זיך א שטיקל נאכעס אף דער וועלט. אוי, נאכעס! אוי, נאכעס!
שאָלעם-א לײכע ם. רעדט ווערטער. פונוואנען קומט איר?
זאָלאָטוש קין װאָס הייסט פונוואנען? פון שטאָט לויף איך. א האלבע שטאָט קלײַבט
זיך הײַנט לויפן צו אײײַך. די שטאָט גייט כאָדאָראָם, די שטאָט וויגט זיך.
שאָלעם-אלײכעם (צו טשערנין). הערט א מײַסע.
זאָלאָטוש קין די מײַסע איז א שיינע מײַסע. איר זיצט דאָ, און דאָרט קלינגט מיט אײַך
די וועלט.
שאָלעם-א לײכעם. װאָס זשע איז דאַרט פאר אזא קלינגעריי?
זאָלאָטוש קין זײי וייסן שוין, װאָס זיי האָבן צו קלינגען. ס'איז ארויס א קלאנג, אז
שאָלעם-אלייכעם האָט געמאכט א נײַ ביכל ,יאקנעהאָז".
שאָלעם-אלײיכעם. איז דאָך נאָך דאָס ביכל ניט ארויס.
זאָלאָטוש קין נו, איז װאָס? מיינט איר, מע ווייסט ניט, װאָס אין ביכל שטייט. מע ווייסט
שוין: שאָלעם-אלייכעם האָט זיך גענומען צו די יעהופּעצער נעגידים און האָט געמאכט פון זי
אשפּע,.. װאָס ווייסט איר, װאָס ווייסט איר, װאָס בא די בערזע-שפּילער טוט זיך! די גאס לאָזן זיי
ניט דורכגיין! אף דער בערזע איז אן ערדטרעטעניש. אוי, בענטשן זיי אײַך! סע זאָל נאָר פאלן
אף זיי, װאָס זיי ווינטשן אײַך! און אלע אין איין קאָל: ;װוּ נעמט מען אָט דאָס ביכל? װוּ נעמט מען
21
אָט דאָס ,יאקנעהאָז"?* וויבאלד אזוי, טראכט איך מיר, בין איך דאָך בילכער. עפּעס איז עס דאָך
מײַן שאָלעם-אלייכעם, װעט ער באהאלטן פון מיר זײַן {יאקנעהאָז"? װײַזט עס מיר, לאָמיר
כאָטש זען, װאָס פאר א פּאָנעם דאָס האָט!
שאָלּעם-אלײכעם. מענטשנסקינד! װאָס רעדט איר צום שרײַבער, רעדט צום איבער-
שרײַבער --- ער איז באלעבאָס!
שאליטא (נעמט אריס א מאנוסקריפט). אָט האָט איר עס פאר אײַערע אױגן
זאָלאָטושקין (באטראכט דעם מאנוסקריפט) אָט דאָס איז עס? װאָס זשע גייט עס בא
אײַך אום נאקעט? לאָזט מיך, לאָמיר אף דעם כאָטש א העמדעלע אָנטאָן, כאָטש א טאָוועלע ארופ-
טאָן אף דעם! באלד טאקע נעם איך זיך צו דער ארבעט, באלדי.. (נעמט ארויס דאָס געצײַג, וואַס
ער האָט געבראכט מיט זיך.)
שאליטא (קוקט אף שאַלעס-אלייכעמען). באלד?
שאָלעם-א לײכעם. אים װעט איר ניט איבעריידן, ס'איז א הייסער ייָד. פירט אים שוין
אין שטוב ארײין, פירט אים...
שאליטא און זאַלאָטושקין גײען ארײַן אין שטוב. שאָ לצעם-אלײ כעם און ט ש ערני
שפּאנען איבערן סעדל.
שאָלעם-אלײכעם. געפעלט אײַך דער גרוס? די יעהופעצער נעגידים האָבן זיך דאָך
צעפּאָלאָכעט גאָר אף אן עמעס. זיי בילן װי די קלויסטער-הינט אין א פינצטערער נאכט... (לאכט
מיטא הילכיקן געלעכטער.)
טשערני. אז זי בילן, איז א סימען, אז זי קענען אמאָל באפאלן אויך.
שאָלעם-יאלײכעם. װאָס זשע איז די אייצע, דאָקטער? (אונטערגעשטראָכן-איראַניש.
עפּעס זײַט איר דאָך א מענטש, װאָס דארף געבן דער וועלט אייצעס...
אין סעדל קומט ארײַן ב ראָניע.
ב ראָניע. קוים געפונען אײַך. איר האָט זיך פארוקט אזוי טיף אין וואלד ארײַן. איך גי
און גיי. פּלוצעם הער איך: מע לאכט. ,אָט אָדדאָ מוז עס זײַן", -- טראכט איך מיר. איך גיי צו--
יאָ. דאָס זײַט איר.
שאָלעםיאלײכעם (מיט פארביטערונג). ס'איז בא אונדז פריילעך -- לאכט זיך. (קוקט
מיט אנציקונג אף בראַניען.) איך זאָג מיר מײַנס: שיינע טאטעס האָבן שיינע טעכטער. (צו טשער-
נין,) און הענט האָט עס! און שפּילן שפּילט עס!
בראָניע. ווען איר זאָלט וויסן, מיט װאָס איך בין געקומען צו אײַך, װאָלט איר מיך ויי"
ניקער געלויבט.
שאָלעם-אלײכעם. סטראשעט ניט, מיר קאָנען זיך נאָך כאָלילע איבערשרעקף
בראָניע. איך שרעק זיך טאקע פאר זיי, יעדן טאָג זע איך זיי, און יעדן טאָג שרעק איך
זיך פאר זיי.
שאָלע םדא לײכ ע ם. פאר וועמען איז עס די שרעק, לאָמיך וויסן?
בראָניע. איר וייסט דאָך: א לערערן בין איך, איך קום ארײַן אין די רײַכע הײַזער און
לערן קינדער מוזיק. הײַנט איז געווען פּינקוסעס טאָג. דער ערגסטעף טאָג איז בא מיר שטענדיק
פּינקוסעס טאָג.
שאָלעם-א לײכעם. איך פארשטיי: ניט אזוי דעם פּינקוס, וי די פּינקוסיכע.
בראָניע. יאָ, יאָ. איך קום צו זיי אין שטוב, ווארפט זיך אף מיר ארוף די פּינקוסיכע, זי
האלדזט מיך, זי קושט מיך, זי באזעצט מיך באם טיש, נאָר װאָס זיי טראכטן אף אן עמעס --
ווייס איך קײינמאָל ניט. הײַנט האָב איך זיך פּלוצעם דערװוּסט.
שאָלעם-א לײכ ע ם. אזוי װויל איז אײַך.
: בראָניע. װאָס רעדט איר! ס'איז שרעקלעך, שרעקלעך, װאָס זיי טראָגן אין הארצן. זי
האָבן דערהערט, איר האָט אָנגעשריבן א נײַעם בוך ,, יאקנעהאָז".
שאָלעם"א לײכ עם. ווייסן זיי שוין אויך, אז ס'איז דאָ א ;יאקנעהאָז" אף דער װעלט!
בראָניע. זי זאָגן, עס וועט ניט זײַן קיין ;יאקנעהאָז" אף דער וועלט.
שאָלעם-אלײכעם. סײַדן איך װעל ניט זײַן אף דער וועלט.
בר אָניע. זאָגן זיי טאקע... (האקט אָפ.)
שאָלעם"א לײכ ע ם. װאָס זאָגן זיי?
ב ראָנ יע. ניין, ניין, דאָס איז שרעקלעך. איך קאָן עס ניט זאָגן.
אפן גאנעק באװײַזט זייך שאל יטא, בלײַבט שטיין, הערט זיך אײַן.
שאָלעם-אלײכעם. אז איר קאָנט עס ניט זאָגן --- װעלן זי עס קאָנען טאָן.
22
ב ראָניע. איך װעל זאָגן. איך װעל אלצדינג אײַך זאָגן. (כאפט איבער דעם אָטעם.) זי
האָבן הײַנט אופגענומען געסט, די פּינקוסעס. זיי האָבן זיך אויסגעזעצט באם טיש מיט זייערע
געסט, און די גאנצע צײַט האָבן זיי דערמאָנט אײַער נאָמען. איך האָב ניט געקאָנט אײַנזיצן, האָב
איך זיך אופגעהויבן פון טיש און גענומען אוועקגיין. הער איך: זיי טרינקען לעכאיִם און ווינטש
צו איינער דעם אנדערן: מע זאָל דערלעבן הערן, וי שאָלעם-אלייכעמס קינדער זאָגן קאדעש נאָך
זייער טאטן...
טשערני. א, ניט דערלעבן וועלן זיי..
שאָ לעם-א לײכ עם. שטילער, דאָקטער, שטילער. (צו בראָניען.) װאָס איז געווען װײַטער?
ב ר אָנ יע. װײַטער?.. איך האָב ניט אויסגעהאלטן. איך בין אנטלאָפן. אָט אהער, גלײַך
אהער בין איך געלאָפן...
שאָ לעם-א לײכע ם. ריינע נעשאָמע, װי קומט איר אהין, אין יענעם געמויזעכץ ארײיף!
ב ראָ ניע. איר טראכט וועגן מיר --- וועגן זיך דארפט איר איצט טראכטן.
ט שער ני. איך מיין אויך אזוי. צײַט, איר זאָלט א טראכט טאָן וועגן זיך.
שאָלעם-אלײכ עם. װאָס האָט זיך געטראָפן? באשער די יעהופּעצער נעגידים קוקן אף
מיר מיט געלע אויגן פון סינע, זיי ברענען פון קאס. פארגין איך זיי עס פון גאנצן הארצן. זי
וועלן אזוי לאנג ברענען, ביז זיי װעלן אימירצעשעם אינגאנצן פארברענט וערן. (לאכט.)
טשערני. אבי איר לאכט -- איז שוין גוט.
שאָלעם-אלײכעם. טאקע?
טשערני. איך װעל אײַך דערמאָנען אײַערס א ווערטל: אז מע לאכט מער -- האָט מען
וייניקער מוירע...
שאָלעם-אלײכעם (צעלאכט זיך נאַָך מער). און איר, הייסט עס, האָט מוירע, אז שאָלעם-
אלייכעם זאָל כאָלילע ניט אריינפאלן אין דער מוירע? (דערזעט, וי פון שטוב גייט ארויס אָלגע.
לייגט צו א פינגער צום מויל.) קיין װאָרט ניט! (גייט איר אנטקעגן.) װאָס איז, אָלגע? עפּעס ניט
גוט מיט די קינדער? מע דארף ווידער דעם דאַקטער?
אָלגע (צו טשערנין). עפעס געפעלן זיי מיר װוידער ניט.
טשערני. איך גי שוין, איך גיי. (גייט אוועק מיט אַלגען.)
שאָלעם-אלײכעם (צו בראַניען). האָט מיר קיין פאריבל ניט, װאָס איך װעל אויך אוועק
אהין. מײַנע קינדער זײַנען קראנק. אָבער איך קום טייקעף צוריק. (גייט ארײַן אין שטוב.)
בראָניע בלײַבט אליין, מאכט עטלעכע טריט אין סעדל, שטויסט זיך אָן אף שא ליטאן, װאַָס
גייט איר אנטקעגן.
בראָניע (איבעראששט). איר זײַט דאָ? איך האָב ניט געװוּסט, אז איך װעל אײַך דאָ טרעפן.
שא ליטא. איך בין ארויס פון שטוב, זע איך, וי איר שטייט און רעדט. איר האָט אזוי
געפלאטערט! איר פלאטערט נאָך איצט. נו, בראָניע, מע דארף דאָך נעמען זיך אין די הענט!
(דריקט איר די האנט.) איך ווייס: ניט קיין פריילעכע יעדיַע האָט איר געבראכט. אָבער איר האָט
זי געבראכט פּונקט צו דער צײַט. גוט האָט איר געטאָן, בראָניע, זייער גוט.
ב ר אָ נ ייע. און איך ווייס, אז ניט גוט, זייער ניט גוט.
שאליטא. פארװאָס האָט איר ליב אויסטראכטן אף זיך שלעכטס, בראָניע?
בר אָניע. איך טראכט דען אויס? אזוי איז עס געוען: איך בין געזעסן בא די פּינקוסעס
אין שטוב, איך האָב אלעס געהערט און האָב געשויגן. װאָס זיי האָבן גערעדט, װאָס זיי האָבן
גערעדט! ווען זיי װאָלטן קאָנען --- װאָלטן זי אָפּגעמעקט שאָלעם-אלייכעמען פון דער וועלט.
שא ליטא. ווען זיי װאָלטן נאָר קאָנען...
ב ר אָנ י ע. פארװאָס זאָלן זי ניט קאָנען? עמעצער װעט זי דען זאָגן א װאָרט? אָט בין איך
דאָך געזעסן און האָב געשוויגן. איך פרעג בא זיך: פארװאָס האָב איך געשוויגן? מאָרגן װעלן זי
וועלן אומברענגען אײַך!
שאליטא (שמייכלט). פארװאָס זאָלן זיי וועלן אומברענגען מיך? איך טו דען עפּעס?
בראָניע. רעדט מיט מיר ניט אזוי! איך ווייס: איר טוט, א סאך טוט איר, נאָר איר באהאלט
עס פון מיר. פארװאָס לאָזט איר מיך איבער דאָרטן אליין? איך וויל זײַן צװישן אנדערע. איך וויל
זײַן אן אנדערע. זאָגט מיר, זאָגט איר מיר, אז איך קאָן זײַן אן אנדערע!
שאליטא. און אז איך װעל אײַך זאָגן --- װעט איר גלייבן?
בראָ ניע. אײַך װעל איך גלייבן. מיר דאכט, אז איך הייב שוין אָן גלייבן. אָט דאָ, אָט איצט.
שא ליטא. און איך האָב שוין לאנג געגלייבט.
בר אָ ניע. און מיר האָט איר גאָרנישט ניט געזאָגט.
שאליטא. זאָג איך איצט.
28
פון שטוב גייט ארויס ט שע רני, נאָך אים שאָ לעםאלײכעם.
טשערני. אומזיסטע שרעק, מער ניט װי אומזיסטע שרעק. אוי, אָט די יונגע מאמעס!
שאָלעם-א לײכ עם. שוין, ס'געפעלן אים שוין ניט די יונגע מאמעס. (צו בראָניען.) אונד-
זער יונגע מאמע האָט דערהערט, אז איר זײַט דאָ, בעט זי, איר זאָלט באלד ארײַנקומען. נעמט
זי אונטער דער האנט, פירט זי צו דער שטוב.) כאָטש אף איין רעגעלע.
אין סעדל באװײַזט זיך פויגלמאן
פויגלמאן. שאָלעם-אלייכעם, מאָסיע שאָלעם-אלייכעם!
שאָלעם:אלײכעם (לאַזט איבער בראָניען, װאָס גייט אליין ארײַן אין שטוב). אלייכעם-
שאָלעם, מאָסיע פויגלמאן!
פויג למאן (ברויגעזלעך). ס'א גליק, װאָס איר האָט מיך כאָטש דערקענט.
שאָלעם:אלײכעם. פארװאָס זאָל איך אײַך ניט דערקענען?
פויג למ אן. מאלע װאָס סע טרעפט זיך.
שאָלעם-אלײכעם. לעמאָשל, װאָס האָט זיך געטראָפן?
פויגלמאן (קוקט מיט א לאנג, דורכדרינגלעכן בליק). פע, מאָסיע שאָלעם-אלייכעם,
פע! כ'לעבן, פע! טאקע װאָס פע הייסט!
שאָלעם-אלײכ עם. װאָס זשע הייסט ;װאָס פע הייסט"?
פויגלמאן דאָס הייסט, ס'איז הײַנט געװאָרן א װועלט מיט שקאָצים און עס קריכט זײ
אין קאָפּ ארײַן -- דער שווארצער יאָר ווייסט װאָס: מישן זיך אין יענעמס געשעפטן און בא"
שרייַבן דעם גוויר.
שאָלעם-א לײכ עם. אז איר זײַט א גוויר און גאָט האָט אײַך געשטראָפט מיט גראָבע
טויזנטער, -- דאָס ווייס איך, נאָר אז עמעצער האָט אײַך באשריבן -- דאָס הער איך ערשט.
פויגלמאן. און אז איך מאך כאסענע א טאָכטער -- װעט איר זאָגן -- האָט איר אויך ניט
געהערט? הײַנט װאָס האָט איר געדארפט אריינקריכן אינמיטן און מאכן אויס שידעך? פע, מאָסיע
שאָלעם-אלייכעם, פע!
שאָלעם-אלײכעם (גײט צה טוט א טאפ בא פױיגלמאנען דעס שטערן. דאָקטער!
פויגלמ אן. װאָס דארפט איר דאָקטוירים? איך בין מיר אליין א דאָקטער. איך ווייס, װאָס
מיר טוט װיי!
שאָלעם-אלײכעם. טאָ לאָמיר אויך וויסן.
פויגלמאן. אז איר וועט האָרכן -- ועט איר וויסן. דעם מעכוטן מײַנעם -- מאָסיע טויגל-
מאן -- קענט איר? הײַנט אינדערפרי -- איך עפן נאָר די אויגן -- ער איז דאָ. ,א גוט-מאָרגן!" --
;א גוט-יאָר!" -- ;נו?* -- פרעגט ער מיך. ;װאָס נו?* -- פרעג איך אים. , גאָרניט, זאָגט ער, איך
מיין עס גלאט אזוי". ---,איך ווייס ניט, זאָג איך, װאָס מיינט איר אזוי פרי מיטן גלאט אזוי".--
;איך מיין, זאָגט ער, מיקויעך יענער מײַסע". ---;װאָסער יענע מײַסע?* -- פרעג איך. ,מיקויעכן
ביכל", -- זאָגט ער. ;װאָס פאר א ביכל?" -- פרעג איך. ,קוק אים נאָר אָן א ביסל, זאָגט ער, ער
ווייסט נעבעך ניט, װאָס איך מיין". ---;זאָגט מיר מיט א מויל, זאָג איך, װעל איך וויסן". --
;איך מיין, זאָגט ער, שאָלעם-אלייכעמס ביכל". -- ,א:, -- זאָג איך. -- ,װאָס א?* -- פרעגט ער.
;איר מיינט, זאָג איך, דאָס ביכל, װוּ מע האָט א ייִך באשריבן?" -- ,מיך? --- זאָגט ער, -- א ײַך
האָט מען באשריבן". -- ;איר האָט א טאָעס, מעכוטן", -- זאָג איך. ;דאָס האָט איר א טאָעס,
מעכוטן", -- זאָגט ער. ער איך שוין אין קאס און שרײי: ,דאָס מיינט מען אײַך, מאָסיע טויגל-
מא!" ווערט ער אין קאס און שרײַט: ,דאָס מיינט מען אײַך, מאָסיע פויגלמאן!" שריי איך: , דאָס
זײַט איר אומגעגאנגען אין בארדיטשעוו בייגל צו פארקויפ!* שרײַט ער: ,דאָס האָט איר פאר-
קויפט אין בארדיטשעוו אפן מארק קישקעלעך אפן ארשין!* שריי איך: ;דער שידעך װעט וערן
אויס שידעך, מאָסיע טויגלמאן". שרײַט יעה ;דער שידעך אין שוין אויס שידעך, מאָסיע
פויגלמאן!*
שאָלעם-אלײכעם (כאפט אים אונטער, פירט אים צו דער פירטקע). די מינוט זאָלט איר
מיר גיין איבערבעטן אײַער מעכוטן! אָבער די מינוט, איר הערט! לויפט צו אים און זאָגט אים:
כאָטאָסי! איך גיי ערשט פון שאָלעם-אלייכעמען, זע איך ארויס, אז איך האָב א טאָעס געהאט: ניט
אײַך מיינט ער און ניט מיך מיינט ער -- די וואנט מיינט ער. (שטופט פויגלמאנען צו דער טיר.)
און מיקויעכן שידעך זאָלט איר אים אויך זאָגן אין מײַן נאָמען: דער שידעך בלײַבט א שידעך!
פויגלמאן (שין באס סאמע ארויסגאנג). און דאָס ביכל?
שאָלעם-א לײכ עם (שטופט אים ארויס). דאָס ביכל בלייַבט א ביכל!
24
שאט 2.8 =
טע
פויגלמאן פארשװינדט. ט שערני, שאליטא און זאָלאָטושקין קײַכן פאר גע-
לעכטער. פון ואלד הערט זיך א שטים, װאָס רופט אויס: ,מילכיקס.. מילכיקס... מילכיקס...*
ס'באװײַזט זיך א פערד-און-וועגעלע, פאָרויס גײט ט עװיע, פירט דאָס פערד פאר דער צוים,
שאָלעם-אלײכעם שפּירט נאָך מיט פארגאפטע אויגן נאָך טעװיעס טריט,
טעװיע דער מילכיקער. אך, טי, ריבוינע-שעל-אוילעם, גאָטעניו נאש! װאָס האָסטו
זיך עפעס צוגעטשעפּעט צו טעוויען גראָד? פארװאָס זאָלסטו ניט א שפּיל טאָן זיך מיט די יעהופּע-
צער נעגידים?
שאָלעםיאלײכעם (עפנט דעם טיער). מע װועט מיט זי נאָך א שפּיל טאָן. מע װוצט אזוי
א שפּיל טאָן, אז זיי וועלן שפּילן מיט דער נעשאָמע! פאָרט אריין, רעב טעװויע!
(פאָרהאנג)
צווייטער אקט
דאָס פערטע בילד
בא ווארשאווסקין אין שטוב. דער זעלבער צימער, װאָס אין ערשטן אקט. אָװנטיצײַט עט עלע
שטייט אינמיטן צימער, לערנט זיך שפּילן אפן פידל. שפּילט זייער האסטיק. ס'קומט ארײַן רא כ יל.
ראכיל. ניט געקאָכט זיך, ניט געקאָכט זיך. ווארף ניט מיט דער האנט. (דער פידל גיט
פלוצעם א גרילץ, עטעלע טוט אים א שמיץ אפן בעט.) װאָס איז דאָס? דו ביסט אראָפּ פונעם טאָן --
און דער פידל איז שולדיק? מער װעט דער פידל אין דײַנע הענט ניט קומען. אויס: (נבאטראכט דעם
פידל) ס'א כידעש, װאָס ער איז גאנץ געבליבן. (הייבט אים אָן וויקלען אין דעם לײַוונטענעם
העמדל.) געבעטן זיך בא דיר: ווארט צו, אָט באלד װעט דער טאטע קומען פון פּאָדאָל, װעט ער
דיר אָנשטעלן דעם פידל. מעג מען, דאכט זיך, צוּווארטן א ביסל...
עטעלע. א ביסל האָב איך שוין געווארט. (ס'הערט זיך, וי דער זייגער שלאָגט. עטעלע
ציילט פריִער פאר זיך, דערנאָך אף א קאָל.) זיבן, אכט, נײַן. דער טאטע איז שוין אף פּאָדאָל. דער
טאטע זינגט שוין. אלע זיצן און הערן, און דער טאטע שטייט און זינגט. מאמע, דו הערסט, װי
דער טאטע זינגט? און איך הער.
ר א כ י ל. װאָס נאָך װועסטו זאָגן?
עטעלע. אז איך זאָג דיר, איך הער. די ליד פונעם טרובאטש זינגט ער. (הייבט אָן שטילער-
הייט זינגען.)
איך װעל אײַך דערציילן אקוראט
און מיט גרויס אָכאָטע,
וי איך בין געוועזן א סאָלדאט
אין דער ערשטער ראָטע.
טראם-טראם -- א סאָלדאט
בין איך געווען מיט ביינער,
מע האָט מיך געמאכט פאר א טרובאטש,
האָב איך געטרובעט וי קיינער,
טרא-טא-רא-רא! טרא-טא-רא-רא!
האָב איך געטרובעט וי קיינער!
בייס עטעלע זינגט, עפנט זיך די דרויסן-טיר און ס'קומען ארײַן פינקוס מיט זײַן װײַב.
זי הערן זיך א װײַלע צו, ביז עטעלע באמערקט זײ און הערט אוף זינגען.
מאדאם פּינקוס. זינג, נעשאָמעלע מײַנס, זינג! װאָס האָסטו זיך איבערגעשראָקן? די
פּינקוסעס זײַנען דאָ ניט קיין פרעמדע. די פּינקוסעס זײַנען דאָ אייגענע, מער וי אייגענע.
(צו דאכילן.) געגאנגען פארביי, זאָג איך צו אים: ,/מאָסײ, לאָמיר אריינגיין צו די ווארשאווסקיס?*
ואָגט ער: ע;װאָס עפּעס פּלוצעם מיטנדרינען?" זאָג איך: ;א שיינער מיטנדרינען -- האָסט עפּעס
א סאך אזעלכע ווארשאווסקיס אף דער וועלט?.*
רא כיל. א דאנק אײַך פאר אײַערע גוטע רייד. א גוט װאָרט איז שטענדיק אָנגעלײגט.
מאדאם פּינקוס. װאָס רעדט איר, ראכילעטשקע, װאָס רעדט איר? נאָר א גוט װאָרט
זײַט איר בא מיר װוערט? און די נעשאָמע אוועקגעבן פאר אײַך בין איך ניט גרייט! איך האָב שוין
אזא נאטור -- איך, אז איך ווער צוגעבונדן צו א מענטשן -- פרעגט שוין גאָרניט. איך האָב
25
נאָר דערזען אײַער בראָניע, די לערערן מײַנע, בין איך צוגעזאָטן געװאָרן. איר ווייסט דען, װאָס
פאר א טאָכטער איר האָט! אירע קענטענישן, איר אײדלקײַט, איר הארץ!
ראכיל. איר פארלויבט מיר גאָר מײַן טאָכטער.
מאדאם פּינקוס. װאָס רעדט איר, ראכילעטשקע, װאָס רעדט איר! נאָר לויבן זי -- אף
די הענט טראָגן זי דארף מען. איך פרעג זיך אלץ נאָך בא אים: , מאָסײ, זאָג איך, גיב מיר צו
פארשטיין, פונוואנען נעמט זיך, װאָס אונדזער לערערן איז אזא איידל קינד?? -- ,װאָס הייסט,
זאָגט ער, דו ווייסט ניט: אן איידל קינד נעמט זיך פון אן איידעלער שטוב". -- ;זאָג זשע מיר,
בעט איך זיך בא אים, װאָס איז דאָס פאר א שטוב??" --- ;װאָס הייסט, זאָגט ער, ס'איז שוין אייג-
מאָל א שטוב. דער טאטע שרײַבט אין די ביכלעך, אלע מענטשן, װאָס גייען ארײַן אין דער שטוב,
שרײיַבן אין די ביכלעך. פאראן, זאָגט ער, איינער א שאָלעם-אלייכעם, טאָגט ער און נעכטיקט
בא ווארשאווסקין אין שטוב".
רא כיל. ווער האָט עס אויסגעטראכט? (לאכט.)
מאדאם פּינקוס. װאָס זשע, איר זעט אים גאָר קיינמאָל ניט, אָט דעם שאָלעם-
אלייכעמען?
ראכיל. זען זע איך אים אמאָל. ער איז מײײַן מאנס א פרײַנט.
מאדאם פּינקוס. דו הערסט, מאָסײ?
פּינקוס. איך הער.
מאדאם פּינקוס. װוּ זשע זײַנען זיי, די פּרייַנט? עפעס זעט מען זי דאָ גיט.
ראכיל. הײַנט װעט איר זי דאָ ניט זען. הײַנט זײַנען זי אף פּאָדאָל.
מאדאם פּינקוס. דוהערסט, מאָסײ?
פּינקוס. איך הער.
מאדאם פּינקוס. װאָס זשע טוען זי דאָרטן אף פּאָדאָל?
ר א כ י'ל. זי קומען זיך דאָרט צונויף מיטן אָרעמען אוילעם. מײַן מאן זינגט, שאָלעם-
אלייכעם לייענט א נײַע זאך.
מאדאם פּינקוס. מאָסײ, דו הערסט: ער לייענט די נײַע זאך!
פּינקוס. איך הער. פארװאָס זאָל איך ניט הערן.
מאדאם פּינקוס. אבי דו הערסט. און ווען װעסטו ריידן?
פּינקוס. סע װעט קומען די צײַט -- װעט מען ריידן. (הוסט זיך אָפּ, ווענדט זיך צו רא-
כילן.) די מײַסע דערפון איז אזא מײײַסע. איר קענט מיך ניט. איך בין פּינקוס. איך פאל בא זיך
ניט אראָפּ, אז מע רעדט אף מיר לאָשנהאָרע, איך האָב ניט מוירע פאר קין ייִדישע מײַלער,
איך שרעק זיך ניט איבער פאר קיין באריידעכץ, איך ציטער ניט פאר קיין באשרײַבעכץ אויך.
בלאָטע, פּינקוסן נעמט מען ניט מיט אזעלכע זאכן!
ראכ יל. אקעגן װאָס זאָגט איר מיר אזעלכעס?
מאדאם פּינקוס.װאָס רעדט איר, ראכילעטשקע, װאָס רעדט איר! איר ווייסט דען, װאָס
אָט דער שאָלעם-אלייכעם האָט געטאָן? האָט גענומען און האָט באשריבן מײַן מאן. נו, איך פרעג
אײַך, ראכילעטשקע, קאָן מען לעבן אף דער וועלט? מע נעמט מײַן מאָסײען און מע באשרײַבט
אים! הא?
ר אכ יל. עפשער האָט זיך עס נאָר עמעצן אויסגעוויזן?
מאדאם פּינקוס. עמעצן -- זאָגט איר? אז א גאנצע שטאָט רעדט -- הייסט בא אײַך
;עמעצער". און איר, ראכילעטשקע, שװײַגט, הא? מע זאטשעפּעט די פינקוסעס, אײַערע פינקו-
סעס, און איר שװײיגט?..
פינקוס. מײַנע ווערטער. קיין זאך, זאָג איך, ארט מיך ניט. די שטאָט טומלט -- בלאָטע!
בייזע צינגער פּלעשטשען -- בלאָטע! נאָר דאָס, זאָג איך, יל איך װויסן: װוּ זײַנען געווען דערבײַ
די ווארשאווסקיס? מײַנע ווארשאווסקיס, פרעג איך, וװווּ זײַנען געווען דערביי?
ראכיל. װאָס האָבן דאָ געקאָנט טאָן די ווארשאווסקיס?
פּינקוס. איר ווייסט ניט -- פרעגט מען בא אנדערע.
ראכיל. װאָס זשע פאָרט? איך הייב ניט אָן צו וויסן.
פּינקוס. דאָס װייסט איר ניט. אָבער איך ווייס. (נעמט ארויס פון בזעס-טאש א פאר-
מאכטן קאָנווערט.) איר האָט זיך א גוטנפרײַנט, װאָס שרײַבט אין די ביכלעך -- מעכעטייסע,
פארװאָס ניט? אײַער גוטנפרײַנט גייט עס ניט אמבעסטן, ער איז נעבעך זייער געענגט -- פאר-
װאָס זאָל מען אים ניט העלפן -- מעכעטייסע, פארװאָס ניט?
רא כיל. ווילט איר העלפן שאָלעם-אלייכעמען?
פּינקוס. און אז איך, איז װאָס? װאָס מיינט איר טאקע: געהאנדלט-געוואנדלט --- אָט דאָס
איז דער גאנצער פּינקוס? איר קענט מיך ניט. און ער, אײַער גוטערפרייַנט, קען מיך אויך ניט.
26
זאָגט אים, אז ער האָט א טאָעס געהאט אין פּינקוסן. אָבער א גרויסן טאָעס. א טאָעס ארום און
ארום. און נאָך זאָלט איר אים זאָגן: א טאָעס דארף מען פאריכטן. אָט אזוי טאקע זאָלט איר אים
זאָגן: א טאָעס, פּאני שאָלעם-אלייכעם, דארף מען פאריכטן.
ראכיל (רײַסט זיך אוף פון איר אַרט). װאָט הייסט בא אײַך: פאריכטן?
פּינקוס. דאָס פרעגט איר -- ער װעט ניט פרעגן. ער וועט פארשטיין אפן װוּנק. איר זײַט
זיך נאָר מאטריען און גיט עס אים איבער... (לייגט אוועק דעם קאַנווערט אפן טיש)
ראכ יל. שאָלעם-אלייכעם, מיינט איר, װעט בא אײַך נעמען געלט? און איך זאָל עס אים
איבערגעבן? איך? ניין, ניין, נעמט עס צו פון מײַנע אויגן. נעמט עס צו... (גיט אים א װאָרף דעם
קאָנווערט.)
פּינקוס. געזונט זאָלט איר מיר זײַן... איר קענט דאָך גאָרניט פּינקוסן, הייסט עס. פּינקוסן
ווארפט מען געלט צוריק? פינקוס, אז ער גיט -- נעמט מען. שאָלעם-אלייכעם, זאָגט איר, װעט
ניט 0 -- טאָ נעמט איר...
אכיל. איר זײַט געקומען אהער מוטשען מיך?..
מאדאם פּינקוס. װאָס רעדט איר, ראכילעטשקע, װאָס רעדט איר? מוטשען? כאָלילע.
וועמען קומט עס אפן זינען? אדעראבע, מיט גוטן, נאָר מיט גוטן, װי א מוטער צו א מוטער וויל
איך מיט אײַך ריידן.
ראכיל (אויסער זיך). קיין איין מינוט װויל איך מיט אײַך ניט ריידן. אונטער איין דאך
וויל איך מיט אײַך ניט שטיין!
מאדאם פּינקוס. װאָסי, װאָס רעד איך דען אזוינס? איר האָט א טאָכטער, ראכילעטשקע,
איר דארפט כאסענע מאכן א טאָכטער. (שטופט איר דאָס געלט אין האנט.) נאָר איין װאָרט דארפט
איר דאָך אים זאָגן... נאָר איין װאָרט...
עטעלע (באמערקט, וי בא דער מוטער בייגן זיך אונטער די קני). װאָס איז דיר, מאמע?
ראכיל (שפארט זיך אָן אף עטעלעס אקסל, גייט מיט געבראַכענע טריט צו דער דרויסן-
טיר, טוט זי ברייט אן עפן. וויל עפעס זאָגן, נאַר די פארכאלעשטע ליפּן באוועגן זיך קוים). גייט!..
מאדאם פּינקוס (שרײַט אױיס). מאָסי:!.
עטעלע. װאָס שרײַט איר אזוי? די מאמע שרײַט דאָך אף אײַך ניט. די מאמע זאָגט אײַך
נאָר: גייט! (כאזערט איבער דער מוטערס זעזעסט.)
פינקוס. קוק נאָר אָן, װי סע האָט געעפנט א מויל! האָט צײַט, מע װעט אײַך פארמאכן
דאָס מויל! מע וועט עס פארמאכן! (פינקוס און זײַן ווייב גייען אוועק.)
ראכיל (פאלט צו צו עטעלעס אקסל). קינד, מײַן קינדי.. (ביידע גײיען ארויס אין צוייטן
צימער),
א װײַלע די בינע לײידיק. עס קומען ארײַן פון דרויסן שאָ'לע "א לײכעם, װוארשאװסק,
טשערני, זאָלאָטוש קין. שאָלעם-אלײיכעם גיט דעם נײטיקן צייכן, מײַסע דיריזשאָר.
אלע הייבן אָן זינגע.
מאָטל!.. שימען!
די אָרעמע לײַט זײַנען געקימען
שטעלט זיי דעם שענסטן טיש,
טײַערע װײַנען, טײַערע פיש,
אוי, וויי, טאָכטער, גיב מיך א קיש!
די מעזינקע אויסגעגעבף!
די מעזינקע אויסגעגעבן!
עטעלע (לויפט ארײַן, שרײַט אף צוריק אין דער אַפן געבליבענער טיר). מאמע! געקומען
פון פּאָדאָל!
ס'באװײַזט זיך ראכיל. סזעט זיך, אז זי האָט אָקאָרשט געװיינט, נאָר זי שטארקט זיך און
שמייכלט צו די געקומענע, װאָס זינגען װײַטער.
איציק!.. שפּיציק!..
װאָס שװײַגסטו מיט דעם שמיציק?
אף די קלעזמער טו א געשריי:
צי שפּילן זיי, צי שלאָפן זיי?
רײַסט די סטרונעס, ריײַסט אף צוויי!.,
די מעזינקע אויסגעגעבן!
די מעזינקע אויסגעגעבן.!..
(פאַרהאנג)
27
דריטער אקט
דאָס פינפטע בילד
א שטאָטישער הויף, רעכטס -- אן אײנגאָרנדיקע געבײַדע מיט א גרויסן שילד: 26042קזסמען.
אנטקעגן -- אין א צװײגאָרגדיק הויז װױינט דער באלעבאָס פון דער דרוקערײַ, שעפטעלמאן. דער
הויף איז ארומגעצאמט, האָט א ברייטן טויער. בייס דער פאָרהאנג הײיבט זיך אוף, הערט זיך
פון דער דרוקערײַ א געזאנג פון די ארבעטער.
אף דער בינע -- מאָניש און זאָלאָטושקין
זאָלאָטושקין (װײַזט א מאַדעל פון אן אײַנבונד). איך האָב אײַך געבראכט א פּראָבע
פארן ;יאקנעהאָז". כאפּט נאָר א קוק אף דעם! עפּעס זײַט איר דאָך א זעצער בען זעצער, דארפט
איר זײַן א מייוון דערוף. (דרייט די מאַדעל פון אלע זײַטן) טוט א טאפּ דאָס פעלעכל -- סע
וְ בעט זיך אין די הענט ארײיַן! און דער קאָליר -- א הימל-קאָליר! און דער ראנד -- א גאָלדענער!
און דאָס שנירעלע -- א זײײַדנס!
| מאָניש. שאָלעם-אלייכעם האָט עס פארדינט. ער האָט בא אונדז אלץ פארדינט,
זאָלאָטוש קין אָט דאָס האָט ער פארדינט -- מע זאָל אים מוטשען? א יאָר צײַט, װי ער
בעט זיך בא אײַיך: לאָזט ארויס מײַן ביכל...
פון דעם צװײגאָרנדיקן הויז גייט ארויס שע פטע למאן
שעפט על מאן. מאָניש! אהער גיי, מאָניש:! (טײַט אף דער דרוקערײ.) מע זינגט שוין בא
דיר װוידער, הא? מע טרינקט מײַן בלוט, און אים זאָל עס אָנהייבן ארן...
זאָלאָטושקין (צושעפטעלמאנען. רעב הענעך!
| שעפטעלמאן (הערט ניט אײַן). הא? װאָס?
ו זאָלאָטושקין (שרײַט איס אפן אױיער). איך בין געקומען פרעגן: ווען װעל איך דערלעבן
| זיך בא אײַך א פארטיקן ,, יאקנעהאָז"?
שעפטעלמאן הײַנט. הײַנט.
וְ זאָלאָטוש קין א שיינער הײַנט. ער איז שוין אלט מער וי א יאָר, אָט דער הײַנט אײַע-
רער. ווען איך קום ניט, הער איך נאָר ;הײַנט, הײַנט".
| שעפטעלמאן נו נו, מע קאָנטשעט שוין, מע קאָנטשעט.
עס קומען ארויס די נ עגידים.
הי י
פוין
וְ פויגלמאן (גײט פאַרױס, לייענט דעס שילד, שרײַט אף צוריק) ייִדן, מיר האָבן זיך ניט
װ גענארט: אָט דאָ מוז עס זײַן. (צו שעפטעלמאנען.) דאָ מאכט מען זשארגאָנישע ביכלעך?
שעפטעלמאן הא? װאָס? זשארגאָנישע ביכלעך? בא מיר קאָנט איר האָבן זשארגאָנישע
ביכלעך. :
פויגלמאן זײַט איר, הייסט עס, טאקע אליין דער מאכער? נאט זשע אײַך אָפּ שאָלעם.
(ווארפט בליקן אף מאָנישן און זאַלאָטושקינען, וויל, זי זאָלן ניט הערן.) האָט איר בא זיך עפעס
רעכטע סכוירע?
שעפטעלמאן. פאראן סכוירע, פאראן.
פויגלמאן (הײבט אָן רעדן שטילער). און אזא סכוירע, װוי, לאָמיר זאָגן, ;יאקנעהאָז", איז
בא אײַך פאראן?
שעפטעלמאן (הערט ניט, כאזערט וי פריִער). פאראן סכוירע, פאראן.
פויג למאן. איך דארף ניט אײַער סכוירע. איך דארף ,יאקנעהאָז". אזא ביכעלע. ,יאקנע-
האָז* הייסט עס. (ווינקט, מאכט מיט די הענט)
פּינקוס (שטופט אים אָפ). װאָס װינקט ער צו אים? יענער איז טויב וי די וואנט, און ער
װינקט. לאָזט מיך. (שרײַט ארײַן שעפטעלמאנען אין אויער.) פעטער, איר ווילט זיך זען מיט
א קערבל?
שעפטעלמאן. אדעראבע, גיט עפּעס צו פארדינען, גיט.
פּינקוס. איר קאָנט בא מיר שיין פארדינען. אָבער װאָס שיין הייסט. איר קאָנט בֹא מיר
ארײַנכאפּן א גראָבס!
שעפטעלמאן אופגעלעבט). אדעראבע, לאָמיר האָרכן, לאָמיר. (פירט זיי ארײַן אין זײַן
וווינונג.)
זאָלאָטוש קין װאָס זײַנען דאָס פאר כײַעס? (קוקט זיי נאָך.) אײַער הענעכקע פּאדקעוועט
שוין ארום זיי. ער האָט שוין עפּעס דערשמעקט.
28
אעעעע םעטא 1255555
מ אָ ניש. ער איז די גוטע שקורע.
פון דרוקערײַ דערהערט זיך דער ריש פון א דרוקימאשין, װאָס האָט אָנגעהױיבן ארבעטף
מאָניש און זאָלאָטושקין הערן זיך אײַן.
זאָ לאָטוש קין איןן א גנוטער שאָ! אין א מאזלדיקער שאָ!
פון דרוקערײַ לויפט ארויס אָ ש ער ל.
אָשערל (פאַכעט מיט אן ערשט-אָפּגעדרוקטן בױגן). דער לעצטער בויגף דער לעצטער
בויגן! (צו זאָלאָטושקינען.) טאטע! דאָס איז שוין דער לעצטער בויגף! איצט קאָנסטו שוין האָבן א
גאנצן ;יאקנעהאָזי!
זאָלאָטוש קין אנו װײַז אהער, װײַז..
אֶָשערל. כ'האָב קיין צײַט ניט. מ'האָט געהייסן װײַזן דעם באלעבאָס. (פארעווינדט אין
שעפטעלמאנס וווינונג.)
פון דרוקעריי לויפן ארויס מויש עיע ליע און זא ?למ עי
מוישעיעליע. ;יאקנעהאָז" איז אוועק א גאנג.
זאלמ ען נאָך א מין גאנג!
איניינעם מיט מאָנישן שטעלן זי אװעק אינמיטן הויף א הויכן קאסטן. פון דרוקערײַ דערלאנגט
מען די פארטיקע עקזעמפליארן, זי גייען פון האנט צו האנט און װערן פארפּאקעװעט אינעם
קאסטן. די ארבעט טוען אלע און מיט גרויס באגײַסטערונג. ס'הערן זיך אויסרופן: איאקנעהאָזײ
גייט א גאנג! ,יאקנעהאָז" גייט א גאנג!".. מאָניש נעמט אן עקזעמפּליאר, גייט מיט אים אין
שעפטעלמאנס װוינונג. פון גאס קומען אָן אַלגע ראבינאָװיטש און ט שערני
טשערני (צואַלגען. איר הערט:,יאקנעהאָז" גייט א גאנג!
זאָלאָטושקין(טראָגט זי צו אן עקזעמפליאר). נאָרװאָס האָט עס די מאמע געהאט.
װינטשעוועט צו: זאָל עס האָבן לאנגע יאָר!
טשערני. סע װעט האָבן, סע װעט האָבן לאנגע יאָר. (צו אַלגען) איצט זעט איר: ס'איז
געווען אומזיסטע שרעק. ניט מער װי אומזיסטע שרעק. (גיט איר דעם עקזעמפליאר.) נעמט עס
מיט און פאָרט גלײַך אהיים. זאָגט אים דאָרטן, דעם פּאציִענט מײַנעם, זאָל ער זײַן רויַק: זײַן
יאקנעהאָז" איז שוין ארום און ארום פארטיק.
אָלגע. בא אים הייסט עס נאָך ניט פארטיק.
טשערני. װאָס זשע פעלט אים נאָך?
אָלג ע. איך קען אים: ער װעט ניט װערן רויִק, ביז ער װעט ניט זען מיט זײַנע אויגן אלע
צוויי טויזנט ביכלעך.
טשערני. נו איז דאָס א פאציענט! נו איז דאָס א שאָלעם-אלייכעם. (אנטשלאָסן) גוט,
פאָרט צו אים און זאָגט אים: זאָל ער זיצן אין שטוב. איך בלײַב דאָ. איך אליין װועל אכטונג געבן,
ביז עס וועלן ניט זײַן פארטיק אלע צוויי טויזנט שטיק ,יאקנעהאָז".
זאָלאָטוש קין װאָס עפעס איר אליין, דאָקטער? און וווּ בין איך?
אָלגע. א דאנק אײַך, א דאנק. איך װעל עס אים איבערגעבן. איך װעל אים זאָגן: דו ווייסט
גאָרניט, װאָס פאר א געטרײַיע פרײַנט דו האָסט. (לאָזט זיך אוועקגיין.)
טשערני און זאָלאָטושקין באגלייטן זי. ס'לויפט אָן אָשערל.
אָשערל (שטארק צעפלאמט). טאטע! איך דארף דיך האָבן!
זאָלאָטוש קין. װעסט צוווארטן.
אָשערל. ווארטן טאָר מען ניט. איך זאָג דיר: אז מ'עט ווארטן, װעלן זיי אויסכאפּן דעם
;יאקנעהאָז". (רוימט אים עפעס אפן אויער.)
אָלגע (צו טשערנין). עפעס האָט זיך שוין געטראָפן מיטן ;יאקנעהאָז". (צו זאָלאָטוששקינען.)
װאָס האָט ער אייַך געזאָגט?
זאָלאָטושקין (אין פארלעגנהײַט). וייס איך װאָס.. א ייִנגל בלײַבט א ייַנגל.
אָשערל. איך בין ניט קיין ייַנגל. איך װעל זיי זאָגן. (צו אָלגען.) איר קערט זיך עפּעס אָן
מיט שאָלעם-אלייכעמען? לויפט גיכער, זאָגט אים, ער זאָל די מינוט זײַן דאָ.
טשערני. הײַנט קאָן ער ניט. ער איז ניט געזונט.
אָלגע. עפשער װעט אים מאָרגן ווערן בעסער?
אֶשער ל. מאָרגן? איר ווייסט, װאָס זיי (טײַט אף שעפטעלמאנס וווינונג) זאָגן אף מאָרגן?
מאָרגן, זאָגן זיי, וועלן די פיש אין דניעפּער האָבן װאָס צו עסן. זיי וועלן עסן , יאקגעהאָז".
29
אָלגע (דערשראַקן). גאָט מײַנער! װאָס הייסט עס?
זאָלאָטושקין יונגאטש! רעד ניט מיט א האלבן מױיל! האָסט אָנגעהױבן רעדן, טאָ רעד!
אָשערל. און טאָמער האָבן זיי גערעדט מיט א האלבן מויל --- איך בין שולדיק? זיי האָבן
פריִער געװאָלט, מע זאָל עס הײַנטיקע נאכט פארברענען (טײַט אפן קאסטן, װװוּ מע פאקעוועט די
ביכער), האָט אונדזער באלעבאָס געזאָגט, ער וויל ניט, פאר פּײַער האָט ער מוירע. האָט איינער
דאָרטן געזאָגט: אז ניט מיט פּײַער, װעט מען עס נעמען מיט וואסער!
אָל ג ע. װאָס הייסט עס?
זאָלאָטושקין א יונגאטש זאָל דיר רעדן נאָר האלבע װערטער!
אֶשערל. און טאָמער האָבן זי גערעדט האלבע װוערטער -- איך בין שולדיק? (דערזעט
מאַנישן, װאָס גייט פון שעפטעלמאנס וווינונג.) אָט גייט דער פעטער מאָניש, פרעגט אים -- װעט
ער אײַך זאָגן.
מאָניש. גאָרניט זאָג איך ניט. (צו אַשערלען) דײַן אָרט איז דאָרטן, בא דער ארבעט.
(אַשערל גייט צום קאסטן, העלפט פּאקעווען.) איר, זאָלאָטושקין, װעט זיך מאטריעך זײַן אכטונג
געבן דאָ. און מיר װועלן זיך אָפּרוקן װײַטער פונדאנען. בא מיר אין שטוב װועלן מיר ריידן. (פירט
ארויס אָלגען און טשערנין דורכן טויער אין גאס.)
זאָלאָטושקין (צו זיך אליין). אײַ, ביטער!. אײַ, ביטער!.
פון שעפטעלמאנס װוינונג באװײַזט זיך פיננ קוס, שפּאנט ברייטלעך, מײַסע באלעבאָס. ארום
אים -- שעפטעלמאן
שעפטעלמאן איר מעגט שוין זײַן ספּאָקױנע מעגט איר זײַן. ביז נאכט װעט מען פאר-
טיק ווערן ביז נאכט.
פּינקוס. סטארע זיך, שעפטעלמאן, סטארע זיך. (טײַט אף זאַלאָטוע:קינען) װאָס דרייט
זיך דאָ ארום דער?
ש ע פט על מ אן. זאָלאָטושקין, קאָנסט גיין אהיים קאָנסטו.
מוישע-עליע. װאָס ארט אײַך, אז ער שטייט דאָ?
זאלמ ען. ס'איז זיי ענג געװאָרן. זי קאָנען ניט לײַדן, אז נאָך א מענטש שטייט אונטער
גאָטס הימל.
פּינקוס (אף שעפטעלמאנען). ער איז גערעכט. א באלעבאָס האָט פײַנט, אז בא אים אין
שטוב דרייען זיך איבעריקע מענטשן.
אֶשערל אף זאַלאַטושקינען). ער איז דאָ ניט קיין איבעריקער. ער איז מײַן טאטע. װער
זײַט איר?
שעפטעלמאן נארעלע. זי זײַנען אונדזער אלעמענס טאטע. זי זײַנען פּינקוס זײַנען
זיי. גיי, זאָלאָטושקין, גיי אהיים.
זאָלאָטושקין און װאָס װעט זײַן מיטן איינבונד? איר האָט דאָך געזאָגט: װי נאָר דער
;יאקנעהאָז" דרוקט זיך אָפּ, איז ער מײַנער!
פּינקוס. איאקנעהאָז" איז מײַנער! איך האָב אים אָפּגעקויפט, און ער איז מײַנער!
זאָלאָטושקין געקויפט איז געקויפט. װאָס זשע דארף מען שרײַען? אונדז האָט איר
דאָך ניט אָפּגעקויפט.
פּינקוס. איך דארף אײַך ניט. און אײײַער זון דארף איך אויך ניט. איר מעגט אים מיט-
נעמען. מע װעט זיך ספּראווען אָן אים. (באמערקט, אז זאַלאָטושקין האלט אין די הענט אן עקזעמ-
פּליאר ,יאקנעהאָז".) דאָס לייג אוועק! דאָס איז ניט דײַנס!
זאָלאָטושקין מע האָט מיר געגעבן.
פּינקוס (צו שעפטעלמאנען). װער האָט געגעבן? קיינער זאָל ניט סמייען אָן מיר געבף
גיאקנעהאָז" איז מײַנער!
זאָלאָטושקין (דערלאנגט דאָס בוך). איר מיינט, די וועלט װועט גלייבן, אז ס'איז אײַערס?
די וועלט ווייסט: שאָלעם-אלייכעם האָט עס געשריבן. דעם מארך און די נעשאָמע האָט ער אין
דעם אריינגעלייגט.
פּינקוס. איך האָב אין דעם ארייַנגעלייגט געלט.
זאָלאָטושקין שאָלעם-אלייכעם האָט בא אײַך גענומען געלט?
פּינקוס. האָט דער (טײַט אף שעפטעלמאנען) גענומען -- װאָס איז די נאפקעמינע.
מײַן געלט -- איז עס מײַן ;יאקנעהאָז". (לאָזט זיך גיין צוריק אין שעפטעלמאנס וווינונג. דערזעט
מאָנישן, װאָס גייט ארײַן אין הויף.) װידער מענטשן? װאָס טויטשען זיך דאָ מענטשן? איך וויל דאָ
ניט לײַדן קיין מענטשן.
25 0
שצפטעלמאן װוּ זעט איר דאָ מענטשן װוּ? ניטאָ דאָ קיין מענטשן ניטאָ, ס'איז מאָניש,
ס'איז מײַן מאָניש איז עס... (פארשווינדט נויט פינקוסן.)
זאָלאָטושקין (צו מוישע-עליען. געהערט, הא? און די װעלט שװײַגט. מוישע-עליע, די
וועלט שװיַיגט?
מוישע-ע ליע. פונוואנען זאָל זי וויסן, די וועלט?
זא למען נו, און אז זי װעט שוין וויסן? אָט באלד לויפט זי, אָט באלד נעמט זי זיך אָן
פאר שאָלעם-אלייכעמען...
מאָניש. און אז דו אליין זאָלסט זיך אָנעמען פאר שאָלעם-אלייכעמען, -- דאָס טראָגט דיר
דער סייכל ניט. (גיט אים לײַכט א פאטש איבערן שטערן) א גראָשן צו א גראָשן -- און מע
קויפט אויס צוריק דעם יאקנעהאָז".
מוישעיעליע. איר זאָגט דאָס אף אן עמעס?
זאָלאָטוש קין אײַ גוט, אײַ גוט, איר ווייסט גאָר ניט, װאָס פאר א געדאנק דאָס איז!
מאָניש. ערשט צעקײַט. מע טוט שוין. עפעס טוט מען שוין דערינען.
זאָלאָטוש קין זאָגט, װאָס טוט מען? מוטשעט ניט, זאָגט.
מאָניש. מע װעט זאָגן. גייט אהין, בא מיר אין שטוב װעט מען זאָגן. (צו מוישע-עליען און
זאלמענען.) איר גייט אויך אהין.
אֶשערל (דראַענדיק, צו שעפטעלמאנס וווינונג). ווארט, הענעכקע, ווארט!..
זאָלאָטושקין יונגאטש:. װווײַזט אַן אף די נעגידים, װואָס גייען ארויס פון שעפטעלמאנס
װױינונג. די ארבעטער גייען האסטיק ארויס פון הויף. מאָניש גייט ארײַן אין דרוקערײי.)
טויגלמאן נו, מעכוטן, איצט האָט איר שוין געלייענט דעם שיינעם ,יאקנעהאָז" --
װאָס וועט איר זאָגן איצט?
פויגלמאן טפו זאָל ער װערף נא דיר א שאָלעם-אלייכעם מיט א איאקנעהאָז".
שלײיפער. אזא קאפצן, אזא גאָרניט, אזא ניקס-שעבעניקס -- און זאָל מאכן כויזעק פון
דער גאנצער וועלט!
פוינלמאן איך זאָג אײַך, ייִדן: מיר דארפן בענטשן גוימל, װאָס מיר וערן פּאָטער פון
אזא פעקל. (טײַט אפן קאסטן מיט ביכער.)
טויגלמאן דער מעכוטן זײַנען גערעכט: מיר דארפן דאנקען דעם מאָסיע פּינקוס, װאָס
ער האָט זיך געלאָזט קאָסטן געלט
ש לײ פ ע ר. לאנג לעבן זאָל טאקע אונדזער מאָסיע פינקוס, װאָס ער האָט עס גענומען אין
זײַנע הענט...
שעפטעלמאן זײ, אז זי נעמען אין די הענט, זיי... כעדכע-כע...
פינקוס. װי דען האָט איר געװאָלט? מיט גוטן? ברעכן דאָס היטל פאר אזא שאָלעם-אליי-
כעמען? בוקן זיך ביזן גארטל פאר אזא הולטײַ, א מעשומעד?
שעפטעלמאן א מעשומעד, אײַ, אײַ, איי..
פּ 5 געדענק זשע, שעפטעלמאן. מיר האָבן מיט דיר א קאָנטראקט. צעשריבן זיך --
איז פארפאלן. (דערלאנגט אים דעם קאַנטראקט) קוק ארײַן אהער און וייס, װאָס דו האָסט
צו טאָן.
שעפטעלמאן מע ווייסט, פארװאָס זאָל מען ניט װיסן פארװאָס?
פּינקוס. קיין ציִעניש האָב איך ניט ליב. די נאכט איז דײַן נאכט -- און צום טאָג זאָל
מיר ניט בלײַבן קיין זוואניע פון קיין (יאקנעהאָז" אף דער וועלט,
שעפט על מ אן. קיין זוואניע, אוואדע קיין זוואניע...
פּינקוס. און מאָרגן באטאָג זאָלסטו קומען אין מײַן קאָנטאָר --- װעט מען זיך צערעכענען.
פּינקוס האָט פײַנט, מע זאָל אים גלייבן אפן װאָרט. פּינקוס צאָלט מעזומענס... (גייט אוועק.)
די נעגידים נאָך אים. שעפטעלמאן בלײַבט אליין אף דער בינע.
שעפטעלמאן (קוקט אין דעם קאָנטראקט, האָט ששטארק האנאָע). פּינקוס צאָלט מעזו-
מענס... פּינקוס צאָלט מעזומענס...
דאָס זעקסטע בילד
דאָס זעלבע אָרט. דעם זעלבן אָװנט. אין דער דרוקערײי איז פינצטער. אינמיטן הויף צייכנט זיך
דער גרויסער קאסטן, װוּ מע האָט פארפּאקעװעט דעם ,יאקנעהאָז". דער קאסטן איז שוין פאר-
װויקלט אין א ברעזענט, פארבונדן מיט שטריק. אף דער באנק, ניט װײַט פון טױער, זיצט דער
אלטער הויף-וועכטער א נ טאָן. ארום אים -- אָשערל.
א נ ט אָן. נו, און װאָס איז געווען װײַטער?
21
אָש ע ר ל. װײַטער -- אויך אזוי: מע מוטשעט אים -- און ער לאכט. מע מוטשעט אים --
און ער לאכט.
אנטאָן אזוינס האָב איך ניט געזען אף מײַן לעבן. 082104 זססקא 1001 טסס. ניט געזען
אזא מענטשן. אזא לאכנדיקער?
אָשע ר ל. נו יאָ -- א לאכנדיקער.
א נ טאָן. און דו האָסט אים אליין געזען?
אָשע רל. מײַן טאטע האָט אים געזען.
אנטאָן נו?
אָש ערל. דער טאטע דערציילט. קומסט אריין צו אים אין שטוב, צו אָט דעם שאָלעם-
אלייכעמען, הייסט ער לאכן, אלעמען הייסט ער לאכן. לאכן איז געזונט, זאָגט ער.
אנטאָן דאָס האָב איך אויך געהערט. אלטע לײַט זאָגן, זיי האָבן אליין געזען: פון לאכן
ווערט מען געזונט. (שטייט אוף פון דער, באנק) נו א מייסעלע האָסטו מיר דערציילט! (נעמט
דעם קלאפער אין די הענט) און ווען װועסטו גיין אהיים? די נאכט שטייט ניט. דער באלעבאָס
וועט קומען, וועט ער שרייען אף דיר.
אָשערל. כײַ װאָלט ער שוין געקומען. דאָרטן (טײַט אף יענער זײַט טויער) זיצן מענטשן
און ווארטן אף אים...
אנטאָן גייט אום איבערן הויף, קלאפט מיטן קלאפּער. פון דער גאס קומט אָן מויש ע"ע ליעי
מוישע-עליע. געקומען געקומעף
אָשערל. װער געקומען? װאָס געקומען? זעסט דאָך! איך זיץ דאָ און קוק ארויס אף אים,
מוישע"ע ליע. ניט אים מיין איך. שאָלעם-אלייכעם איז געקומען.
אָשערל. וועמען ווילסטו נארן? שאָלעם-אלייכעם, ווייס איך, ליגט אפן קראנקן בעט.
מוישע-עליע. נו, ווייסטו, נו, איז װאָס? אראָפּ פונעם קראנקן בעט און געקומען ראטעווען
דעם ,יאקנעהאָז"... קום, וועסטו זען: בא מאָנישן אין שטוב זיצט ער.
אָשער ל. קום!..
-דוידט *
ביידע גייען ארויס. אף דער בינע נאָר איין אנטאָן. גייט אום, קלאפּט. ס'באװײַזט זיךך ש עפ טעלי
מאן, מיט אים -- די צװײי בינדיוזשניקעס: לײ ביש און שא כנעי
שעפטעלמאן פירט זײ צום קאסטן. אָט דאָ האָט איר עס, אָט דאָ. נעמט עס און פירט
עס אוועק פונדאנען פירט עס.
לײביש (באטראכט דעס קאסטן, טאפט אים). אײַ, זײַט איר, קיין אײינהאָרע, א גיכער, רעב
הענעך! אָט אזוי נעמט מען און מע פירט. נאש בראט מוז פריער א טאפּ טאָן אינװייניק. װאָס
האָט עס אין די געדערים --- מוז מען וויסן.
אנטאָן הייבט אָן צוגיין אלץ געענטער, הערט זיך אײַן.
שעפטעלמאן. גאָרניט דארף מען ניט וויסן גאָרניט. פארבראקעוועט א ביסל סכוירע
פארבראקעוועט. ווארפט עס ארויס אין דניעפּער ווארפט עס ארויס.
לײביש. וויבאלד סכוירע -- פארװאָס זשע דארף מען עס ווארפן אין דניעפּער? װאָס איז
דער סייכל? הא, וי זאָגסטו, שאכנע?
שאכ נע. איך פרעג אויך: װאָס איז דער סייכל?
שעפטעלמאן. באלעגאָלישער סייכל... כע-כע-כע... איר ווילט מיסטאמע א נאבאווקעלע
ווילט איר. מיילע, איך װעל זיך מיט אײַך ניט שפּארן הײַנט װעל איך ניט. איך האָב הײַנט קיין
צײַט ניט האָב איך ניט.
שאכנע. דו הערסט, לייביש. מע האָט דאָ שטארק קיין צײַט ניט. װײַזט אויס, א טרייף
שטיקל סכוירע. מע האָט מוירע פאר א גוט-אויג.
שעפטעלמאן. װער האָט עס מוירע װער? סע איז מײַן סכוירע איז עס. סע ליגט בא מיר
אין געשעפט ליגט עס. ניט מער סע מוליעט מיר דאָס אויג מוליעט עס.
לײביש. און אונדז מוליעט עס אין דער קעשענע, רעב הענעך, מיר ווילן פארדינען.
שעפטעלמאן. נו, נו, איר װעט אימירצעשעם פארדינען װועט איר. גייט גיכער, שפּאנט די
פערד, גייט... און צום טאָג זאָל עס דאָ שוין ניט זײַן צום טאָג...
באגלייט זיי צום טויער, פונוואנען עס טוט פּלוצעם א פא? א שטארקע שײַן, װאָס מע טראָגט
אנטקעגן, אין טויער קומט ארײַן א היפּש בינט?ל מענטשן,. מוישע-עליע און אָשע רל טראָגן
צװויי ברענענדיקע העלצער. אין דער שפיץ פון דער מאכנע גייט שאָל ע ם-א ל יי כ ע ,
2--99 32
אאטסההההאטסטאסטטאטטאטטאהאטטאהאטופטעטעטטעטטטטטטט טטעטטט עקעט גטטטוטותוטטוטוווהווויטאאאי אט
שעפטעלמאן (שרײַט). װער גייט עס דאָרטן מיט פּײַער װער? איר ווילט מיך קוילען
ווילט איר? איר װוילט מיר פארברענען מײַן שטוב װוילט איר? הולטײַעס, ייִמאכשמויניקעס, גע-
הארגעט זאָלט איר װערױי
שאָלעםיאלײכעם װעט אױס קראנק, דער האלדז ארומגעבונדן, שפארט זיך אָן אף
טשערנין און ווארשאווסקין, װאָס גייען פון ביידע זײַטן). װועמען בענטשט איר עס אזוי, רעב
הענעך? (שעפטעלמאן קוקט אים אָן א געפלעפטער.) װאָס קוקט איר מיך אָן? מע האָט אײַך עפשער
געזאָגט, אז שאָלעם-אלייכעם איז שוין געשטאָרבן? זאָלט איר ניט גלייבן. שאָלעם-אלייכעם איז
מער אף דער-וועלט וי אף יענער-וועלט.
שעפטעלמאן (קאַן נאָך אלץ ניט קומען צו-זיך). איר?.. דאָ?.. צוװישן ייִדישע קינדער?.
שאָלעם-אלײכעם. װאָס איך הער: איך טאָר שוין ניט קומען צווישן ייִדישע קינדער?
מיט װאָס זשע האָב איך זיך אזוי פארזינדיקט?
שעפטעלמאן מיט װאָס? איך װעל אײַך זאָגן מיט װאָס. מע זאָגט בא אונדז... מע זאָגט
אף אייַך... מע האָט אף אײַך אויסגעטראכט...
שאָלעם-אלײכעם. לאָמיר שוין הערן: װאָס האָט מען אויסגעטראכט?
שעפטעלמאן. אז איר... אז איר זײַט... אז איר האָט... אז איר האָט זיך איבערגעקערט.
שאָלעם-א לײכ עם. איבערגעקערט? איך? װיָאזוי? װאָס הייסט: איבערגעקערט?
שעפ טע למ אן. איבערגעקערט הייסט: איר זײַט שוין ניט קיין אונדזעריקער... איר זײַט א
מעשומעד זײַט איר...
ואר שאװס קי. ס'איז פּינקוסעס ארבעט! איך דערקען דאָ פּינקוסעס א שטיקל ארבעט!
זאָלאָטוש קין װאָס זײי טראכטן אויס:! װאָס די נעגידים טראכטן דיר אויס!
שאָלעם-אלײכעם. װער זאָגט עס, אז זיי טראכטן אויס? גאָרניט האָבן זיי ניט אויסגע-
טראכט. עמעס, ריינער עמעס. איך האָב טאָמיד געװוּסט, אז פאר די יעהופּעצער נעגידים דארף
שאָלעם-אלייכעם זײַן א מעשומעד אין דער מישפּאָכע. זיי פארשטייען אן אייסעק, זיי ווייסן: אָט
איז מײַן מישפּאָכע, אָט, אָט... (טײַט אף די מענטשן, װאָס שטייען ארוס אים. זעצט זיך אוועק אן
אויסגעשעפטער אף דער באנק. דאַקטער טשערני האלט אים אָפּ, לאָזט אים װײַטער ניט ריידן)
שעפטעלמאן (מיט א שולדיקער מינע). גי ווייס, אז פּינקוס װועט טאָן אזא זאך פּינקוס.
ואר ש א װו ס ק י. און איר װאָס האָט געטאָן? הינטער די אויגן פארקויפט שאָלעם-אלייכע-
מען, פארקויפט זײַן בוך.
שעפטע למ אן. פארװאָס עפּעס הינטער די אויגן פארװאָס? ס'איז אן אָפענע זאך איז עס.
איך האָב א קאָנטראקט האָב איך. (פאָכט מיטן קאָנטראקט.)
ווא ר ש א וו ס ק י. איר האָט א קאָנטראקט, זאָגט איר? (נעמט דעם קאַנטראקט, לויפט אפגיך
דורך מיט די אויגן איבערן פאפיר, צערײַסט עס.)
שעפטעלמאן סאיז א קאזיאָנע פאפּיר איז עס. װאָס רײַסט איר װאָס? איר קאָנט מיר
אומקערן מײַן געלט קאָנט איר מיר?
וו אר שא וו ס ק י. איך איינער -- ניט. אָבער איך בין ניט איינער --- שאָלעם-אלייכעם האָט
א סאך פריינט.
מאָניש (דערלאנגט דאָס געלט). נאט אײַך, א גראָשן צו א גראָשן און צונויפגעשלאָגן אײַך
אײַער געלט.
שעפטעלמאן האָט מוירע נעמען דאָס געלט.
זאָלאָטוש קין נעמט, אבי לאָזט אונדז ארויס אונדזער ,יאקנעהאָז" א לעבעדיקן.
שעפטעלמאן א לעבעדיקן.. כע-כע-כע... עמעצער האָט אים געװאָלט טאָן שלעכטס
עמעצער...
לײביש (שטופט זיך דורך צווישן אוילעם). האָט אים אין דר'ערד! גלייבט אים ניט.
שאכנע (שטופט זיך אויך דורך). לאָזט אונדז, ועלן מיר אײַך זאָגן..
לײיבי ש. אין טײַך, האָט ער געהייסן, זאָלן מיר עס דערטרינקען!
ש אכ נ ע. אין דניעפּער האָט ער געזאָגט זאָל עס פוילף
שעפטעל מאן. נו, נו, װער װעט אײַך גלייבן װער? בינדיוזשניקעס, פּיאניצעס...
אנטאָן (טרעט ארויס אף דער מיט. עזטעלט זיך קעגן שעפטעלמאנען). איך בין בא דיר
אויך א פּיאניצע, הא? מיר דארף מען אויך ניט גלייבן, הא? מענטשן טײַערע, איך אליין האָב
געהערט, װי ער האָט עס געזאָגט. אין דניעפּער זאָל מען עס ווארפן -- האָט ער געזאָגט.
0887 זססקא 1061 טס00, אז דו האָסט עס געזאָגט.
שט ימ ען. גנאטעווען דארף מען פאר אזא זאך!
--- אין קייטן אים נעמען!
28
-- אין אײַזערנע קייטן.
טשערני זעט, וי שאַלעס-אלייכעס רײַסט זיך עפעס זאָגן). רעדן טאָרט איר ניט. רעדן
װעל איך אײַך ניט לאָזן.
שאָלעם-א לײכ עם. נאָר צוויי ווערטער...
זאָלאָטושקין. שאט, אוילעם, שאט.. מע יל אונדז עפּעס זאָגן.
שאָלעם-אלײכעם (שטעלט זיך אוף, שמייכלט). ברידערלעך, איר האָט זיך פארנומען
מיט רעב הענעכן און האָט דערװײַל פארגעסן, אז ס'איז דאָ אף דער וועלט א רעב יאקנעהאָז.
קוקט אָן; ער שטייט נאָך אלץ א פארקאָוועטער... װי האָט מען עס א הארץ דאָס צו זען? נעמט
אראָפּ די קייטן פון מײַן ,יאקנעהאָז"...
זאָלאָטושקין אָט באלד טאקע לויף איך, אָט באלד. (לויפט צום קאסטן אנדערע העלפן
אים, מע ווארפט אראָפּ דעםס ברעזענט, מע רײַסט אראָפּ די שטריק.)
שאָלעם-אלײכעם. און איר, ברידער (צו דעס איבעריקן אוילעם), גייט ניט אוועק פונ-
דאנען. איך וויל, איר זאָלט מיר אָנטאָן דעם גרויסן קאָװעד, זאָל יעדער פון אײַך נעמען בא מיר
פון די הענט א ביכל ,יאקנעהאָז".
שטימען דאָס איז פאר אונדז א גרויסער קאָװעד!
-- פאר אונדז!
--- פאר אונדז!..
זאָלאָטושקין הייבט אָן דערלאנגען פונעם קאסטן עקזעמפליארן. שאָלעם-אלייכעם טײלט זײ
צװישן אוילעם.
זאָלאָטושקין (שרײַט פונעס קאסטן אראַפ) ;יאקנעהאָז" גייט א גאנג!
שטימען קיאקנעהאָזי גייט א גאנג!
-- ,;יאקנעהאָז" גייט א גאנג!..
(פאָרהאנג)
דאָס זיבעטע בילד
בא שאָלעם-אלייכעמען אין דער שטאָטישער װוינונג. דער צימער איז צעטיילט מיט א פאָרהאנג,
פון איין זײַט פּאָרהאנג -- שאָלעם-אלייכעמס ארבעט-צימער. פון דער צװײיטער זײַט -- א גצ
וויינלעכער פאמיליען-צימער.
שאָלעם:אלייכעמס ארבעט-צימער איז פארטונקלט. ער װערט באלויכטן ערשט דעמלט, װען שאָי
לעם אלייכעם קומט צו גיין. אין צימער -- צװײי פּאָרטרעטן: מענדעלע און שטשעדרין. אף דער
ואנט -- א פּאָר בלומעךרקרענץ. אין א װינקל, הינטערן פאָרהאנג -- א גרויסער שראנק,
געפּאקט מיט ביכער.
אין דער צװייטער האלב צימער גרייט מען זיך צום באנקעט. אינמיטן צימער -- א לאנגער טיש.
ארום אים -- זאָלאָטושקין און אָ שערל. זײ רוקן דעם טיש, זוכן פאר אים א פאסיק
אָרט. ?עם דער דרויסן-טיר שטייט מ אָ ניש אָנגעטאָן יאַמטעװדיק, האלט א װײַסן טיש-סערװעט;
לעבן אים -- סאָרע מיט דער טאָכטער בא ס ק ען. מאָניש רײַסט זיך אװעקצוגין, די
יידענע לאָזט ניט,
זאָלאָטושקין (צו אָשערלען. יונגאטש, דו זעסט ניט, אז דער טיש דארף שטיין דאָ?
אָשער ל. און דו זעסט ניט, אז דער טיש דארף שטיין דאָ? אָט פרעג באם פעטער מאָנישן --
וועסטו הערן.
זאָלאָטושקין (רופט). מאָניש!
מאָניש (צו דער ייִדענע). מע רופט מיך. איך האָב קיין צײַט ניט. (גייט אוועק צום טיש.
שפרייט דאָרט דעם סערוועט, שטעלט אוועק דעם וויַן)
סאָ רע (הייבט אָן צוגיין נעענטער צום טיש). בראָש האָבן זיי דאָ אלע קיין צײַט ניט! דער
דניעפּער ברענט! (קוקט זיך ארום.) קיין אײַנהאָרע א שטוב... מיט מעשאָרסים, מיט ליאָקײעס..
באס קע (טײַט אף זאָלאָטושקינען, װאָס גייט פונעם טיש צו דער קיך-טיר). מאמע, אָט דער
וועט אונדז עפשער זאָגן.
סאָר ע (צו זאָלאָטועזקינען). פּאני ליאָקײ
זאָלאָטושקין (איבעראשט). װאָדאָדסט (גייט האסטיק אוועק)
סאָרע. קוק נאָר אָן, װי מע איז גרויס בא זיך! אז מע איז א ליאָקײ בא יענעם, דארף מען
זײַן אזוי גרויס בא זיך... (דערזעט טשערנין. ער גייט דעם פידזשאק אויסגעטאָן, די ארבל פאר-
קאשערט, טראָגט א טאץ מיט געבעקס.) פעטער, איר האָט אויך קיין צײַט ניט?
טשערני. װאָס האָט איר באדארפט?
24
ס אָ ר ע. װאָס איך דארף -- װעט מיר קיין מענטש ניט געבן, אפילע אײַער באלעבאָס
אויך ניט.
טשערני (פארציקאוועט). און ווער איז מײַן באלעבאָס?
ס אָ ר ע. איר מיינט טאקע, אז אין אונדזער גראד ווייסט מען שוין גאָרניט ניט? מע ווייסט,
מע ווייסט, אז ס'איז דאָ א שאָלעם-אלייכעם אף דער וועלט. איך טײַנע צו דער טאָכטער, שוין
וויפל צײַט טײַנע איך: קום, זאָג איך, לאָמיר גיין צו שאָלעם-אלייכעמען. די גאנצע וועלט, זאָג
איך, טראָגט אָפּ דאָס ביסל צאָרעס צו שאָלעם-אלייכעמען. הײַנט װאָס בין איך, זאָג איך, ערגער
פון דער גאנצער וועלט? (עס קומען ארײַן בראַניע און אָלגע, טראַגן א גרויסן קרוג מיט בלומען,
שטעלן אוועק אפן טיש. אָלגע הייבט אָן זיך צוהערן צו דער ייִדענעס רייד.) גיי ריכט זיך, אז בא
שאָלעם-אלייכעמען אין שטוב װעט זײַן א סטרי, אז וו מע גיט זיך ניט א ריר, שפּרינגט דיר
ארויס אקעגן א ליאָקיי און לאָזט ניט ארײַן!
אָל ג ע. אונדזער שטוב איז אן אָפּענע שטוב. קומט ארײַן.
ס אָ ר ע. דאָס זײַט איר טאקע די שאָלעם-אלייכעמקע אליין? װאָס זשע שװײַגט איר זיי, אָט די
דארמאַיעדניקעס, די ליאָקייעס אײַערע? (טײַט אף טשערנין)
אָלג ע. װאָס רעדט איר אזוינס? דאָקטער טשערני איז אונדזער בעסטער פרײַנט. (טײַט אף
די איבעריקע.) דאָס זײַנען אלץ אונדזערע בעסטע פרײַנט.
בא ס ק ע. מאמע, ס'איז א דאָקטער!
עס קומט ארײַן ואר שאװס קי, טראָגט אין יעדער האנט צו א גראפין װײַן
ס אָ ר ע. און װוּ ביסטו געווען פריִַער? זינט איך לעב, זינט איך שטיי אף מײַנע פיס! א
דאָקטער -- און לויפט ארום מיט א טאץ? װוּהין זײַנען מיר עס פארגאנגען, טאָכטער? װאָס איז
דאָס פאר א פארשטעלעניש אזא מין?
ווא ר ש א וו ס ק י. קיין שום פארשטעלעניש, מײַן ליבע ייִדענע. מיך קענט איר דאָך, מעגט
איר מיר גלייבן; קיין שום פארשטעלעניש, קיין שום נארערײַ. א סימכע איז בא אונדז הײַנט, א
גרויסע סימכע, און װועדליק איך ווייס, זײַט איר אויך א מעכוטענעסטע אף דער סימכע. װוי זאָגט
איר: די ייִדענע פון סלאָבאָדקע איז בא אונדז א מעכוטענעסטע, הא?
ש טימ ען. א מעכוטענעסטע! א מעכוטענעסטע!
ס אָ ר ע. איר האָט געפונען פון וועמען כויזעק צו מאכףן! גאָט װעט אײַך באצאָלן דערפאר.
שטימען. א מעכוטענעסטע! א מעכוטענעסטע:!.
מץ טוט א כאפּ אונטער די הענט די שטוינענדיקע ייִדענע מיט איר טאָכטער און מע פירט זײײ
אװעק אין זײַטיקן צימער. ס'בלײַבט בלויזן ב ראָניע. זי נעמט פונעם גרויסן קרוג בלומען,
שטעלט זײי אויס איבערן גאנצן טיש, מאכט העלער די שײַן, דער צימער הײבט אָן אויסזען
יאָמטעװדיק. עס קומט ארײַן רא כיל. טראָגט א גירליאנדע גרינס, איבערגעפלאָכטן מיט
לעבעדיקע בלומען.
ראכיל. דו ביסט גאָר דאָ? און איך זוך דיך. העלף מיר, טאָכטער.
ביידע פעסטיקן זיי צו אף דער וואנט איבער דעם פאָטערשטול, װאָס שטייט אױיבנאָן, די גירליאנדע
גרינס. עס קומט ארײַן ע טע לע, טראָגט אַ טאץ מיט קלינגענדיקע בעכערלעך.
עטעלע (קוקט מיט פארגאפטע בליקן אף דער באצירטער וואנט). אוי, װעט דאָס זײַן א
שיינס! דאָ װעט זיצן שאָלעם-אלייכעם! אָט דאָס הייסט א יוביליי. אלע װועלן ריידן, און שאָלעם-
אלייכעם וועט זיצן און הערן.
סיקומט ארײַן ט ש ע ר ג י, טראָגט א פאק מיט ביכער.
טשערני אנו, עטעלע, אהין (טײַט אף דער קיך-טיר) צו דער ארבעט! (צו בראָניען) און
פאר אײַך איז אויך דאָ אן ארבעט. א האנט, זאָגט מען, האָט איר א גרינגע, א קסאוו האָט איר א
שיינעם. זעצט זיך אוועק און שרײַבט ארוף אף יעדן בוך (דערלאנגט איר אן עקזעמפליאר) אָט
וי דאָ שטייט --- װאָרט בא װאָרט.
עטעלע (נעמט אן עקזעמפליאר, לייענט). צום אָנדערהאלבניאָריקן יוביליי פון שאָלעם-אליי-
כעמס ;יאקנעהאָז" -- א מאטאָנע. (צו טשערנין.) אָנדערהאלבן יאָר איז דען א יוביליי?
טשערני (צו ראכילן). גי דערצייל איר! אָנדערהאלבן יאָר האָט דאָ אין שטוב געקאָכט
און געזאָטן: ;יאקנעהאָז" דרוקט זיך! ;יאקנעהאָז" דרוקט זיך ניט! ,יאקנעהאָז* װויל מען דערטריג-
קען! גיאקנעהאָז" װויל מען פארברענען! און אָט איז ער דאָ! (טײַט אף דעס שראנק.) געראטעוועט...
ראכיל. אוואדע א סימכע! א גרויסע סימכע!
39
ט שלּ ר ני. װוּ נעמט מען נאָר דעם באלסימכע אליין? דער אוילעם שרײַט: װווּ איז שאָלעם-
אלייכעם? און ער איז ניטאָ. (צו ראכילן.) קומט, לאָמיר זי כאָטש איינשטילן א ביסל,
טשערני, ראכיל און עט עלע גײען אװעק. ב ר אַניע בלײַבט אליין, זעצט זיך אװעק און
שרײַבט. עס באװײַוט זיך שאַלעםאלײכעם. ער גײט ארײַן דורך א באזונדערן ארײַנגאנג
אין זײַן ארבעט:צימער. מיט אים קומט שא ליטא. ער זצט אס שטארק אָפגעצערט. טראָגט
א טשעמאָדאן.
שאָלעם-אלײכעם (צינדט אָן די שײַן, קערעוועט זיך אויס צו שאליטאן, װאָס איז גע-
בליבן בא דער עװוועל). נו? וויאזוי װועט איר באפוילן: איך זאָל אײַך שטארק בעטן, צי אזוי בעטן?
(כעמטיענעם פאר דער האנט, פירט אים ארײַן אין צימער.)
שא ליטא. איך ווייס דאָך: איר וווינט אליין אין גרויס ענגשאפט.
שאָלעם-אלײכעם. אן אקציע, זאָג איך אײַך, מיט אָט דעם מענטשן. ערשט פון קאזע-
מאט ארויס און טײַנעט -- ס'איז אים דאָ ענג. וויבאלד איך האָב דער ערשטער הײַנט באגעגנט
אײַך -- זײַט איר מײַנער! איר מוזט אײַנשטײן בא מיר. (דערזעט, אז שאליטא וואקלט זיך
נאָך אלץ) איך זאָג אײַך מיט גוטן ווארפט אװעק די שעמעניש! אניט רוף איך באלד ארײַן
מײַנע קינדער -- זיי װעלן זיך א נעם טאָן צו אײַך. (נעמט פון זיינע הענט דאָס רענצעלע)
שא ליטא. איר רעכנט, אז זיי האָבן מיך נאָך ניט פארגעסן?
שאָלעם-אלײכעם. אָט אזוי נעמט מען און מע פארגעסט אונדזער רעב נאָכעמטשען?
באשער מע האָט אים אויסגעכאפּט בא אונדז און אָפּגעהאלטן אונטער די גראטעס א קײַלעכיק
יאָר?
שא ליטא. א קײַלעכיק יאָר.
בראָניץ הייבט אָן זיך אײַנהערן, הייבט זיך אוף, גייט אלץ נעענטער צום פאָרהאנג.
שאָלעם-אלײכעם. איר מעגט אונדז גלייבן: אונדז איז דאָ גענוג ארויסגעפאלן די נע-
שאָמע. א קאשע אף א מײַסע: מענטשן זאָגן, אז פון אָט די קאזעמאטן גייט מען אמאָל ארויס מיט
איין קאָפּ נידעריקער!
שא ליטא. עס טרעפט אזוי אויך.
שאָלעם-אלײכ עם. איז דאָך הײַנטיקער טאָג בא אונדז טאקע א געשענקטער. מעג מען
דאָך הוליען. (ענדערט דעס טאָן.) און מאָרגן? טאָמער קומען מאָרגן דעם קייסערס לײַט, מע קלאפּט
אָן אין טיר און מע בעט בימכילע ווידער אהין?
שאליטא (שמייכלט). געװענדט, װי מע װעט בעטן.
שאָלעם-א לײ ככע ם. און אז דעם קייסערס לײַט װעלן שטארק בעטן, אז זיי װעלן אפילע
שלעפּן מיט גוואלד, איז אויך ניט קיין גוואלד --- מע װעט זיך ניט איבערשרעקן, הא? כעוורע
האָט זיך אײַנגעשפּארט! כעוורע האלט זיך שטאָל און אײַז? היציקע מויכעס! ווארעם בלוט!
קומט זשע, קומט, לאָמיך אײַך כאָטש באװוייזן פאר מיַינע געסטי.. (טוט אן עפן דעם פאָרהאנג,
שטויסט זיך אַן אף בראָניען.) טײַערינקע מײַנע! װאָס זשע גייט איר ניט ארײַף ער איז דאָך
אײַערער! אײַערער! (גייט האסטיק פון צימער.)
שאליטא. בראָניע: (לויפט צו, נעמט זי ארום.) נו, װאָס? געשראָקן זיך? געמיינט, איך װעל
פארפאלן ווערן?
בראָניע. אזעלכע ווערן דען פארפאלן?
שא ליטא. און אזעלכע? (טײַט אף בראַניען)
בראָניע (ליגט צו די דלאָניע צו זײַן מויל). וועגן אזעלכע רעדט מען הײַנט ניט. הײַנט
איז בא אונדז א יאָמטעװו, א גרויסער יאָמטעו. (עס קומען ארײַן אלע געסט.) זע: אלע גייען דיר
אנטקעגן, אלע!..
(פאָרהאנג)
דאָס אכטע בילד
דער זעלבער צימער. עס גײט דער באנקעט. באם טיש זיצט א גרויסער אױילעם. טש צרני
האלט באם פארענדיקן זײַן רעדע.
ט שערני. ..װעט איר דאָך פרעגן: װי קומט א דאָקטער זײַן א מייוון אף ,יאקנעהאָז"?
וועל איך אײַך ענטפערן: דאָס איז אזא טײַער שטיקל ארבעט, אז יעדער איינער איז א מיוון
דערוף, דאָס גאנצע פאָלק װעט זײַן א מייוון דערוף. קיין נאָװי בין איך ניט; װאָס מאָרגן וועט זײַן,
6
עעע ג,,,,,-- -- -- - - סיטיס רא אי
ווייס איך ניט. נאָר דאָס נעם איך זיך אונטער צו זאָגן: סע װעט גאָרניט לאנג דויערן, און שאָ-
לעם-אלייכעמס ביכער װעט מען לייענען אומעטום, אין יעדער שטוב, װוּ מע שעמט זיך ניט מיט
אונדזער אָרעמער פאָלקס-מוזע. לאָמיר נאָר ניט שלאָפּן דערינען, לאָמיר ארבעטן אף אלע דראָ-
כים, און זאָל דאָס פאָלק זיך דערוויסן, אז סע האָט א שאָלעם-אלייכעמען. זאָל ער אונדז לעבן
און געזונט זײַן, אונדזער שאָלעם-אלייכעם! (דער אוילעס באם טיש אפלאָדירט.)
שאָלעם-א לײכ עם. נו, קינדער, איצט, אז מע האָט שוין געמאכט א קויסע און מע האָט
געהויבן א טאָסט, און מע האָט גערעדט א רעדעניש, קומט אויס, אז איך מוז דאָך אויך זאָגן
א פּאָר ווערטער.
זאָלאָטושקין שאט, אוילעם. מע וויל אונדז עפּעס זאָגן.
שאָלעם-אלײכעם. א דאנק אז איך װעל אײַך זאָגן, װעט איר געװיס ניט װעלן לײַדן
אָבער דאָס מעג איך דאָך זאָגן: איך האָב זיך ניט געריכט, אָבער טאקע ניט געריכט. איך האָב
מיר געטראכט: מע פּראוועט שאָלעם-אלייכעמען א יוביליי, װעט מען אים נעמען מעכילע אפן
צימבל, מע װעט אים א טאפּ טאָן די ביינדעלעך, מע װעט אים זאָגן מיטן הארבן װאָרט, אָט וי א
טאטע זאָגט צו זײַן אייגן קינד: װאָס גייסטו ארום א פארשלאָפענער, שאָלעם-אלייכעם, זײַ ניט
קיין פויליאק, שאָלעם-אלייכעם, שטיי ניט אף איין אָרט, ריר זיך, שאָלעם-אלייכעם, ריר זיך, נוי..
זאָלאָטושקין (אנציקט) אײַ, א מאמזער!
דער אוילעם הייבט אָן שטארק אפּלאָדירן, סע הערט זיך א הילכיקער געלעכטער.
שאָלעם-א לײכעם. אָט אזוי האָב איך אײַך ליב. לאכט, קינדער, לאכט, און לאָמיר הייַנט
פריילעך זײַן, װייַל ס'איז בא אונדז הײַנט א גרויסע סימכע. א יאָמטעוװו פאר א שרייבער איז
שטענדיק א יאָמטעװוו פארן גאנצן פאָלק. איי, װאָס אפן טיש איז ניט אזוי סימכע-װעסאָסנדיק און
אפן הארצן איז אויך גענוג אָנגעזאָליעט, איז ווער זשע הייסט אונדז קוקן דערוף? לאָמיר, קינ-
דער, זיך אופהייבן אלע ווי איינער און לאָמיר זיך צוווינטשעווען, מיר זאָלן דערהארן אנדערע
צײַטן. זאָגט זשע, קינדער: בעסערע, שענערע, ליכטיקערע צײַטף
שטימען. בעסערע, שענערע, ליכטיקערע צײַטף
אלגעמיינער גערודער, מע הייבט זיך אוף פון די ערטער, מע טרינקט לעכאיִם מיט
שאָלעם-אלייכעמען.
זאָלאָטוש קין שאי שא! אוילעם! מע וויל אונדז נאָך עפּעס זאָגױ
ב א ס ק ע. און ווען וועט מען זינגען? מע האָט דאָך צוגעזאָגט זינגען?
שאָלעםיאלײכעם (צו באסקען. דאָס האָט איר ערשט געזאָגט אזא קלוג װאָרט? איר?
קומט נאָר צו אהער, זײַט מויכל! אָט אהער! (באסקע גייט צו. ער שטעלט זי אוועק מיטן פּאָנעס צו
ווארשאווסקין.) זאָגט עס אים אין די אויגן: זינגעף (צום איבעריקן אוילעם.) און איר, קינדער,
העלפט אונטער. זאָגט אים: זינגען זאָל ער!
שטימען זינגען זינגעןי
ווארשאווסקי אין א פארלעגנהײַט, שװייגט,
שאָלעם-א לײככ עם. איר זײַט א שלעכטער מענטש. א ראָשע! איר הערט דען ניט: די
וועלט הייסט זינגען!
ראכיל (צו ווארשאווסקין). זינג! אז די וועלט הייסט -- דארפסטו זינגען. ער װעט זינגען.
איך זע אין אים --- ער וועט זינגען.
ווארשאווסקי הייבט זיך אוף פון אָרט, טרעט אָפּ פון טיש. אלע קוקן אף אים מיט
פארגאפטע בליקן.
עטעלע. איך ווייס, װאָס דער טאטע זוכט... (לויפט ארויס אין צוייטן צימער, ברענגט א
פידל, טראָגט צו ווארעזאווסקין.) נא, טאטע, נא...
ווארשאװססקי (נעמט דעס פידל, שפילט און זינגט).
קוקט אײַך צו צו דער וועלט צו דער שיינער:
זי איז יונג, און זי שײַנט, און זי בליט.
שוין באזונגען די וועלט האָט ניט איינער
אין זײַן פריילעכן, רוישיקן ליד.
אין איר טיף ליגן אויצרעס פארבאָרגן:
דיאמאנטן און פּערל -- א שרעק.
37
ארי א אט
==
6
נאָר איר הארץ איז פארומערט פון זאָרגן,
שטענדיק ויינט זי און קלאָגט אָן אן עקי..
פון די אויצרעס -- װאָס קאָן פון זיי ווערן,
אז דאָס לעבן איז ביטער און שווער,
יעדער דימענט צעגייט זיך אין טרערן,
יעדער פּערל צעגייט אין א טרער!..
בייס ווארשאווסקי זינגט, הייבט זיך אָן פילן אין צימער, אז עפעס האָט זיך געטראָפן. אָלגעץ גייט
האסטיק ארויס אין פירהויז, קערט זיך אום צוריק, רוימט עפעס אײַן שאָלעםאלײיכעמען ער
גיט עס איבער אנדערע. מע הײבט אָן שטילערהייט ארויסגיין פון צימער. מע פארציט דעם
פאָרהאנג. דער שראנק װערט פארשטעלט. פון פירהויז דערהערן זיך שטימען. עס קומען ארײַן
צװיי ג אָ ר אַָ ד אָ װ אָ יעס, שטעלן זיך בא ביידע זײַטן טיר. ווארשאווסקי שפילט נאָך, בייס אפן
שװעל באװײזט זיך מא ט יגין צוזאמען מיט אים קומט אויך אָלגע און ס א פ אָז ש קאָװ.
מאטיגין (צו אָלגען) זאָגט איר, אז בא אײַך קומט הײַנט פאָר א קאָנצערט?
אָל ג ע. יאָ. פאר היימישע מענטשן -- א קאָנצערט. מײַן מאן לייענט זײַנע װערק, אונדזערע
פריינט --- שפּילן, זינגען.
מאטיגין (טוט אױס די הענטשקעס, דאַס היטל, דעם שינעל, טוט עס גראציעז א װאָרף
אף די הענט פון איין גאָראַדאָוואָ, נעמט באס צווייטן גאַראָדאָואָ א פאפקע מיט פאפירן. אײַער
קאָנצערט װעט איר מוזן אָפּלייגן, מאדאם. מיר זײַנען געקומען דורכפירן דאָ א קליינינקע אָפּע-
ראציע. דאָס איז אײַער מאן? (שטעלט זיך פאָר.) מאטיגין. פון צענזור-קאָמיטעט. אײַער מוזיקער
מעג בלייבן דאָ. מיר װעלן אים דארפן פאר אן איידעס. (באזעצט זיך, בלעטערט די פאפירן אין
דער פאפּקע.) סאפּאָזשקאָװ, איך זע דאָ ניט דאָס, װאָס אונדז אינטערעסירט.
סאפּאָזשקאָװ (נישטערט איבערן צימער, טוט האסטיק א ריס דעס פאָרהאנג, װאָס צע-
טיילט דעם צימער. דער פאָרהאנג פאלט אראָפּ. מע דערזעט דעס שראנק) אָט דאָ איז עס, אײַער
עקסעלענץ.
מאטיגין טו, װי מע האָט דיר געהייסן, סאפּאָזשקאָוו (סאפאַזשקאָוו הייבט אַן זיך פּאַרען
ארום שראנק: הענגט אוף פּלאַמבעס, פארגיסט זיי מיט טריוואקס, טוט אַן אפן שראנק א שלאָס.
מאטיגין פירט דערווײַל דעם געשפרעך מיט שאָלעס-אלייכעמען) הער ראבינאָוויטש! צוריק מיט
א װאָך צײַט האָבן מיר ארויסגעלאָזט פון דרוק אייַערס א בוך מיטן נאָמען... זוכט אין די פאפירן)
שאָלעם-אלײכעם זאָגט אונטער). ;יאקנעהאָז".
מ אטיגין א דאנק. יאָ. אזוי הייסט דאָס בוך. א שלעכט בוך. א געפערלעך בוך.
שאָלעם-א לײכע ם. איער צענזאָר האָט דאָס בוך געלייענט.
מאטיגין אונדזער צענזאָר װעט דערפאר באקומען א שטראָף. ער האָט עס ניט געטאָרט
דערלאָזן.
שאָלעם-א לײכעם. װאָס האָט ער אזוינס דערלאָזט?
מאטיגין איר ווייסט גאנץ גוט. איײַערע פרײַנט (טײַט אף ווארעואווסקין) ווייסן אויך עס
גאנץ גוט. נאָר אונדז װעט איר ניט אָפּנארן, הער ראבינאָוויטש. מיר האָבן אויך פריינט, און זיי
האָבן אונדז אלץ געגעבן צו פארשטיין.
שאָלעם-א לײכעם. איך װאָלט אויך װעלן עס פארשטיין. עפשער קאָן מען נאָך העלפן.
מאטיגין. קיינער װעט אײַך ניט קאָנען העלפן. מיר האָבן אן אינסטרוקציע, א געניע
אינסטרוקציע: א ווערק, װאָס לעסטערט אין גאָט, דארפן מיר פארניכטן.
אָלג ע. אוי!
שאַלעם-אלייכעם נעמט זי פאר ביידע הענט, זי שטייען פארגליװערט.
מאטיגין װאָס זאָל מען טאָן, מאדאם. אזא איז אונדזער פליכט: פאר דער געטלעכקײַט
נעמען מיר זיך אָן.
שאָלעם-א לײכ עם. וועלכע געטלעכקײַט? װער רירט דאָרט אָן וועמענס געטלעכקײַט?
וואר שאװס קי. דאָס איז פּינקוסעס ארבעט! איך דערקען דאָ פינקוסעס א שטיקל ארבעט:!
מאטיגין איידעס! איר דארפט שטיין אָן א זײַט: (ווארשאווסקי גייט אָפּ צום פענצטער)
סאפּאָזשקאָוו, דו ביסט פארטיק?
סאפּאָזשקאָװ (ראפאָרטירט). די ביכער -- גאנץ! די פּלאָמבעס -- אף אן אָרט. דער
שלאָס -- אין אָרדענונג.
מאטיגין די צאָל ביכער?
8
סא פּאָזשק אָ וו. צוויי טויזנט.
מאטיגין און דער נאָמען? איך האָב ווידער פארגעסן דעם נאָמען.
סאפּאָזשקאָװ. 32סזסװא621, אײַער עקסעלענץ. א שווערער נאָמען.
מאטיגין אזא נאציע. בא זיי זײַנען אלע נעמען שווערע. איידעס! קומט צו נעענטער.
סאפּאָזשקאָװו, לייען!
סאפּאָזשקאָװ (לייענט). ,ראבינאָוויטש, שולעם נוכימאָװיטש, אָן זשע שאָלעם-אלייכעם,
פערעיאסלאווער מעשטשאנין פון ייִדישן גלויבן, 35 יאָר אלט, קיין געריכטלעכע פארפאָלגונגען
ניט געהאט...
מאטיגין נו, נו, גיכער א ביסל, גיכער!
סאפּאָזשקאָװ הייבט אַן היפערן). אפן גרונט פון די באװײַזן, װאָס עס האָבן געגעבן
מענטשן פון ייִדישן גלויבן, און אפן גרונט פון דער עקספּערטיזע, װאָס האָט געפאָרשט דאָס בוך
פון דעם אױיבנדערמאָנטן ראבינאָוויטש, אָן זשע שאָלעם-אלייכעם...
מאטיגין (אומגעדולדיק). נוֹ...
ס א פּ א ז ש ק אָ וו. באשלאָסן: דער שרײַבער ראבינאָוויטש, אָן זשע שאָלעם-אלייכעם, האָט
אָנגעשריבן א גאָטלעסטעריש װוערק מיטן נאָמען ;יאקנעהאָז", װוּ עס װערט אויסגעלאכט די
הייליקע שריפט און אויסגעשפעט די געטלעכע טעקסטן -- צאסססת ג דאָס אויבנדערמאָנטע ווערק
ארויסנעמען פון דעם אװוטאָרס הענט, קאָנפיסקירן און פארגיכטן...*
מאטיגין (צוווארשאווסקין). איר האָט אויסגעהערט -- שרײַבט אונטער!
ואר ש אוו ס קי. איך װעל ניט אונטערשרײַבן. לויטן געזעץ האָט דער אװטאָר רעכט אָנ-
צוגעבן א קאסאציע.
מאטיגין (מיט כויזעק). ארטיסט, איר פארשטייט אין געזעצן אויך?
שאָלעם"א לײ כ ע ם. אין מײַן הויז זאָלט איר מײַנע בעסטע פרײַנט ניט באלײידיקן
מאטיגין בעסטע פרײַנט.. דער און דער... קאָנצערט!.
שאָלעם-אלײכעם. ניט באלײידיק פאָרשטייער פון דער מאכט דארפן אויך האָבן איבער
זיך געזעצן.
מאטיגין געזעצן שרײַבן מיר, איר שרײַבט ביכלעך.
אָ לג ע. און איר פארברענט ביכלעך.
מאטיגין איר דארפט שװײַגן, מאדאם. סאפּאָזשקאָו, פארטיק! (גײט ארײַן אין צוייטן
האלב צימער, װוּ די גאָראַדאָוואַיעס מיט סאפּאַזשקאָוון שלעפן שוין דעםס שראנק. מאטיגין בא-
טראכט דעס ארבעט-צימער. דערזעט שטשעדרינס פאַרטרעט אף דער וואנט) א באקאנטע פּער-
זאָן. אויך אמאָל דורכגעגאנגען דורך מיַינע הענט.
שאָלעם-א לײיכעם. דער גרויסער שטשעדרין!
מאטיגין און ער איז דער אלטער? (טײַט אף מענדעלעס פּאַרטרעט)
ס א פּ אָ ז ש ק אָ וו. דער איז פון די זייעריקע. נאָר מיר קענען די זייעריקע אויך. אבראמאָ-
וויטש הייסט ער.
מאטיגין (כױיזעקט). אבראמאָוויטש -- ראבינאָוויטש.. קאָנצערט... (גייט ארויס, נאָך אים
טראָגט מען דעם שראנק.)
שאָלעם-אלייכעם, אָלגע און ווארשאווסקי גייען נאָך בין דער טיר. ואר שאװ ס קי גייט ארויס.
אָלג ע. ניט א בוך, נאָר א לעבעדיקע נעשאָמע צוגענומען. פאר מיינע אויגן איז עס גע-
באָרן געװאָרן, געוואקסן, גענומען ריידן. אָט וי א קינד װאָלט מען פון שטוב ארױיסגעטראָגן.
שאָלעם-אלײכעם. דאָס מאזל שפּילט זיך מיט מיר. סע ויל מיר פארפינצטערן די
נעשאָמע, ארײַנווארפן מיך אין כוישעך און מאָרעשכױרע... (צו אַלגען.) די גרעסטע מאטאָנע פון
דיר װעט בא מיר זײַן, אז דו וועסט עס ניט צולאָזן צום הארצן. איך װויל בא דיר נעמען דאָס
הייליקע װאָרט, אז דו וועסט ניט וויינען.
עס קומט ארײַן װאר שאװס קי
ואר ש אוו ס קי. אוועקגעפירט! ארופגעשלעפּט אפן װאָגן, געבונדן, צוגעבונדן...
שאָ לעם-א לײכ ע ם. און אוועקגעפירט צו דער אקײידע! (ווארשאווסקי דריקט אים די
האנט.) איר פארשטייט מיך, ברודער, איר מוזט מיך פארשטיין. סטײַטש, איך, שאָלעם-אלייכעם,
פרײַ פייגעלע, האָב פליגל, קאָן פליִען און וויל פליען, קאָן זינגען און וויל זינגען, און דער גאנצער
אוילעם וויל הערן -- מוז איך זיצן פונדערװײַטנס אף א בוים און שװײַגן, וויגן זיך שטילערהייט
אף אן עלנט צװײַגעלע און שווייגן, שװײַגן, שװײַגן.
וואר שאװס קי. אזא מײַסע איז ניט געהערט געװאָרן אין דער גאנצער װעלט!
39
שאָלעם-אלײכעם (טײַט אף שטשעדרינס פאַרטרעט)). און ער? װאָס איז ער אויסגע-
שטאנען? בא זיי --- שווארצע, בא אונדז -- שווארצע, בא זיי טוט מען אין טויט ארײַן די, װאָס
גייען אין דער ליכטיק, בא אונדז לאָזט מען ניט לעבן די, װאָס ווילן ארויספירן פון דער פינצטער-
ניש. װאָס זשע, זאָל שאָלעם-אלייכעם אוועקלייגן, הייסט עס, שער-און-אײיַזן, און אן עק, א סאָף?
ניין, דאָס װועט מען בא שאָלעם-אלייכעמען ניט פּױיעלן, אנדערש שרייבן קאָן איך ניט און וויל
ניט און װעל ניט. איך האָב געזאָגט 164040044ע-ס0, וועט עס אזוי זײַן. איך קען זײי; די יעהו"
פּעצער נעגידים. זיי װאָלטן װועלן, אז מיט שאָלעם-אלייכעמען זאָל שוין אופהערן אמאָל צו שאָלעם-
אלייכעמען. שויטים, נאראָנים! זיי ווייסן ניט, אז שאָלעם-אלייכעם האָט פארקאטשעט די ארבל
און וויל ערשט אָנהייבן צו שאָלעם-אלייכעמען. איך בין ניט פון יענע, װאָס װערן אזוי גיך צע-
יאכמערט. איך האָב עס פיינט. (צו ווארעשאווסקי.) מאָרעשכױרע ווארפט אװעק!: אצוועס אף א
זײײַט! די געסט, די געסט לאָמיר רופן אהער!
שאָלעםאלײכעם און אָ לגע גײען ארויס. װוארשאװסקי בלײַבט. אין צימער איז אן אומי
אָרדענונג. דער פאָרהאנג -- אראָפּגעריסן, די בלומען"-קרענצלעך -- אפן דיל, סע ואלגערן זיך
אלבאָם-קארטלעך. סיקומט ארײַן ס אָרע, מיט איר -- באס קע
ס אָ ר ע. א װויסטער, א פינצטערער, א שווארצער כאָלעם אף זייערע קעפּ: װאָס האָבן זיי דאָ
אָפּגעטאָן? געריסן, געביסן, צעשאָטן, צעטראָטן! סדוים, ערגער פון סדוים! (הייבט אָן אופראמען.)
מ וישצ{-
ס'קומען ארײַן רא כיל, מאָניש, זאַלאָטושקין אָשערל, ט שערני, מו
עליע. זײ גײען אײנציקװײַן און װי אף די שפּיץ פינגער. העלפן אופראמען דעם צימער.
רא כיל. אָט דאָס האָט שאָלעם-אלייכעם פארדינט בא דער װועלט!
זאָלאָטושקין א יי איז עס? שיינע צוויי פּעטש אין ביידע באקן װאָלט איך איר
געגעבן, דער וועלט אײַיערער
מוישע-ע ליע. נו, װוּ זשע זײַנען זיי, די פּעטש?
מאָניש. עך, ווען עס זאָל שוין האלטן דערביי!
מץ הענגט אוף דעם פאָרהאנג. אלץ זײַנען פארנומען דערבײַ
זאָלאָטוש קין מיך ארט איינס -- סע ברענט, סע בראָט מיך: פארװאָס קומט 0 די
יעהופּעצער נעגידים אזויפיל נאכעס? זיי האָבן עס הײַנט א שטיק נאכעס! זיי לעבן עס א טאָ
ס אָ ר ע. גאָטעניו געטרײיער! זאָלן זיי לעבן א טאָג -- נאָר ניט מער!
סיקומט ארײַן ש אָ לע ם"א ? יי כ ע ם, פון איין זײַט באגלייט אים שא ל יט א, פון דער
צװייטער -- ב ר אָניעי
שאָלעם-א לײכ עם. װאָס איז דאָ פאר א שטילשװײיגעניש? װאָס שלאָפט מען דאָ, װאָס?
צי מ'האָט דאָ אָן מיר געגעבן א לעק פונעם ביטערן טראָפּן? צי איר זײַט גלאט אף א פּאָר שאָ
אראָפּ פונעם זינען? עפּעס איז דאָך בא אונדז הײַנט א סימכע.
סאָרע (טײַט אפן צימער). א סימכע איז דאָ ערשט געווען. שוין איינמאָל א סימכע!
שאָלעם-א לײכ עם. װער זאָגט עס: געווען? אונדזער סימכע װעט ערשט זײַןף אָט הערט
אויס, װאָס דער מענטש (טײַט אף שאליטאן) זאָגט אונדז. דער מענטש איז בא מיר באגלייבט.
פאראן, זאָגט ער, גוטע סימאָנים פאר אונדז אָט דאָ אין אונדזער לאנד. פאראן, זאָגט ער, צייכנס
אזעלכע, אז מיר װעלן זײַן די באלעבאטים פון אונדזער וועלט, און יענע, די פלעדערמײַז, װועלן
גיין צו אלדי רוכעס! לאָמיר זשע לעבן מיט דער האָפענונג, װאָס מע האָט אונדז געגעבן. לאָמיר,
קינדער, זיך אָנטאָן א קויעך און זאָל בא אונדז פריילעך ווערן.
װוארשאװסקי (גיט א שפאן אף דער מיט צימער, הייבט אַן זינגען).
װאָס זשע דארף מען, ברידער, אומעטיק זײַן?
ס'איז אן אוויירע, כ'לעבן, א גרויסע --
אמער טראָגט ארײײַן אן עמער װײַן,
לאָמיר בעסער מאכן א קויסע,
זיך מוטשען און זינגען לידער,
פּליעסקעט, פּליעסקעט, ברידער!..
(פאָרהא נג)
סאָף
וועגן די זיכרוינעס
פון ל, ראבינאָוויטש
(ליאלי קויפמאן)
אפ
ליאלי
קויפמאן (1887--1965), שאָלעם-אליי-
כעמס צװייטע טאָכטער, האָט אין 1964 אין איר
א בריוו געשריבן: ,איך בין אויך א הארי
איך שרײַב קורצע דערציילונגען, איך האָב אן
ארטיקל, װאָס הייסט , מײַן פאָטער -- שאָלעם-
אלייכעם". איך האָב עס אָנגעשריבן מיט 20 יאָר
צוריק אף ייִדיש און ענגליש" (,סאָװעצטיש היימ-
לאנד", 1964, נומ. 3, ז. 157).
עס איז צו זען, אז ליאלי קויפמאן האָט פאר-
געסן, אז ועגן איר פאָטער האָט זי געשריבן אויך
אין רוסיש און ניט מיט צוואנציק, נאָר מיט דריי-
סיק יאָר צוריק. דאָס ארטיקל, װאָס אין פּובלי-
קירט געװען אינעם זשורנאל ,קראסנאיא נאָװ"
(1936, נומ. 11, זז. 90--97), האָט, װײַזט אויס,
געבראכט צו אונדן איר מוטער אָלגא ראבינאָ-
װיטש, װעלכע האָט אין 1936 באזוכט דעם סאָ-
וועטנפארבאנד.
פון ליאלי קויפמאנס זיכרוינעס דערװויסן מיר
זיך א סאך אינטערעסאנטע פּראָטים װעגן שאָלעם-
אלייכעמען, װעגן זײַן שרײַבערישער לאבאָרא-
טאָריע, װעגן זײַנע מײַסטערהאפטע פאָרלעזונגען,
ועגן זײַן ליבע צו דער אוקראינישער ערד און
צום אוקראיִנישן פאָלקלאָר און נאָך און נאָך.
אויב אייניקע פּראָטים אין די זיכרוינעס זײַגען
אונדז באקאנט, גייט עס אָבער פון טרוקענע דאָקו-
מענטן. ליאלי קויפמאנס זיכרוינעס זײַנען אָנ-
ג, אוב לעבעדיק, לאקאָניש, מיט שאָלעם-אליי-
כעמדיקן הומאָר, אוואדע איז אונדז אָנגענעם און
באגלייבט ליאלי קויפמאנס גװיִעס:איידעס, אז
,מיר לויפן אף מיטינגען. מיר הערן לונא
טשארסקין און פּלעכאנאָװן. וװערא פיגנער שענקט
אונדז אירע פאָטאַגראפיעס מיט אן אופשריפט.
מיר לייגן אײַן די װעלט און באקומען אן אָרט אף
װו. אי. לענינס לעקציעס. דער טאטע איז אויך מיט
אונרדז". י*י,
צום באדויערן, זײַנען אָט די ביז גאָר װיכטיקע
פאקטן אין שאָלעם-אלייכעמס ביאָגראפיע געבליבן
ניט אויסגענוצט,
דערציילט דאָך ליאלי קויפמאן, אז נאָך די
לעקציעס פון לענינען, פּלעכאנאָװן, לונאטשאר-
סקין פלעגט שאָלעם-אלייכעם זאָגן: ;אָט װעט איר
זען, -- אין רוסלאנד װעט נאָך זײַן א גרויסע
רעװאָליוציע. נאָר װי דערלעבט מען שוין דערצו?
װוי?*
כאצקל נאדעל
אף דער פאַטאַ: שאָלעם:אלײכעם און זײַן טשָכ-
טער ליאלי (מאָנטרע, סאָף זומער 1911).
41
ל. ר א ב יי נ אַ װ יט ש (ליאלי קויפמאן)
מײַ! פחַטעף
אלץ איז אין קיעוו-גוט, איינס איז שלעכט -- דער ברוק!
גריבער אף גריבער. אז מע פאָרט אף א דראָזשקע, טרייסלט די נעשאָמע ארויס.
אָט פאָרן מיר -- איך און דער פאָטער. איך בין אלט אכט יאָר. מיר פאָרן אף א סימכע צו
אונדזערן א קאָרעוו, דעם אדװואָקאט מאזאָר. זיצנדיק אף דער דראָזשקע, זינגט דער פאָטער אן
אוקראיַניש לידל:
,6122 272א 188סעס 5
1.1 1:42א2 18סעס צ
-- הער אוף זינגען! -- זאָג איך צו אים: ס'איז מיר א כארפּע, װאָס ער זינגט.
װאָס טיפער די גריבער, װאָס העכער מיר שפּרינגען אונטער, אלץ הילכיקער זינגט ער:
.. זואוותדא 111 ...0-0-6-116א ץ 2
-- הער אוף צו זינגען! -- זאָג איך צו אים שטרענג און איך צי אים פארן ארבל. -- דו
הערסט?
ער קאטשעט זיך פאר געלעכטער.
און מיר איז א כארפּע. ס'איז מיר א כארפּע, װאָס בא מיר איז אזא טאטע: זינגט אף א
דראָזשקע!
בא די מאזאָרס איז שוין א פולע שטוב מיט געסט. מע שטייט, מע זיצט גרופּעסװײַז. וי נאָר
דער פאָטער קומט ארײַן, קוקן שוין אלע נאָר אף אים. זײַן ניט גרויסע, באוועגלעכע שטשופלע
פיגור, דער קאָפּ לאנגע ווייכע בלאָנדע געקרײַזלטע האָר באװוײיזט זיך אָט דאָ, אָט דאָרט. אָט דאָ,
אָט דאָרט --- א געלעכטער...
און א פּאָר קינדערשע אויגן קוקן אים נאָך, שפּירן נאָך נאָך אים: א מאָדנע טאטע! ניט אזא,
װוי בא אלעמען! װאָס שטעקט אין אים?..
מיר זײַנען צעלאָזן. קיינער שטראָפט אונדז פאר קיין זאך ניט. נו, אז מיר הייבן אָן זיך שוין
צופיל צו פּעסטען, ;באשטראָפט* אונדז דער פאָטער יאָ. ער נעמט א צײַטונג, מאכט פון איר א
מין פעכער און פּאטשט אונדז דערמיט. דאָס האָט געהייסן ;אָנפיטשקען".
לײַדן לײַדט פון דעם, קאָנטיק, מער פון אלעמען טאקע ער אליין, ער ווערט בלייך און צע-
טראָגן. די הענט ציטערן בא אים,
אין זאל שטייט א גרויסער ראָיאל. אָפּט זעצט זיך דער פאָטער צו צו אים און שפּילט לויטן
געהער. די ניגונים (שטענדיק טרויעריקע) זײַנען קעסיידער אלציינע, ייִדישע, מיר ווייסן זיי.
ער נעמט אקאָרדן. ער האָט ליב צו זיצן לעבן ראָיאל. ,איך װאָלט עפשער גאָר געווען א מוזי-
קאנט, ווען איך װאָלט ניט געווען קיין שרײַבער"...
מיר טומלען, און ער שרײַבט. מיר שלאָגן זיך, און ער שרײַבט. מיר טאראבענטשען איבערן
ראָיאל -- ער שרײַבט. מיר שטערן אים קיינמאָל ניט. ער קומט ארײַן צו אונדז אין קינדער-
צימער מיט דער פּען אין האנט.
: בא זעם שאַכן א שטוב א װײַסע,
בא דעם שאַכן א װײַב א פײַנע,
און איך האָב ניט קיין שטיבל..
42
װי פרי מע זאָל ניט אופ-
שטיין, שטייט דער פאָטער אוף
נאָך פריִער -- און גלײַך צום
טיש -- שרײַבן. געשריבן האָט
ער שטייענדיק בא א הױיכן
טישל. ער האָט געשריבן און
אליין געלאכט. אין א ווייכן כא-
לאט, אין שטעקשיך אף די
באָרװעסע פיס, שטייט ער פון
גאנצפרי אָן און שרייבט און
בײַסט די נעגל, שרײַבט און
בײַסט די נעגל...
פארן אוועקגיין אין גימ-
נאזיע גיי איך אריין צו אים,
איך דארף אים א קוש טאָן. אז
איך על זיך אומקערן, װעל
איך אָפּטאָקן א ליג, אז איך , א ר ייר אלל רעל
האָב באקומען א ,פינף", ער /? : י : : אי
זאָל האנאָע האָבן.
ער האָט פײַנט שלעכטע
בסורעס. דער גרעסטער אָפטי-
מיסט בא אונדז אין שטוב איז
ער.
שאָלעםיאלייכעם בא דער ארבעט (פעטערבורג, 1904)
מיר, קינדער, פארשטייען,
אז לעבן לעבט זיך שװוער, אז
קיין געלט איז ניטאָ, אָבער מיט
געלעכטער, פרייד און טומל איז
פוֹל די שטוב. פארשטייט זיך,
אֹלץ אדאנק אים. און עפשער...
עפשער איז דאָס גאָר דער מו-
טערס אופטן..,
,פיר זײַנען מיר געזעסן":
כ.-ינ. ביאליק, מ. בען אמי, שאַלעםיאלײכעם און מענדעלע מויכער-ספאַרים
א פארומערטער טאָג. פון (זשענעװע, שװייץ, סענטיאבער 1907)
אינדערפרי אָן גיסט א רעגף
דער טאטע האָט פארשפּעטיקט 0 66
: יטי : 3 '
צו מיטיק. איצט עסט ער אליין. אט אי יי
די מוטער זיצט לעבן אים. ער ייו גשידי ליין 5 - = |
דערציילט איר, אז ער האָט א 3 יי
גאנצן טאָג אומזיסט און אומ- |
נישט געשמײַעט אף דער יט |
בירזשע. גאָרנישט מיט ניט. {י+/"איץ 664 80 כגיית, ָ
ָ ,62+*{ 6442 246 +3:5{ וי
-- טאקע גאָרנישט? אע צי - 6 ירק - (* יש יו
-- גאָרנישט...
בא אים אפן טעלער -- עי 4 יא 8
דער פארקליאקנעטער מיטיק: א { /*כי יי ישש 20 6 רדה 8
שטיק איבערגעשטאנען גע- א א 2 2
בראָטנס, א האלבע זויערע או א אע
גערקע. ער זיפצט שווער, מע- פאקטימילע פון שאָלעם-אליי- : |
סוקן שווער. כעמס עפיטאפיע יי : 5 8
א פריילעכער, א פריידיקער טאָג!: א יאָמטעו אין שטוב. איי, קינדער!: דער טאטע װעט
הײַנט לייענען א נײַע דערציילונג זײַגע.
-- דער פּאפּא װעט לײיענען! דער פּאפּא װעט לײענען! -- טאנצן מיר פאר סימכע.
און ער נעמט צונויף ארום זיך זײַן ,רעפּובליק* (אזוי האָבן מיר בא אים געהייסן) אָדער
די ,כאליאסטרע* און לייענט אונדז, קינדער, זײַנע ערשטע צוהערער און ערשטע קריטיקער.
און מיר לאכן, קײַכן פאר געלעכטער, הערן די דערציילונג. מיר זײַנען צופרידן, מיר פרייען
זיך, פּונקט װי מיר װאָלטן געשריבן מיט אים איניינעם, און דערציילונגען איז פאראן אזויפיל,
און זיי שרײַבן זיך אזוי לײַכט... א טאָג, צוויי -- און פארטיק די פיש. איי, קינדער!
ניט װייניקער האנאָע האָבן אונדז פארשאפט אויך די מוזיק-אָװונטן. מ. ווארשאווסקי (דער
אװוטאָר פון פּאָפּולערע ייִדישע לידער) פלעגט קומען צו גיין צו אונדז טייקעף, וי נאָר ער פלעגט
פארפאסן א נײַע ליד.
דאָ, בא אונדזער גרויסן ראָיאל, זינגט ער זי אויס מיט זײַן באריטאָן און אקאָמפּאנירט זיך
אליין.
;און דער רעבע לערנט קליינע קינדערלעך דעם אלעפבייס.." -- קלינגט זײַן קאָל אין
אונדזער גרויסן נידעריקן זאל. מיר, קינדער, שטייען באם ראָיאל און קוקן ווארשאווסקין אין מויל
ארײַן.
מיר זײַנען מיט אים די בעסטע גוטעפרײינט. ער, ווארשאווסקי, קען דאָך כוץ אלע זיבן זאכן
קרייען װי א האָן, מעקען װי א ציג און מיאוטשען װי א קאץ. וויפל מאָל, אז ער פלעגט קומען
צו אונדז, פלעגן מיר זוכן די קאץ אונטערן דיוואן. ער איז געווען א קליינינקער, א גראָבטשינקער,
א פריילעכער, א מענטש אָן א גאל. געשטאָרבן איז ער אין א מעשוגאָיִם-הויז.
דאכט זיך, דער פאָטער האָט קאָרעגירט זײַנע לידער.
באם פאָטער אין קאבינעט, אפן שרייבטיש, איז פול מיט אויסטערלישע זאכענישן. א צי"
גארן"פּושקע, װוי א קעסטל, מיט א געהיימען שלאָס. בלויז דער פאָטער קען אים עפענען. און אָט
אי דער בארימטער קליינינקער װעלאָסיפּעד. בארימט איז ער דערמיט, װאָס װוער עס זאָל ניט
קומען צום פאָטער, נעמט ער אומבאדינגט אין די הענט דעם דאָזיקן װעלאָסיפּעד. דער פאָטער
נעמט אים שווייגנדיק צו, נאָר די אויגן לאכן בא אים דערביי...
מענטשן קומען. פארשיידענע מענטשן. דער פאָטער רעדט מיט זיי ערנסט, אָבער זיינע אויגן!.
מיר ווייסן, שוין: ער /,/שפּילט טעאטער". אך, װי גוט ער קען , שפּילן טעאטער"! ער איז א ווּני
דערבארער אקטיאָר. ווען ער װאָלט ניט געווען קיין שרייבער, װאָלט ער געוויס געווען אן אק"
טיאָר. שפּעטער, ווען דער ;גאסט" װועט אוועקגיין, װועט דער פאָטער אים נאָכמאכן און מיר וועלן
זיך קייקלען פון געלעכטער...
יאָ, לאכן, אויסלאכן האָבן מיר ליב. ער האָט אונדז אויסגעלערנט.
בא אָט דעם צויבער-קעסטעלע מיט ציגארן, דרייענדיק דעם געהיימען שלאָס, האָט דער
פאָטער, ניט באמערקנדיק, אז איך בין דאָ אין קאבינעט, איינמאָל געזאָגט צום גאסט:
--- און וי זואָלט זײַן, אשטייגער, ווען איך זאָל בעטן אנטלײַען א פינף-און-צוואנציקער?
אין די קעסטלעך בא דעם פאָטער אין שרײַבטיש איז א כאאָס, דאָרט איז פאראן פון װאָס
נאָר איר וילט הערן און געדענקען. פלעשעלעך מיט קליי, טשוועקעלעך, צווענגלעך, נאָטיץ-
ביכעלעך -- אלץ, װאָס מע דארף באם שרײַבן. א גומען שטעמפל --- צוויי געשלאָסענע הענט
;שאָלעם-אלייכעם", ער שטעלט עס, דאָס שטעמפּל, פון אויבן אף יעדן בריוו.
עס טרעפט, ער מאכט ,אָרדענונג" אפן טיש. און ווען אלץ איז שוין טאקע אין בעסטער
אָרדענונג, זעצט ער זיך און... און דעם טאָג שרײַבט ער שוין ניט. זיצט און קוקט אף דער
אָרדענונג, און שרײַבן שרײַבט זיך גראָד ניט...
ווען מיר דארפן געלט, גייען מיר צום פאָטער. דעמלט, נאָך גאָר קינדער, האָבן מיר ניט
פארשטאנען, װאָס פאר א גרויסע קונסט דאָס איז ג ע ב ן און װי װײַט ער באהערשט די דאָזיקע
קונסט. אזא איז ער פארבליבן אפן גאנצן לעבן: דער גרעסטער דזשענטלמען אין געלט-זאכן.
אמאָל, גאָר אמאָל, אזוי האָבן מיר אָפּט געהערט אין דער קינדהײַט, איז דער פאָטער געווען רײַך,
האָט געטרענצלט געלט, האָט מיט דער פולער האנט געגעבן אף רעכטס און אף לינקס, זײַן שטוב
איז געווען אָפן פאר יעדן איינעם...
יענע צײַטן געדענקען מיר שוין ניט. פאר אונדז איז עס א לעגענדע, איינע פון יענע מײַסעס,
וועלכע ער האָט אונדז דערציילט אין דער קינדהײַט.
44
דער פאָטער איז שטענדיק אָנגעטאָן זאָרגפעליק, שיין און אָריגינעל. שענער, וי אלע אנדערע,
אָריגינעלער. עפּעס אזעלכע מינע זאפּאָנקעס. דער שניפּס פארבונדן ניט אזוי, װוי בא אלעמען
א סאמעטענער זשיליעט מיט גרויסע קנעפּ. ער איז אן עסטעט. ער דערלויבט אונדז ניט אָנטאָן
אזוינס, װאָס װײַזט אים אויס צו זײַן ניט שיין. אנומלטן איז אים שטארק ניט געפעלן דער מא-
מעס א הוט; זי האָט זיך אזוי לאנג געקליבן קויפן אן אנדערן, ביז ער האָט יענעם הוט צעשניטן
אף האלב און אופגעהאנגען אף דער וואנט. אן אנדערשמאָל האָט ער זיך בעקיוון אוועקגעזעצט אף
דער מאמעס א הוט, האָט זי שוין ווילנדיק ניט ווילנדיק געמוזט קויפן זיך א צווייטן,
ווען ער טוט אָן א נײַעם אָנצוג, באקומט זײַן פּאָנעם א נײַעם אויסדרוק, א יאָמטעװדיקן,
עפּעס גאָר א באזונדערן אויסדרוק.
-- אך, דער פעטער איז שוין פארפּוצט אין א נײַעם אָנצוג!: איך האָב עס דערקענט אין
זײַן פּאָנעם! -- לאכט די פּלעמעניצע, נאטאשע מאזאָר.
דער פאָטער האָט א ;װייַגרישנע*" בילעט, און יעדעס יאָר ווארט ער אף א געוינס, און
יעדעס יאָר נארט ער זיך אָפּ.
די באָבע זאָגט צו דער מוטער:
-- שאָלעם האָט שוין ווידעראמאָל געשיקט געלט מײַן ברודער. נאָכװאָס טוט ער עס? ער
האָט דאָך אליין ניט!
איך פארשטיי ניט, פארװאָס זי איז אומצופרידן.
דער פאָטער דערציילט עפעס דער מוטער מיט גרויס היספּײַלעס.
--- ווידער פליסטו אין די הימלען! -- לאכט די מוטער. -- מענאכעם-מענדל!
דער פאָטער װערט גיך צוגעזאָטן צו מענטשן און פּונקט אזוי גיך װערט ער אָפּגעקילט.
-- קינדער! טאָמער קומט ארײַן דער-און-דער, זאָלט איר אים זאָגן -- איך בין ניטאָ אין
דער היים!
באם פאָטער איז א קאטער. ער גייט ארום איבערן צימער מיט א גרויסן האנטעך אף די
אקסלען.
דער ,אפּטשכי! אפּטשכי! אוי-אוי-אוי!..* לאָזט זיך הערן אפילע אין דרויסן.
ער האָט גאָר קיין געדולד ניט און קאָן ניט אריבערטראָגן דעם קלענסטן ווייטעק.
יעדן זומער פאָרן מיר ארויס אף דאטשע אין א סאָסנאָוון וואלד, אין באָיארקע (;בויבעריק").
דאָרט וויגן מיר זיך אין הענגבעטלעך, טרינקען קעפיר און גייען מיטן פאָטער אין ,נאדסאָנס
טאָל* (א לאָנקע אין סאָסנאָוון וואלד, װוּ עס פלעגט זייַנערצײַט ליב האָבן צו זיצן דער שווינד-
זיכטיקער נאדסאָן).
דער פאָטער האָט ליַדנשאפטלעך ליב די נאטור. יעדן זומער פונדאָסנײַ רופט בא אים ארויס
א צאפּלדיקע פרייד דער וואלד, דאָס געזאנג פון די פייגל, די שישקעס, װאָס פאלן פון די ביימער...
יעדן זומער רופט בא אים ארויס א צאפּלדיקע פרייד דער הימל, דער זון-אופגאנג, די שקיע-
שײַן, דאָס גרעזל, װאָס שמעקט אזוי, ווען מע צערייבט עס אין די הענט...
ער האָט זייער ליב פייגל,
קאיאָר אין באָיארקע. די לופט איז ריין און דורכזיכטיק. שא-שטיל. נאָר פייגל צוויטשערן
און שישקעס פאלן...
דער פאָטער שטייט אין סאָד. דאָס לײַכטע ווינטל שויבערט די לאנגע האָר. די אויגן זײַנען
פארטראכט און קוקן ערגעץ אין דער װײַט. ער האלט א שטיקל ברויט אין האנט און ווארפט
ברעקלעך די פייגל,
מיר וואקסן...
וי טעוויעס טעכטער, וואקסן מיר אין שלאָף.
מע פיטשקעט אונדז שוין לאנג ניט מיט קיין צײַטונג, צונויפגעלייגט װי א פעכער.
לעבן לעבט זיך, װײַזט אויס, אלץ שווערער און שווערער. אונדזער גרויסן זאל האָט מען
צעטיילט אף צוויי טיילן. אין איינעם װעט זײַן אן ;אופנאם-צימער", אין דעם צווייטן עפנט די
מוטער א צײינדאָקטער-קאבינעט, און אף דער טיר פון דעם פּאראד-אריינגאנג באװײַזט זיך א
נײַ שילדל, װוּ עס שטייט געשריבן מיט גאָלדענע אויסיעס אף א שווארצן פאָן;
45
צײינדאָקטער-קאבינעט
אָ. מ. ראבינאָוויטש:
עפשער װעט דאָס שילדל העלפן.
-- וי האָט איר עס, אֶלגא מיכײילאָוונא, באוויזן? פינף קינדער, קיין אײַנהאָרע, אזא שטוב,
אזא ווירטשאפט און נאָך באזוכן צײינדאָקטער-קורסן! מאמעש צו באװוּנדערן::.
אזוי טײַנען צו דער מוטער אירע באקאנטע ,דיקע דאמען". זיי, אָט די דיקע דאמען, פּוסטע-
פאסעווען גאנצע טעג. ווינטער אָרדנט מען אײַן אָװנטן מיט קאָרטן-שפּיל, זומער לאָזט מען זיך
וווילגיין אף די דאטשעס אין לײַכטע פּעניוארן..
דער פאָטער קאָפּירט זיי. ער הטט ניט ליב ניט די דאָזיקע דיקע דאמען, ניט זייערע אָװנטן
ניט דעם גאנצן רײַכן, בורזשואזן קיִעוו.
טרויעריקע, פארומערטע טעג איז איצט מער, וי פריילעכע. דער פאָטער האָט אָנגעהויבן
ארומפאָרן איבער פארשיידענע שטעט אף אָוװונטן, װווּ ער לייענט פאָר זײַנע ווערק.
-- איר ווייסט, װאָס איך האָב זיך דערװוּסט? -- האָט ער אונדז איינמאָל געזאָגט מאָלע-
סימכע. -- לאָזט זיך אויס, דיקענס איז אויך ארומגעפאָרן און פאָרגעלייענט זײַנע ווערקי.
מע טראָגט ארויס דעם ראָיאל.
דער פאָטער שרייבט א סאך. אן אנדערשמאָל גאנצע טעג נאָכאנאנז.
ער ענטפערט אף יעדן באקומענעם בריוו. דער קסאוו איז בא אים א פּערלדיקער. א װוּגי
דערבארער קסאוו!
--- פּאפּוליע! -- בעט איך בא אים. -- שרײַב מיר איבער די פּראָגראם פאר די עקזאמענס
מיט דײַן קסאווי..
ער שרײַבט איבער.
ווען דער פאָטער האָט זיך אומגעקערט פון פּעטערבורג, האָט ער אונדז דערציילט, װאָס פאר
אן אײַנדרוק עס האָבן געמאכט אף אים די רוסישע שרײיבער, מיט וועלכע ער האָט זיך דאָרט
באקענט.
-- לעאָניד אנדרייעוו איז מיר ניט געפעלן. א קאלט פּאָנעם. מאקסים גאָרקי --- א מעגושעמ-
דיקער, מיט מעגושעמדיקע הענט און פיס. א ווילער ,גוי"! אן אויסגעצייכנטער!. א טײַע-
רער ,גויי!
עס איז געבוירן געװאָרן נאָך איינער -- נומע, נוטשיק. איצט זיַנען מיר זאלבעזעקס.
5. אף די קיעווער גאסן --- פול מיט מענטשן. דער קייסער האָט געשאָנקען א קאָנסטיטוציע!
דער פאָטער איז שטארק אופגערודערט, אופגערודערט מער װי אלע איבעריקע.
און אין אָװנט --- א ייִדישער פּאָגראָם. דער באװוּסטער האָטעל ,אימפּעריאל", װוּ עס האָבן
זיך געראטעוועט ייִדן פון אלע עקן שטאָט. דעם שווייצאר האָט מען אונטערגעקויפט. איצט שטייט
ער בא דער טיר מיט אן איקאָנע. מיר זײַנען אויך דאָ, אין האָטעל...
דער קייסער האָט אָפּגענארט.
דער פאָטער, בלייך װי דער טויט, גייט ניט אוועק פון פענצטער. ער שטייט און קוקט, װאָס
עס קומט פאָר אף דער גאס...
דער דאָזיקער אָװנט האָט געלייזט אונדזער גוירל. מיר פארלאָזן אי קיִעוו, אי רוסלאנד --
מיר עמיגרירן.
אָן געלט, אָן פּלענער, מיט אזא מישפּאָכע, מיט די פּערענעס -- מיר פאָרן, און פאָרן.
װוּהין?
ערגעץ-ווו! ערגעץ-וווּ, װאָס װײַטער פון דעם לאנד, װוּ דער פאָטער האָט, שטייענדיק באם
פענצטער, געזען דאָס, װאָס ער האָט געזען...
דער טאָג פון אונדזער אָפּפאָר איז געווען דער טאָג, ווען מע האָט געשטעלט די כופּע בא מײַן
עלטערער שװועסטער, טיסי. בא אונדז אין דער מישפּאָכע האָט זיך באוויזן א נײַער מענטש --
בערקאָוויטש.
3* 46
ווען מיר האָבן זיך באגעגנט מיט אים צום ערשטן מאָל, האָבן מיר זיך אפילע ניט פאָרגע-
שטעלט, װאָס פאר א ראָל אָט דער מענטש װעט שפּילן שפּעטער בא אונדז אין דער מישפּאָכע,
װי נאָענט ער װעט ווערן דעם פאָטער, וי טיף ער װעט זיך צונויפלעכטן מיט אים. און מיר, קינ-
דער, וועלן דארפן אָפּטרעטן אים דעם אױבנאָן לעבן דעם פאָטער און וועלן עס טאָן אָן איבעריקע
רייד און טײַנעס, װײַ?ל מיר װעלן דערפילן, אז דאָס דאָזיקע רעכט האָט אים געגעבן זײַן גרויסע
ליבע צום פאָטער.
דער ערשטער עטאפּ פון עמיגראציע -- די עסטרײַכישע גרענעץ, בראָד.
-- דאנקען גאָט! איבערגעקומען די גרענעץ! -- זאָגט נערוועז דער פאָטער.
מיר זײַנען צעטומלט. ארום א ראש, א הארמידער, באלעגאָלעס שלעפּן אונדז בא די פּאָלעס.
אין דעם הו-הא האָבן מיר פארלאָרן די זאכן, און װאָס זאָלן מיר טאָן מיט די פּערענעס?
מיר ראטעווען זיך קיין לעמבערג. דאָרט איז דער ערשטער גרויסער אָװנט, און מיר זעען
דעם פאָטער צום ערשטן מאָל פאר א גרויסן אוילעם. מיר הערן אפּלאָדיסמענטן. מע כאפּט אים
אונטער, מע טראָגט אים אף די הענט. און דער קליינער נומע דערשרעקט זיך. ער וויינט: װוּהין
טראָגט מען עס אוועק זײַן פאפּע?
צו אונדז קיין לעמבערג קומט צו פאָרן מיכאעל קויפמאן, מײַן צוקינפטיקער מאן.
דער טאטע, בערקאָוויטש, טיסי און איך --- אלע צוזאמען פאָרן מיר ארום איבער די גאלי-
ציאנער שטעטלעך, װוּהין דעם פאָטער לאדט מען אײַן לייענען זײַנע ווערק. נאָך יעדן אָװנט --
א פּראָװינציעלער באנקעט: אן אײביקער קוואל פון כאָכמעס און געלעכטער פאר אונדז אלעמען.
דער פאָטער איז אן אויסגעצייכנטער פאָרלייענער! ער לייענט זײַנע װערק פּרעכטיק.
עס זיצט זיך אונדז ניט אף אן אָרט. מיר פאָרן װײַטער. אָט זײַנען מיר שוין אין דער שווייץ,
אין זשענעווע.
מיר זיינען פארפאָרן קיין רוט-קאראָלין, װוּ עס איז זײַנערצײַט געווען יעדער רוסישער
רעװאָליוציאָנער. מיר לויפן אף מיטינגען. מיר הערן לונאטשארסקין און פּלעכאנאָװן. ווערא
פיגנער שענקט אונדז אירע פאָטאָגראפיעס מיט אן אופשריפט. מיר לייגן אײַן די װועלט צו
קריגן אן אָרט אף וו. אי. לענינס לעקציעס... דער טאטע איז אויך מיט אונדז.
-- אָט װעט איר זען, -- זאָגט ער, -- אין רוסלאנד ועט נאָך זײַן א גרויסע רעװאָליוציע.
נאָר וי דערלעבט מען שוין דערצו? װוי?
אָבער ניט דער פאָטער, ניט די מוטער קאָנען ניט בלײַבן אין זשענעווע. ניין, דער פאָטער
קאָן זיך ניט פארגינען ארומשפּאצירן איבערן ברעג פון דער שיינער זשענעװוער אָזערע. מע
דארף געלט. מע דארף פאָרן קיין אמעריקע... דער מאמען ווילט זיך זייער ניט. מיר זעען, װי זי
וויינט שטילערהייט... זיי פאָרן אוועק אינדרײַען: דער פאָטער, די מוטער און דער קליינער נומע.
דער פאָטער שרייבט אונדז פון ניו-יאָרק -- אלעמען איניינעם און יעדן באזונדער. ער
שרײַבט א סאך, מיט הומאָר, אינטערעסאנט און מונטער. און, װי שטענדיק טרויעריק, שרײַבט
צו א פּאָר ווערטער די מוטער.
נאָר אָט קערן זיי זיך אום, אָט שפּאצירט שוין דער פאָטער איבער פּלען-פּאלע מיט מענדע-
לען, -- אי דער , זיידע" אי דאָס ,אייניקל" זײַנען פארטיפט אין א שמועס. נאָר, מיר דוכט, ניטאָ
באם פאָטער דאָ, אין זשענעווע, יענע האָפּערדיקײַט, װאָס פריִער. עפשער האָט ער כאראָטע, װאָס
ער איז אוועק פון רוסלאנד?
צו אונדז צוגאסט איז געקומען צו פאָרן דער פּאָעט כאיִם-נאכמען ביאליק. ביידע, סײַ דער
פאָטער, סײַי ביאליק, פירן זיך אוף וי כיידער-ייַנגלעך. די שטוב איז פול מיט געלעכטער, און
דאָ מאכט זיך נאָך א מײַסע מיט א פּאָר שטעקשיך, וועלכע ביאליק האָט פארגעסן, אװעקפאָרנדיק.
דער טאטע האָט זיי פאָטאָגראפירט און אוועקגעשיקט צוזאמען מיט א בריוו (אף ייִדיש:
אײַ, ביאליק, ביאליק!
איר זײַט אוועקגעפאָרן און -- וי אין וואסער ארײיַן. ויאזוי שרײַבט דאָס ניט א מענטש א
בריוול? איך האָב צו אײַך, זאָלט איר וויסן, א גרוס,. טרעפט פון וועמען? פון אײַערע שיך, פון
אײַערע שטעקשיך. אף מאָרגן נאָך אײַער אָפּרײַזע פון דער שווייץ בין איך אופגעשטאנען, וי
אלעמאָל, גאנצפרי און, װי אלעמאָל, אָנגעבױיגן זיך אונטערן בעט נאָך מײַנע שיך. איך טו א
קוק -- א פּאָר שיך, גאנץ אומבאקאנטע שיך, קעסטלדיקע שטעקשיך מיט לעדערנע נעזלעך. איך
באטראכט די שיך -- נאָך גאנץ גוטע שיך, נײַע שיך!
4
וועמעס איז דאָס שיך? ערשט עס לאָזט זיך אויס א מײַסע: ס'איז ביאליקס שיך! װי קומט
אהער ביאליקס שיך? מיסטאמע האָט ער פארגעסן די שיך? און עפשער האָט ער דאָס מיר געלאָזן
א מאטאָנע זײַנע שיך? בעקיצער, ס'איז געװאָרן א טאראראם אין שטוב: שיך-שיך, שיך-שיך!.
קוידעם האָט זיך באוויזן טיסי און איז ארויס מיט א טײַנע, אז די שיך דארפן זײַן אירע שיך.
איר בערקאָוויטש איז מיט ביאליקן גאָר איינס, קומט איר די שיך. איז ארויס די צווייטע מײַנע,
ליאלי, די, װאָס שטודירט אף דאָקטער מעדיצין:
די שיך דארפן זײַן, אלפּי-יוישער, זאָגט זי, אירע שיך. װאָס איז די מײַסע? אזוי, זי האָט
ניט קיין שטעקשיך. זי האָט שוין, זאָגט זי, לאנג כיישעק קויפן שיך. זאָגט עמא, די דריטע
הייסט עס, אז די שיך מעגן זײַן אירע שיך, װאָרעם זי האָט אוואדע ניט קיין שיך! טײַנעט די
קלענערע, מארוסי,-אז איר נעשאָמע איז אויך ניט פון קלאָטשע, די שיך זײַנען גוט אף איר אויך.
דערהערט נומטשיק, אז מע רעדט פון שיך, וויל ער גאָר ניט וויסן, װאָס פאר שיך, און
צעשרײַט זיך: מאמע, איך יל שיך! פונעם געפּילדער כאפּט זיך אוף מישא און מאכט א
פּאָגראָם!
די שיך, זאָגט ער, זײַנען זײַנע שיך, װאָרעם ביאליק איז ניט געשלאָפן מיט קיינעם, נאָר
מיט אים, געהערן אים די שיך ,,אלפּי-סאָוועסט?.
דער פאָטער האָט באקומען א מאטאָנע א טאשן-זייגער, א זייגער אזוינס וי אזעלכעס: יעדע
=
פערטל שאָ שפּילט ער א זיסן ניגן. יעדע רעגע נעמט דער טאטע אים ארויס פון קעשענע,
לייגט צו צום אויער און הערט זיך צו...
דאָ, אין זשענעווע, ווערט אָרגאניזירט לעקאָװעד דעם פאָטער א גרויסער אֶוונט. נאָכן אָװנט
האָט די רעװאָליוציאָנער געשטימטע סטודענטישע יוגנט געמאכט אים אן אָוואציע.
דער פאָטער האָט זייער ליב די קליינינקע טאמארע, טיסיס טעכטערל. יעדן אינדערפרי גייט
ער אוועק שרײַבן אפן ;רוסאָ-אינדזל", און זי -- מיט אים. דאָרט שרייבט ער, און זי זיצט און
קוקט אף אים.
דאָ, אין דער שוייץ, הייבט ער אָן צו שרייבן זײַן אװטאָביאָגראפיע -- ,פונעם יאריד",
וועלכע עס איז אים ניט באשערט געוען צו ענדיקן.. און דערפירן זי ביזן סאָף האָט ער אזי
געװאָלט!
איך פארלאָז די שווייץ די ערשטע, און דער טאטע זאָגט, אז מיר װועלן זיך טרעפן אין רוס-
לאנד. געטראָפן האָבן מיר זיך... אין באראנאָוויטש! איך האָב אים קוים דערקענט -- אן אויסגע-
דארט פארוואקסן פּאָנעם... אויסגעלאָשענע אויגן...
זײַן טריומפאלע יאזדע איבער די רוסישע שטעט, װוּ ער האָט געלייענט זײַנע ווערק און ווּ
דאָס פאָלק האָט אים באגעגנט מיט ענטוזיאזם, מיט אויסערגעוויינלעכער ליבע, װי א פאָלקס-
שרײַבער, האָט זיך געענדיקט טראגיש.
לייענענדיק אף אן אָװנט אין דעם שטעטל באראנאָוויטש, האָט ער צום ערשטן מאָל זיך
באגעגנט אויג-אף-אויג מיט זײַן מאיעסטעט, דעם מאלעך-האמאָוועס. טובערקוליאָז. די גאנצע
באראנאָוויטשער יוגנט האָט פון פרי ביז נאכט, לויט דער ריי, געוואכט בא זײַן געלעגער. דאָס
מאָל האָט מען אים געראטעוועט.
מיט א שוואכער שטים פרעגט ער בא מיר, װאָס שרייבט מען אין די צייטונגען ועגן
זײַן קרענק.
-- נומטשיק! (מיט אים זיינען די מוטער און נומטשיק) --- ווענדט עֶר זיך צו דעם קליינעם,
צו נומען, -- אנו, זינג איר אויס {לותגח ,ה6086010. אָט וװועסטו באלד עפּעס הערן..
נומע שטעלט זיך אוועק אין א פּאָזע און שרײַט מיט באנומענע קוילעס, דאָס זינגט ער אזוי:
והת ,ה081610)
...0-60-880ו //23-611-70ק 1132
זייער קאָמיש!..
-- אוי! כ'וועל ניט אויסהאלטן! -- לאכט דער פאָטער מיט א שוואך געלעכטערל און האלט
זיך באם בויך. -- נו, לאָמיר ריידן וועגן פריילעכערע זאכן... ניט וועגן דער קרענק...
מיר פּראװען זײַן פינף-און-צוואנציק-יאָריקן יוביליי -- טעלעגראמעס פון אלע עקן וועלט,
און ער, דער יוביליאר, ליגט אין בעט, א קראנקער, און שפּײַט אין א פלעשעלע... א קאטאסטראָפע,
1 שורעס פון דער באװוּסטער אריע פון קאניאַ אין לעאָנקאװאלאָס אָפערע ,פאיאצן".
3--+-9 48
װאָס האָט אופגערודערט די גאנצע מישפּאָכע, איבערגעקערט אלע פּלענער, אינגאנצן געענדערט
דעם גאנג פון אונדזער לעבן.
איך געזעגן זיך מיס אים, ער פאָרט אוועק מיט דער מוטער קיין איטאליע (קיין ריוויערע,
צו דער זון. ער קושט מיך און מײַדט דערבײַ אויס מײַנע ליפּן. עס פארקוועטשט דאָס הארץ..
אָבער איטאליע! דאָרט מוז דאָך געשען א נעס! און דער נעס איז געשען...
ווארשע. די מוטער איז געקומען אהער ,אויסקויפן" צו דעם פאָטערס פינף-און-צוואנציק-
יאָריקן יוביליי זײַנע ווערק, וועלכע ער האָט אמאָל פארקויפט בעזיל-האזאָל. אצינד דארף זי זיי
אויסקויפן בא די פארלעגער -- די עקספּלואטאטאָרס. זי האָבן אים שטענדיק אָן ראכמאָנעס
עקספּלואטירט. ס'איז ניט קיין לײַכטע שליכעס. גאנצע טעג לויפט זי ארום, זעט זיך מיט פאר-
שיידענע מענטשן, איז פארטאָן ביז איבערן קאָפּ, נערווירט זיך... מאטריצעס, מאטריצעס, מאט-
ריצעס... אָט-אָט און זי איז שוין באם ציל... דעמלט באקומט זי א בריוו פון דעם טאטן (אף רוסיש,
וי שטענדיק):
,מײַן טײַערע! איך װאָלט זייער װועלן האָבן אזא כאלאט, װי א. פ-קי. א בלויען, אף רויטן
אונטערשלאק, מיט רויטע פרענדזלעך...*
אונטערגעשריבן: , דײַן קונדעס".
די מאמע לייגט אריין דעם בריוו אין איר גרויסן רידיקיול, װוּ זי האלט פארשיידענע פאפירן,
בריוו, רעצעפטן... פארפאלן דער כאלאט! אך! איך פיל (איך בין אויך דאָ), װי עס גלוסט זיך אים
האָבן אזא כאלאט! פונקט װי מיר גלוסט זיך האָבן די אלע קליידער, װאָס איך זע אין די שוי-
פענצטער. צוויי טעג פלי איך ארום איבער ווארשע -- געפונעף א בלויער, אף רויטן אונטער-
שלאק, נאָר א שאָד, װאָס אָן פרענדזעלעך. ניטאָ קיין רויטע פרענדז אין גאנץ ווארשע!
:
ווען איך האָב זיך ווידעראמאָל געטראָפן מיט אים אין נערווי, איטאליע (געקומען בין איך
אהין שוין נאָך מיין כאסענע), איז ער געווען װוידער דער זעלבער טאטע, א פריילעכער, א מונ-
טערער, א לעבנסלוסטיקער, מיט א פריילעכן געלעכטער. ער איז פארברוינט געװאָרן אף דער
זון, האָט אינגאנצן אופגעהערט הוסטן, איז געווען פול מיט האָפענונגען...
-- די זון! אלץ די ליכטיקע זוף -- זאָגט ער מיר און קוקט פארליבט אף דער זון.
ער פירט מיך אָנקוקן די פראכט פון איטאליע. א בלויער יאם, א בלויער הימל.
-- דו זעסט די בערג? דעם יאם? דאָס איז אלץ מײַנס! און איך האָב עס אלץ אוועקגעשענקט
טאמארען!..
ער שטעלט מיר פאָר מײַנע שוועסטער:
-- דאָס איז עמאָטשקע. מײַן סעקרעטארשע. איך ווייס גאָר ניט, װאָס איך װאָלט געטאָן אָן
איר. זי נעמט צונויף מײַנע מאנוסקריפּטן, בריוו, נאָטיצן, זי מאכט בא מיר אָרדענונג.
-- און דאָס איז מארוסקע. זי גיט אכטונג אף מײַן געזונט. זי זאָגט מיר, װאָס איך דארף
עסן, וויפל און ווען שפּאצירן... איך פאָלג זי אין אלץ...
אָנגעטאָן אינגאנצן אין װײַסן, שפּאצירט ער איבערן ברעג יאם, איבער דער ,מארינע".
נאָך אים -- טאמארע. בא אים אין די הענט -- דאָס באװוּסטע קליינינקע נאָטיץ-ביכעלע, װוּ ער
שרײַבט עפעס גיך-גיך, גייענדיק.
-- א שרייבער פון רוסלאנד! -- שעפּטשען פארבייגייער. דאָ, אין נערווי, ווייסן אים אלע
טאקע אונטער דעם נאָמען: ,דער שרײַבער פון רוסלאנד".
דאָ זײַנען דאָ א סאך רוסן, א סאך עמיגראנטן, א סאך קראנקע.
אײינמאָל קערט ער זיך אום פון דער ;מארינע", און די מוטער פרעגט בא אים:
-- און װוּ איז דײַן מאנטל?
-- װאָסער מאנטל? -- פרעגט דער פאָטער.
-- דײַן מאנטל... דו ביסט אין אים ארויסגעגאנגען...
-- אך, דער מאנטל... איך האָב אים אָפּגעגעבן א קראנקן. ער האָט ניט קיין מאנטל.
דאָ, אין איטאליע, ווערט נאָך שטארקער די פרייַנטשאפט מיט מ. גאָרקין, וועלכער באקאנט
זיך מיט דעם פאָטערס װערק, װאָס זײַנען צום ערשטן מאָל איבערזעצט געװאָרן אף רוסיש.
דער טאטע שרײַבט װוּנדערלעך לײַכט. ער קאָן שרײַבן אומעטום און אין די פארשיידנסטע
באדינגונגען. און גלײַכצײַטיק באציט ער זיך גוואלדיק שטרענג צו זײַנע װערק: ער שרײַבט,
מעקט, קלעפּט ארײַן, שרײַבט ווידער, מעקט ווידער... און אפילע דעמלט, ווען ער האָט שוין דעם
49
{י
קסאוויאד אוועקגעשיקט, האָט ניט איין מאָל געטראָפן, אז ער האָט געשיקט א טעלעגראם אין
רעדאקציע: מע דארף ענדערן עפּעס א װאָרט.
אזוי האָט ער איינמאָל אָנגעשריבן צו מ. קויפמאנען (אין בעסאראביע), אז יענער זאָל אים
טעלעגראפיש מיטיילן א נאָמען פון א הונט אף מאָלדאװיש. ער האָט דעמלט געשריבן אין אי-
טאליע זײַן ראָמאן ;בלאָנדזנדע שטערן". קויפמאן האָט טעלעגראפירט:
-- טערקוש.
אזוי שטרענג איז ער געווען צו זיך. טערקוש! טערקוש!
דאָ, אין איטאליע, איז פול מיט וועטעראנען פון דער רעװאָליוציע. אלטע, באװוּסטע רעװאָ-
ליוציאָנערן. אָט ,, שפּאצירט" הערמאן לאָפּאטין; ער איז דער מאמעס א ;פארערער". ער הלט
בא איר די ציין (זי האָט אויך אין נערווי געעפנט א קאבינעט). און אזויווי זי זאָגט זיך אָפּ נעמען
בא אים געלט, קושט ער איר די האנט..
אָט וויילט דער טאטע בא אונדז, אין בערלין.
איך שפּאציר מיט אים איבער פרידריכשטראסע, און ער שטעלט זיך אֶפּ לעבן יעדער קראָם,
ווו אין פענצטער זיינען אויסגעשטעלט פארשיידענע שרייב-מאכשירים. װי ער האָט עס ליב צו
קוקן אף זיי! אויב ניט קויפן, איז כאָטש קוקן, זיך שפּיגלען אין אָט די אלע פעדערס, בלייפעדערס,
טינטערס, נאָטיץ-ביכלעך...
מיר שפּאצירן מיט אים איבערן רײַכן קורפורסטענדאם. פאר אונדז גייט עפעס א גראָ
דאמע אין א פּרעכטיקן מאנטאָ.
ער כאפּט מיך אָן בא דער האנט און שלעפּט מיך, מיר זאָלן זי איבעריאָגן, אָט די גראָבע
דאמע, און טאקע װאָס גיכער, אבי װאָס ווייטער זײַן פון איר..
באדענװײַלער. א קוראָרט אין שווארצוואלד (דײַטשלאנד). זומער. מיר אלע פאָרן זיך צו"
נויף צום פאָטער.
טיסי איז שוין פון לאנג דאָרט. און, װי שטענדיק, איז לעבן אים בערקאָוויטש.
איצט לעבט זיך דעם פאָטער לײַכטער. אין רוסלאנד װערן אין טויזנטער עקזעמפּליארן
ארויסגעגעבן זײַנע וערק אף רוסיש (איבערזעצונגען); מע איבערזעצט אים אף אלע אויסלענ-
דישע שפּראכן. עס באזוכן אים פארשיידענע באװוּסטע פּערזענלעכקײַטן. מענטשף װאָס מער
מענטשן! ייִדן! װאָס מער ייד ער בענקט נאָך ייִדן...
אזוי איז זיך בא אונדז קוינע-שעם געווען ;דער ייד פון סארני" -- א ייָד, װאָס האָט
געקענט גוט דערציילן פארשיידענע געשיכטעס. דער טאטע האָט אים ניט געלאָזט אװעקפאָרןף
אפן רוישיקן דײַטשישן קוראָרט האָט ער געבענקט נאָך א ייִדישער סוויווע.
ער האָט ליב מער אויספרעגן, וי אליין ריידן.
--- אזוי! נו, נו, און װאָס װײַטער?
מיר גייען שפּאצירן אונטער א שירעם (עס גייט א רעגן). דער טאטע, װי שטענדיק, -- גע-
ארעמט מיט טיסין.
-- סארא לופט!
-- יאָ... נאָר צו באָיארקע קומט עס ניט...
מיר גייען א קוק טאָן אף טשעכאָווס דענקמאָל, װאָס די רוסן האָבן אוועקגעשטעלט אין בא-
דענװײַלער (ער איז דאָ געשטאָרבן).
װוי קומט ער צו זײַן א זיידע? ער וויל ניט, די אייניקלעך זאָלן אים רופן זיידע. נאָר טאטע.
און טאקע --- װי קומט ער צו זײַן א זיידע? ער איז דען ענלעך אף א זיידע? קיין איין גראָװע
האָר אין קאָפּ.
ער גייט ארײַן אין אונדזערע צימערן און פרעגט:
-- איר דארפט עפּעס?
אין איין האנט איז בא אים א העמערל, אין דער צווייטער -- טשוועקעס. ער האָט ליב אריינ-
האקן טשוועקעס און מאכן האטשיקעס צו די טירן.
-- איר דארפט ניט ארייַנהאקן ערגעץ קיין טשוועקל?
און נאָך איין זומער -- דער לעצטער זומער -- אלבעק, א דײַטשישער קוראָרט באם ברעג
פון באלטישן יאם. אפן ברעג -- װײַסער זאמד. מיר זײַנען אלע איניינעם, װי דער טאטע האָט
50
ליב. מיר גייען זיך פאָטאָגראפירן, װוײַל, זאָגט ער, ווער ווייסט, ווען מיר װועלן װוידער זײַן אלע
צוזאמען און צי װועלן מיר ביכלאל נאָך אמאָל זײַן אלע צוזאמען. צי וועלן מיר?
ניין! מער װועלן מיר שוין ניט זײַן אלע איניינעם, נאָר דערװײַל ווייסן מיר עס ניט. מיר
וואלגערן זיך אפן ווייסן זאמד באם געזאלצענעם יאם, מיר דינגען א גאנץ שטיבל בא דײַטשן
דער טאטע איז אין א גוטער שטימונג. ביידע אייניקלעך -- פון ביידע זײַטן זיי האָבן אים
שטארק ליב.
די דייַטשישע ווירטן קאָכט גרויסארטיקע מיטיקן. אלץ איז אזוי גוט. אלע זײַנען אזוי פריי-
לעך. אלע זיינען צוזאמען. דער וועטער איז פּרעכטיק. דער יאם -- מעכייַעדיק.
איינמאָל זײַנען מִיר געזעסן באם מיטיק:
--- מילכאָמע!
און אלע זייַנען אופגעשפּרונגען. מילכאָמע! עס איז דערקלערט געװאָרן מילכאָמע צווישן
רוסלאנד און דייטשלאנד!
מיר מיטן טאטן לויפן צום ברעג... מיר לויפן און ווייסן אליין ניט װוּהין.
דער ערשטער, װאָס האָט באשטעטיקט, אז די קאטאסטראָפע איז טאקע געשען, איז דער
פּאָעט שנייער. ער שטייט אפן װײַסן זאמד פונעם יאם-ברעג, אין א װײַסן אָנצוג, די שווארצע
באָרד איז צעשויכערט פונעם ווינט. נאָך פונדערװייַטן שרייט ער:
-- מילכאָמע! די רוסן האָבן פארנומען קעגיגסבערג... עס זייַנען אָנגעקומען טעלעגראמעס..
דער פאָטער האָט זיך צעבייזערט:;
-- עס קאָן ניט זײַן! עס קאָן ניט זײַן!..
אלזאָ, אין מעשעך פון פינף מינוט איז אלץ געװאָרן טיל-טעל אלע אונדזערע פּלענער האָבן
געפּלאצט. קיין רוסיש געלט נעמט קיינער ניט. די דייטשישע וירטן, װאָס האָט אונדז נאָרװאָס
דערלאנגט אזא גרויסארטיקן מיטיק, וויל אונדז מער ניט לאָזן בא זיך אפילע אף קיין מינוט ניט...
זי פאָדערט, מע זאָל איר איבערלאָזן אלס מאשקן דעם טאטנס װוּנדערלעכן זייגער: יענעם, װאָס
שפּילט יעדע פערטל שאָ א זיסן ניגן...
אפן װואָקזאל -- אן איבערקערעניש:! בערג באגאזש, וועלכן מיר װעלן שוין קיינמאָל מער
ניט זען...
מיר לויפן קיין בערלין. דער אלבעקער װײַסער זאמד ווערט פארוואנדלט אין א בלוטיקן
קאָשמאר.
פון בערלין -- קיין קאָפּענהאגען. אפן בערלינער װאָקזאל זעען מיר די ערשטע סאָלדאטן,
װאָס װוערן געשיקט אפן פראָנט. הויכע, יונגע, געזונטע גרענאדיאָרן -- איינס-אין-איינס. אין
העל-בלויש שינעלן, מיט רוקזעקלעך אף די פּלייצעס, אין מעשענע קאסקעס, גייען זיי פארביי
אונדז, װי א לאנגע בלויע סטענגע. זיי זינגען עפּעס זייער א פריילעכע מעלאָדיע --- וי פריילעך
ס'איז זיי גיין דעם טויט אנטקעגן.
מיר שטייען און קוקן אף זיי. דער טאטע איז בלייך, דער אויסדרוק פון די אויגן --- אומ-
באשרייבלעך. ער זאָגט:
--- מילכאָמע...
איצט גלייבט ער.
קאָפּענהאגען. צופעליק פארטראָגענע אהער, פארלוירענע מענטשן. דער פאָטער איז דער-
דריקט. ווידער -- אָן געלט, מיט א גרויסער מישפּאָכע, און װווידער גייט אין פאָדערגרונט ארויס
אמעריקע.
קיין אמעריקע!
אונדזער מישפּאָכע צעטײילט זיך. איך פאָר קיין רוסלאנד, און, שיידנדיק זיך מיטן פאָטער,
טראכט איך אפילע ניט, אז איך שייד זיך מיט אים אף אײביק, אז איך זע אים איצט צום לעצטן
מאָל. אָט שטייט ער א טרויעריקער, די וועג-,קעפּקע* אראָפּגערוקט נידעריק איבער די אויגן..
ער זעט שלעכט אויס. עס פּײַניקט אים א דאָרשט. ער טרינקט אָן אופהער וואסער. ער
טרינקט און טרינקט -- און קאָן ניט שטילן דעם דאָרשט. װוּ נאָר ער דערזעט א קראן, דרייט ער
אים אָפּ, מאכט פון א שטיקל פּאפּיר א טעפּעלע און טרינקט.
3 מײַ 1916.
אָדעס. פרילינג. עס בליִען אקאציעס. די לופט איז פוֹל מיט זיסע רייכעס. איך שטײי בא
אונדז אפן באלקאָן. אקאציע-צוויט הענגט אזוי נידעריק, אז מע קאָן אים אָנרירן מיט דער האנט.
פּלוצעם א טעלעגראם פון ניו-יאָרק! געוויס, א באגריסונג צו מײַן געבורטסטאָג. מאָרגן איז
מײַן געבורטסטאָג...
51
דריי ווערטער, אף אן אומבאקאנטער שפּראך:
.5101 עעסט 2808:*. (;דער טאטע איז זייער קראנק")
און גלײַכצײַטיק -- א טעלעגראם צו ראווניצקין און ביאליקן:
;געשטאָרבן שאָלעם-אלייכעם".
דעם דרייצעטן מײַ טויזנט נײַן הונדערט זעכצעטן יאָר.
פאראן א װײַטע דאטשע אפן באָלשאָי פאָנטאן אין אָדעס: די דאטשע פונעם קינסטלער
באָדארעווסקי.
קליינע שטיבלעך, געדעקטע מיט שטרוי.
אין איין שטיבל װוינט ביאליק מיט דער מישפּאָכע. אין דעם צווייטן אנטקעגן --- מיר.
איך בין אליין, דער מאן האָט זיך נאָך ניט אומגעקערט פון שפּיטאָל. בעלאָטשקע שפּילט
זיך בא מײַנע פיס. איך זיץ אף דער וועראנדע און טראכט וועגן אים, איך טראכט, װאָס טוט זיך
איצט אין דער היים, אין ניו-יאָרק, װי האָט דאָס איבערגעטראָגן די מוטער, די שוועסטער...
פונדערװײַטן באװײַזט זיך ביאליק. ער האָט זיך אומגעקערט פון שטאָט. ער האלט אין האנט
א צײַטונג און פאָכעט מיט איר:
-- ליאלי! די צאװאָע! שאָלעם-אלייכעמס צאװאָע!..
און טאקע דאָ, אין גאָרטן, אף דער וועראנדע לייענען מיר, איבערגעבויגענע איבער דער
צײַטונג, צום ערשטן מאָל די צאװאָע.
איך בין אליין. אין האנט בא מיר איז די צײַטונג, װוּ ס'איז צום
ס'איז צום ערשטן מאָל אָפּנעדרוקט
די צאװאָע. איך זיץ, קוק אף איר און וויין. איינע אליין...
זאַס הוז אין קיִעװ, באַלשאיא וואסילקאַװסקאיא, 5, װוּ שאַלעםיאלײ-
כעםס האָט געװוינט פון 1897 ביז 1904
מוישע אלטמאן
שאַלעם-אולייכעם---
דער מ'יטכ-זײַל פון דע יידישעף
ליטעראוטוף
גאנץ מעגלעך, אז עמעצער װעט האָבן צו דערווידערן קעגן דעם טיטל פון דעם ארטיקל:
;װאָס הייסט , דער מיטל-זײַל?? פארענטפער איך מיך: דער אויסדרוק איז גענומען פון העברעיש.
אף העברעיש זאָגט מען עמוד התוך (אמוד האטאָוועך), און דאָס באטײַט -- דער צענטראלער,
שטארקסטער זײַל, אף וועלכן עס שפּארט זיך אָן דאָס געבײי. אָבער דער זײַל אליין און דאָס
געבײַ שפּארן זיך אָן אף עפעס, אָן וועלכן קיין שום געבײי האָט ניט קיין האפט, -- אף דעם
פונדאמענט. און שאָלעם-אלייכעם איז, צוזאמען מיט מענדעלען און פּערעצן, דער פונדאמענט.
אין דער זעלבער צײַט -- דער מיטלסטער זײַל.
דער פונדאמענט... מענדעלע, שאָלעם-אלייכעם, פּערעץ. ווען ניט זי; ווען ניט זייער שא-
ליטעראטור, קעדיי זי זאָל זײַן דויערהאפטיק, מוז האָבן א באָדן. און דער באָדן איז דאָס
פאָלק. פון דעם באָדן מוז זי ארויסוואקסן און צו דעם באָדן גיין. פאָלק איז װירקלעכקײַט, און
װירקלעכקײַט פארמאָגט אין זיך ווידערשפּרוכן; סאָציאלע, אינדיוידועלע, מאטעריעלע און
גײַסטיקע. באם קינסטלער ווערט די װירקלעכקײַט קונסט. ער שפּיגלט אָפּ די װירקלעכקײַט אין
אלע אירע װידערשפּרוכן. און עס אנטפּלעקט זיך דעם קינסטלערס אינדיווידואליטעט, זײַן איי-
גענע פּערזענלעכקייט, זיַן אויפן פון זען און הערן, אויך זײַן וועלט-אָנשױיונג.
2
ווען איך טראכט וועגן וועלכן-ניט-איז פון אונדוזערע דרײַ גרויסע קלאסיקער, די פונדא-
מענטלייגער פון דער נײַער ייִדישער ליטעראטור, איז אומפארמײַדלעך, אז דער געדאנק זאָל
פארקערעווען אויך צו די אנדערע צויי. װאָס איז פאראן בא זיי שוטפעסדיקס? װאָס אונטער-
שיידט זיי?
דאָס שוטפעסדיקע, לויט מײייַן קוֹק, איז זייער אָריִענטאציע: די אָריִענטאציע סײַ בא מעג-
דעלען, סײַ בא שאָלעם-אלייכעמען און פּערעצן איז -- פאָלק. דערפון דער כאראקטער פון זייער
שאפן. זייער קינסטלעריש שאפן איז ניט געווען קיין קונסט לעשעם קונסט, נאָר א פאָרם פון
דינען דעם פאָלק. און פונדאנען זייער ר עא ליזם. און זאָל דאָ געזאָגט װוערן אײינמאָל פאר
אלעמאָל: פּערעץ איז א רעאליסט, אן אבסאָליוטער רעאליסט, און נאָר קלײינקעפּלדיקע כקירע-
ניקעס קאָנען ארײַנטײַטשן מיסטיק אוקעדוימע. פּערעצעס ראָמאנטיק. איז אויך רעאליסטיש..
װאָס אונטערשיידט די דריי פונדאמענטלייגער? די שטעלונג צו דער סוויווע, צו דער געגע-
בענער װירקלעכקײַט. מע קאָן אלע דריַי פארעכענען װי קריטישע רעאליסטן (דאָס שליסט ניט
אויס דעם עלעמענט ראָמאנטיק). אָבער בא יעדן איינעם פון זיי דריקט זיך אויס די קריטישע
באציונג אף אן אנדער אויפן. געפינען מיר בא יעדן פון זי אן אייגנארטיקן נוסעך.
9
נוסעך... דער באגריף האָט זיך שוין פון לאנג אײַנגעבירגערט אין אונדזער ליטערארישער
פובליציסטיק. באזונדערס אָפט ווערט ער באנוצט בענעגייע מענדעלען. דער ערשטער האָט עס
באנוצט י.-כ. ראווניצקי. און אזוי, דאכט מיר, אין העברעיש, פונוואנען דאָס װאָרט קומט, און װאָס
3
צוריק מיט א פופציק---זעכציק יאָר איז דאָס געווען אין מויל פון פאָלק. װאָס הייסט דאָס נוסעך?
אייניקע האָבן עס פארטײַטשט: שאבלאָן. קלינגט עס אָבער ניט אָנגענעם און טאקע אויך ניט
ריכטיק. אינעמעסן, װי קאָן מען זאָגן ,מענדעלעס שאבלאָן"? עס איז אומזיניק. אונטער נוסעך
האָט דאָס פאָלק פארשטאנען דעם קאנאָניזירטן, געװוינטן מוזיקאלישן פאָרטראָג פון די טפי-
לעס. עס איז אָבער אויך גענוצט געװאָרן אין זין פון װ ארייאנט. באזונדערס אין מערצאָל:
נוסכאָעס. אנדערע האָבן געטײַטשט (און אבסאָליוט פאלש: סטיל. סטיל איז אין שײַכעס צו
ליטעראטור גאָר עפּעס אנדערש.
ווען מיר זאָגן, צב., מענדעלעס נוסעך, דארף מען, לויט מײַן קוק, אויסברייטערן דעם זין
פון דעם באגריף. עס איז סײַ ליטערארישע מאניר, סײַ די שטעלונג פונעם קינסטלער לעגאבע
זײַן שטאָף, די באציונג צום שטאָף.
און דאָ קומען מיר צום אונטערשיד צװישן זיידן און זײַן געראָטן אייניקל שאָלעם-
אלייכעם.
מענדעלעס נוסעך איז מער-וייניק באװוּסט. די מיינסטע פון זײַנע ווערק קריגן אויסדרוק
דורך דעם פון אים באשאפענעם װויכטיקסטן פּערסאָנאזש, זײַן שטעלפארטרעטער, דעם מויכער-
ספאָרימניק מענדעלע. איך װעל מיר דערלויבן צו באצייכענען מענדעלעס נוסעך אלס ,געשרי-
בענעם". זײַן בכאָר אף ייִדיש, ,דאָס קליינע מענטשעלע", איז א געשריבענע צאװאָע פון ייִצכאָק-
אװוראָם טאקיף. עס באגייט זיך ניט דאָ אָן דעם , צווייטן איך? דעם זיידנס, דעם קלוגן מויכער-
ספאָרימניק מענדעלע, דורך וועמען די געשריבענע צאװאָע דארף קומען צו דער וועלט.
און אז איך האלט דערבײַ, װעט איר מיר דערלויבן א ביסעלע אָפּװײַכן טאקע אין שײַכעס
מיט דעם ווערק.
אָט דאָס װערק, דעם זיידנס בכאָר, האלט איך פאר גאָר וויכטיק אין זײַן גאנצן שאפן. די
אידיי מאכט עס אקטוע? נאָך איצט, נאָך א פארלויף פון מער וי הונדערט יאָר. אידיי: דער
הויכשטאפּלער, װאָס שטרעבט צו טאקיפעס. ער טרעט איבערן אייגענעם געוויסן, איבער קערפּערס
און נעשאָמעס פון מענטשן, װאָס האָבן אים מענטשלעך צוגעטוליעט, איבער קערפערס און נע-
שאָמעס פון מענטשן, װאָס ער האָט ליב. ער שטרעבט צו טאקיפעס. און מיטן קויעך פון װאָס?
מיט װאָס פאר א ;שעם-האמפוירעש"? מיטן קויעך פונעם קליינעם מענטשעלע.
אדאנק דער גליקלעך אויסגענוצטער פאָרם איז אונדזער ערשטער גרויסער קלאסיקער פרײַ
פון אָפּװײַכונגען, פון מישפּעטן קאפּצאָנים פון גלופּסק, אויך פריי פון נאטור-באשרייבונגעף
װאָס ער האָט גוט גענוצט אין די אנדערע װערק, באזונדערס אין , פישקע". דאָס ווערק פארמאָגט
א צילגעווענדטע גאנצקײַט. די הויפּט-אידײי בלײַבט אקטועל. דאָס ניט דערזען מיצאד ליטערא-
רישע מעווינים האָט געשטערט, דאָס װערק זאָל ארײַנקומען אין דער וועלט-קלאסיק.
מענדעלעס נוסעך, האָב איך העכער באצייכנט, איז א געשריבענער. אן עכטער קינסטלער,
האָט ער א סאך געזען און דאָס געזעענע באשריבן. ניט וויכטיק, װאָס זײַן ,,אלטער עגאָ" (צוויי-
טער איך), זײַן מעדיום, דער מויכער-ספאָרימניק רעדט. זײַן ריידן איז ,ביקסאוו-נוסעך". מענ-
דעלע זעט, און דאָס געזעענע מישפּעט ער. ער פירט א שװערן פראָצעס מיט דער קנעסעס-
ייִסראָעל, מיט קאפּצאנסק און גלופּסק. ער זעט אויך די איינצלנע פּאָזיטיווע פונקען. בא אים
זײַנען שוין אָנגעדײַטעט: סטעמפּעניו, הערשעלע אין ,ווינטשפינגערל". ער זעט א סאך, דער
גרויסער קינסטלער, אָבער ער הערט פיל װינציקער אין פארגלײַך מיטן זען. עפשער ווען ער
װאָלט דערהערט אזוי גוט, װי ער האָט געזען, װאָלט ער ניט געווען אזוי הארב אין מישפּעטן..
און אויך מעגלעך, אז דאָס איז אין דער נאטור פון די זאכן: דער סאטיריקער זעט מער, װוי ער
הערט. עפשער איז די אייגנשאפט פון הערן, געפּאָרט מיט זען, אייגנטימלעך דעם הומאָר. שאָלעם-
אלייכעם האָט געזען און געהערט... איז ער געקומען מיט זײַן נוסעך.
שאָלעם-אלייכעמס נוסעך...
אפן פריִען עטאפּ פון זײַן שאפן גייט נאָך שאָלעם-אלייכעם אין די וועגן פון נוסעך-מענדעלע.
די ,יוגנט-ראָמאנען", ,טײַבעלע"... מע קאָן אויך ,יאָסעלע סאָלאָװויי* און , סטעמפּעניו" טײילװײַז
פארעכענען אפן כעזשבן נוסעך-מענדעלע. אָבער אינגיכן באפרײַט ער זיך און קומט מיט זײַן
אייגענעם -- דעם רייד-נוסעך (װאָס שטאמט פון זײַן נאטור, פון זײַן הערן...), פון זײַן פענאָמע-
נאלן הומאָר, וועלכער אנטפּלעקט זיך אדאנק דעם רייד-נוסעך.
מע מוז, נאטירלעך, נעמען אין אכט, אז צװישן דער מענדעלע-דערפארונג און שאָלעם-
אלייכעמס דערפארונג ליגט א מעהאלעך פון א פערטל יאָרהונדערט. דאָס לעבן שטייט ניט אף
54
איין אָרט. די סאָציָאלע באדינגונגען עװאָליוציאָנירן, און די מענטשן מיט זיי. פונעם מויכער-
ספאָרימניקס פערד-און-בײַדל, מיט וועלכן ער פאָרט ארום ,אויסזען די וועלט", ביזן ואגאָן
דריטן קלאס --- מעג זײַן דער ,ליידיקגייער? -- איז א היפשער פאָלג מיך א גאנג; צוישן קאפּ-
צאנסק און קאסרילעווקע, צוישן גלופסק און יעהופּעץ שטייט א פערטל יאָרהונדערט רוסלאנד.
און דערצו --- שאָלעם-אלייכעמס דערהערן און זײַן ליכטיקער הומאָר! אָנשטאָט דעם פּאסיוון
פּערסאָנאזש און דער פּאסיווער קנעסעס-ייִסראָעל בא מענדעלען, װאָס ווערן דורך דעם סאטירי-
קער הארב געמישפּעט, האָבן זיך אנטפלעקט בא שאָלעם-אלייכעמען מענטשן, װאָס זײַנען אקטיוו
און מישפּעטן אליין.
פארגלײַכט מען דעם אָרעמען לאטוטניק בא מענדעלען מיט שימען-עליע דעם פארקישעפטן
שנײַדער, פארגלײַכט מען הערשעלען מיט מאָטל פּייסיס, װאָס פאר א ליכטיקײַט עס גייט אוף!
שוין ניט מער קיין קנעסעס-ייִסראָעל, נאָר א פאָלק מיט פאָלקסמענטשן. אָנשטאָט א הערמעטיש-
אָפּגעשלאָסענער, פארגליווערטער מאסע -- אן אָפענע וועלט אין באוועגונג. אָנשטאָט אָפּגע-
צייכנטע סילועטן אף מענדעלעס פּאנאָראמע -- געשטאלטן, װאָס שטייען לעבעדיק פאר אונדז,
רעגן די פאנטאזיע, באזעצן זיך אין אונדזער זיקאָרן און ווערן שוטפים צו אונדזער דענקען.
און דאָס ווערט דערגרייכט דורך שאָלעם-אלייכעמס רייד-נוסעך און זײַן הומאָר.
און דער רעזולטאט דערפון: אָנשטאָט דעם איינציקן לעבעדיקן געשטאלט, דעם קלוגן מויכער-
ספאָרימניק מענדעלע -- א שעפעדיקע גאלעריי געשטאלטן, וועלכע פארבלײַבן אף דוירעס און
מיט וועלכע מע קומט צו דער וועלט.
פּ
שאָלעם-אלייכעמס געשטאלטן... מע דארף זיך ארײַנטראכטן אין דעם אָפּט באנוצטן באגריף
געשטאלט. און ניט אויסמישן מיט טיפ. מיר זאָגן: טיפּאזש, טיפּיזאציע. דאָס איז פאראלגעמיי-
נערונג. געשטאלט, לויט מײַן פארשטאנד, טיילט זיך אויס באזונדער, פארמאָגט מער דימענסיעס.
דער טיפּ איז כאראקטעריסטיש פאר א באשטימטער צײַט אין א באשטימטער סוויווע. דאָס גע-
שטאלט הייבט זיך אוף און טיילט זיך אויס פון דער סוויווע. עס כאראקטעריזירט מער וי דער
טיפּ. דאָס געשטאלט, קינסטלעריש געפורעמט, איז דויערהאפטער, װי דער טיפּ. געשטאלט גייט
אין דער טיף, צום קלאל-מענטשלעכן, צום פאָלק.
עס איז קעדײַ צו פארגלײַכן די שילדערונג פון געשטאלטן טאקע בא מענדעלען און שאָלעם-
אלייכעמען. מע דארף אפילע ניט אָנקומען צו די גרעסערע געשטאלטן שאָלעם-אלייכעמס, וי
טעוויע, שימען-עליע, שימעלע סאָראָקער, מענאכעם-מענדל אאוו. נעמען מיר, דאכט זיך, א קלייני-
קײַט, װאָס בלײַבט ס'ראָוו ניט באמערקט. דער זיידע שפעט אָפּ פון קאפּצאנסקער טוישווים מיט
זייערע ווינטשעוואניעס. נאָר מע האלט אין איין ווינטשעווען זיך. און דערבײי בלײַבט מען. פאר-
גלײַכט עס מיט אן ענלעכן מאָמענט בא שאָלעם-אלייכעמען (,א וויגרישנע בילעט"). דער אָרעמער
מעלאמעד ראכמיעל גייט , גוט-יאָמטעװו ביטן? צו נאָך אזא אָרעמאן ייַסראָעל דעם שאמעס. גענו-
מען א גלעזל מאשקע, מיסטאם וויפל א פינגערהוט. עס איז גענוג, אז ראכמיַעל מעלאמעד זאָל
ארײַן אין העכערע אוילעמעס. ער געזעגנט זיך און, װי דער שטייגער, הייבט אָן ווינטשעווען. ער
שיט אויס אלע געװווינטע ווינטשעוואניעס, אָבער עס איז אים װינציק. ערגעץ ליגט אים אף דער
צונג א גרויסע בראָכע. ער פּלאָנטעט: ,און ס'זאָל זײַן"... און נאָכאמאָל דאָס אייגענע. און אָט,
זי איז דאָ:
-- און מאָשיִעך זאָל קומען!..
מיר לייענען און לאכן. (לאכן איז געזונט!) אָבער נאָר א שמאָלקעפּלדיקער כאָכמאטש װעט
אָפּלאכן אָדער אויסלאכן. װער עס קאָן טיפער טאָן א טראכט, װעט דערזען און דערהערן די
קאװאָנע שאָלעם-אלייכעמס. דער אָרעמער קאסרילעווקער מעלאמעד -- און א גרויסער טרוים,
װאָס קער זיך אָן מיט דער וועלט, מיט דער גאנצער ערלעכער מענטשהײַט: מאָשיִעך.. דער
;טרוים פון אויסלייזונג? ניט נאָר פון ייִדן, נאָר פון דער גאנצער מענטשהײַט. אויס קינע-סינע,
אויס מילכאָמעס, אויס בלוט-פארגיסונג. ,און מאָשיִעך זאָל קומען"... װי דערהויבן עס ווערט דער
בידנער מעלאמעד!
געוויס דער האסקאָלע-עפּיגאָן װעט פרעגן: און װאָס טוט ער, דער מעלאמעד, אז , מאָשיִעך"
זאָל קומען?
עס איז פאראן א סאך װאָס צו ענטפערן דעם כאָכעם פון דער מאנישטאנע. איך װאָלט מיך
באנוגנט מיט איין ענטפער: און װאָס װוילט איר, ער זאָל טאָן, ראכמיעל דער מעלאמעד?.. און
טאקע, װאָס אזוינס טוט איר, פּאניע כעלעמער? עס בלײַבט א געשטאלט. ניט פון קיין העלד פון
55
טאט. נאָר א טיף-מענטשלעך געשטאלט, און מיט נאציאָנאלן קאָלאָריט. און דאָס איז אדאנק
עטלעכע געציילטש ווערטער.
װאָס זשע האָט זיך דאָ געענדערט? עס האָט זיך געענדערט די שטעלונג צום שטאָף. מענדעלע
האָט געזען, שאָלעם-אלייכעם האָט געזען און דערהערט. און דאָס האָט אים געמאכט צום געניאלן
פאָלקס-שרײַבער. צו דעם איז שוין זויכע ניט יעדער קינסטלער און אפילע ניט יעדע גרויסע
ליטעראטור. ער האָט אנטדעקט דעם לעבנס-אפּעטיט פונעם פאָלק און דורך דעם פאָלקסמענטשן
עס ארויסגעבראכט קינסטלעריש צו דער שײַן. די פאָלקס-ענערגיע האָט געפונען אויסדרוק
(לעבעדיקן אויסדרוק:) דורך דעם פאָלקס-מויל, דורך זײַן שפּראך. דאָס פאָלק -- אליין דער
קינסטלער. עס האָט זיך באשאפן דורך שאָלעם-אלייכעמען א נײַער עפּאָס מיט א ברייטן פארנעם.
דער עפּאָס פון א ייַדיש פאָלק מיטן קוק צו דער וועלט.
דורך זײַן, דעם פאָלקס, אינסטרומענט -- דורך דער שפּראך.
די באזונדערקײַט פון שאָלעם-אלייכעמס לאָשן... לאָשן, װאָס איז לעבן.
איך מוז דאָ אָנקומען צו א באװאָרעניש. און דעהיינע: מע דארף זײַן פאָרזיכטיק מיט פאָרמו-
לירונגען. יעדע פאָרמולע, װאָס פּרעטענדירט אױיסשעפּנדיק צו כאראקטעריזירן א גרויסן ש יאר
לעבנס-ווערק, וי שיין זי זאָל ניט קלינגען, טראָגט אין זיך א געפאר. די געפאר? עס כאפּט זיך אָ
אין איר דער אמאטאָר און דער סנאָב. פארטיק, ער האָט שוין די פאָרמולע...
אף איינער װעל איך דאָ אָנװײַזן. אזא פיינער פּאָעט און קולטור-מענטש, וי יעהױאָש, האָט
א שפּיל געטאָן מיט אזא פאָרמולירונג: ,פּערעץ איז געקומען צו פרי, שאָלעם-אלייכעם צו שפּעט.
ווען שאָלעם-אלייכעם קומט אין פריערדיקע צײַטן, װאָלט ער געווען געװאָרן א בארד און פאר-
בליבן אנאָנים". עס קלינגט שיין און לאָקט. און עס איז פאלש. א פּערעץ, סײַ שאָלעם-אלייכעם
זײַנען געקומען צו דער צײַט, און ביכלאל קומט ניט קיין שום עכטער שעפער צו פרי אָדער
צו שפּעט.
איך װאָלט ניט געװאָלט, אז דאָס געזאָגטע אין מײַנע לויפיקע באמערקונגען זאָל אָנגענומען
ווערן װי א פאָרמולע, נייערט וי איינע פון די מעגלעכע אספּעקטן, וי איינע פון די מעגלעכע
פּריזמעס, דורך וועלכע מע קאָן שאצן די שאפונג פון שאָלעם-אלייכעמען און זײַן אונטערשייד
פון מענדעלען.
: ער איז געזאָגט געװאָרן וועגן אונטערשייד, צװוישן אנדערן אויך (איך האלט עס, לויט
מײַן 0 פאר גאָר וויכטיק!) אָט דאָס: מענדעלעס נוסעך איז א געשריבענער, א שרייב-נוסעך,
שאָלעם-אלייכעמס -- א רייד-נוסעך.
שאָלעם-אלייכעמס פּארשוינען -- פאָלקסמענטשן -- כאראקטעריזירן זיך דורך זייער איי-
גענער שפּראך. מע דארף נאָר דערהערן. און שאָלעם-אלייכעם האָט דערהערט און אויך געמאכט
הערן און דורכן הערן -- דערזען. דערזען לעבעדיקע מענטשן מיט א לעבנס-אפעטיט. געשטאלטן.
און דערמיט איז אופגעלייזט געװאָרן די ,קנעסעס-ייַסראָעל?. אָנשטאָט א באשריבענער קנעסעס-
ייִסראָעל -- א לעבעדיק, ריידנדיק, דערציילנדיק פאָלק.
א פאָלק האָט זיך צערעדט. מענער און װײַבער. זיידע-באָבעס און קינדער. מע רעדט ועגן
זיך און וועגן אנדערע. מע האָט צו דערציילן און צו דערציילן. און -- מע האָט האנאָע פונעם
דערציילן און פונעם הערן.
ייִדן פאָרן מיט ,פּעקלעך". פּעקלעך צאָרעס און יעסורים. אפילע אזא װאָכעדיקער אוילעם
וי װאָיאזשאָרן. און אז מע לייענט, קאָן מען האָבן דאָס געפיל, אז דער איקער טאקע פון פאָרן --
איז דערציילן א געשיכטע און הערן א געשיכטע.
דאָס פאָלק איז געװאָרן קינסטלער-דערציילער. א נײַער עפּאָס איז געשאפן, א שאָלעם-
אלייכעמדיקער. און װי די שפּראך אינדיווידואליזירט און כאראקטעריזירט דאָס געשטאלט!
מירן אָנכאפּן א קלײיניקײַט (ברייט דערמיט זיך פארנעמען װאָלט פארלאנגט א גרויסע
ארבעט). מענאכעם-מענדלס א בריוו צו שאָלעם-אלייכעמען (זע ,בעכיפּאָזן"). פאראן דאָרט אן
אָרט, ויאזוי די שוויגער באגעגנט איר גאסט, ווען ער פאלט פּלוצעם אראָפּ פון זײַנע וואזשנע
קאָמבינאציעס אין יעהופּעץ צי אין אָדעס אהיים ערעוו פּייסעך:
;סקאָצל קומט, מע האָט דערמאָנט מאָשיִעכן... אָט איז עֶר דאָ, דער געניידעם... אז עס גייט
ניט אין העזעק, זוכט זיך עס אָפּ... א ציג אנטלויפט, א הון ווערט פארפאלן, און א מאן קומט צו
פאָרן... צוריק קומט מען ניט נאָר פון יענער-וועלט... סע זאָל ניט זײַן ערעוו פּייסעך, װאָלט איך
צעװאָרפן דעם אויוון... ניט אומזיסט האָט זיך נעכטן די קאץ געוואשן און דער הונט האָט אופגע-
==
=
6
געסן די קישקעלעך... שיינע-שיינדל, טאָכטער, אנו, קום אהער, אָט איז ער, דער טאכשיט דײַנער,
די גילדענע קרוין פונעם קאָפּ, דאָס אָרנקוױדעשל אונדזערס, נעם גיס אויס די פּאָמעניצע!."
א קלײיניקײַט, אָבער מיט דעם באָרוך-האבאָ, װאָס די שוויגער באגעגנט איר גאסט, איז זי --
איך װאָלט געזאָגט: קלאסיש כאראקטעריזירט, סײַ זי, סײַ איר קוק אף איר שלימאזל מענאכעם-
מענדלען. עס שטייט לעבעדיק א געשטאלט. און א געשטאלט איז נאָר דאָס, װאָס שטייט פארן
גײַסטיקן אויג לעבעדיק.
שאָלעם-אלייכעמס פארשוינען זײַנען ניט סטאם ייִזן, װאָס קאָנען אָפּלעבן מיט ,עט* און
;בע" (לויטן קוק פונעם קלוגן מױיכער-ספאָרימניק). שאָלעם-אלייכעם האָט ארויסגעלאָזט גאנצע
באן-באשטאנדן מיט ריידנדיקע, דערציילנדיקע ייִדן, װאָס קערן זיך אָן מיטן ארום. איר טרעפט
דאָרטן -- וועמען ניט? א גאלעך מיט א לאָטערײ-בילעט (,פינף און זיבעציק טויזנט"), דעם
פּריסטאוו פּליסעצקי, אָכרים דעם אָגאָראָדניק און ייִדן מיקאָל האמינים. ער האָט אין קיינעם ניט
פארגעסן. און עס האָט זיך אנטפּלעקט א פאָלק. זיך אנטפּלעקט צו זיך און צו דער וועלט, מיט אן
אייגענער שפּראך, א ניואנסן-רײַכע, װאָס מאכט טרויערן און לאכן, מיט ליכט און רױימלעכקײַט
געראמער. עס האָט אָפּגערעדט פאר דוירעס שװײַגן, פאר אלע באָנצי שװײַגס. און דאָס ריידן
איז ניט סטאם רייד, עס איז --- טאט.
דאָס איז שאָלעם-אלייכעמס באזונדערקײַט. איז זײַן װערק אײביק, װי דאָס פאָלק. און אז
עס באפאלן אמאָל צווייפלען: דאָס ייִדישע פאָלק איז אויסגעהארגעט, גרויסע כאכאָמים זאָגן אונד
אָפּ דאָס לעבן און נאָך און נאָך, װאָס ניט דאָ איז דאָס אָרט אויסצורעכענען, איז גענוג זיך אומצו-
קערן צו שאָלעם-אלייכעמען, אז אלע צווייפלען זאָלן פארשווינדן.
מיר האָבן שאָלעם-אלייכעמען. דאָס פאָלק, שאָלעם-אלייכעמס פאָלק, מיט זײַן אָפענעם קוק
צו דער וועלט, מיט זײַן שוטפעס צו דער וועלט, לעבט און װעט לעבן.
| אויזער האָלדעס |
ראיוינעס וועגן
אונדזער פּאָלקס-שרייטער
שרײַבן וועגן שאָלעם-אלייכעמען איז גרינג און עס איז שווער. גרינג, װוייל ער איז א גאָטס-
געבענטשטער הומאָריסט, יי ר ;יפס א צוגענגלעכער, דורכזיכטיק א
-+ע-ע
קער, דעם פּראָפּעסיאָנעלן מייוון. ווער זעט דל די הע מי פונעם ימ טע שפיט וו דער
פארטיקער בריליאנט שעמערירט פאר אײַך און שפילט מיט אלע קאָלירן פון רעגנבויגן? אינדער-
עמעסן, װאָס מער מע פארטראכט זיך איבער שאָלעם-אלייכעמס שאפונגען, אלץ טיפערע טכּן
אנטשטייען פאר אונדז. אָט וועגן זיי ווילן מיר טאקע טיילן זיך איצט מיטן לייענער.
שאָלעם-אלייכעם איז געוויס דער מײַסטער פון װאָרט-הומאָר. צוליב זײַנ
לערישע מייסים האָט ער ארויסגעבראכט פונעם װאָרט אזא הומאָריסטישן צ
שן צוגאָ
וט ע אידייייש-:קינסט-
ב-אינהאלט, װאָס
האָט זיך ניט געכאָלעמט די געניטסטע שפּראכקענער. ער איז אײנצײַטיק -- און ניט אין קיין
קלענערער, מעגלעך, אין א גרעסערער מאָס --- דער גלענצנדער מײַסטער פון סוזשעט-בויונג אין
א הומאָריסטישער ריכטונג. זײַנע פּלעפנדיקע סיטואציעס זײַנען װאָרהאפטיק, ארויסגעכאפּט פון
לעבן, זיי זײַנען װי קריסטאלן פון לעבן. ניט אומזיסט האָט מען אין א ייִדישער סוויווע, בא אן
אויסט; ר געשעעניש, געהאט א טעווע צו זאָגן: ;ס'א שיינע מײַסע, ס'איז נאָר פאר שאָלעם-
ע =
אלייכעמען". מע האָט געגלייבט און מע גלייבט אדהײַעם (איצט שוין ניט בלויז אין א ייִדישער,
שאָלעם-אלייכעם װאָלט ,אזא סאָרט געשעעניש ניט
"אינו
זא
| -
נאָר אין א א ציָאָנאלער סוויווע), אז
דורכגעלאָזט?.
א שלאל מיט פארביקע אָריגינעלע סוזשעטן, א מאבל מיט סיטואציעס פארפלייצן שאָלעם-
אלייכעמס ביכער. ווען איך יל ברענגען מוסטערן, בין איך אין פארלעגנהײַט, -- אזא אויסוואל
עפנט זיך פאר מײַנע אויגן. איז לאָמיר זיך פארגינען כאָטש א קורצן שפאציר טאָן איבער זײַנע
סוזשעטן.
דאָס איידעמל אף קעסט, וועלכער פאָרט קיין ראדאָמישל נאָך פּאפּירן וועגן פריזיוו-אָנגע-
לעגנהײַטן און אפן וועג, אין דער קרעטשמע, פארכאפּט ער מיט זיך א בארמינען, דעם קרעטש-
מערס װײַב. ער יל העלפן דעם אָרעמען קרעטשמער, װאָס איז געבליבן מיט פּיצלעך קינדער
אף די הענט, זי ברענגען צו קװוּרע. יענער איז אים מאפּטיעך, אז ער װעט האָבן אוילעם-האבע
פאר דער מיצווע... מיסטאמע געדענקט איר, װאָס פאר א הארב שטיקל אוילעם-האזע ער האָט
געקראָגן -- זײַנע מאטערנישן מיטן מעס, די כשאָדים, װאָס פאלן אף אים, דאָס געלט, װאָס מע
מאָנטעט בא אים אויס. עס איז צום לאכן און צום וויינען. און עס איז באלערעוודיק. דערמאָנט
זיך אין דעם ;רירנדיקן אליאנס" פון די פײיַנע ייִדן, די ,טובי העיר" מיטן זשאנדארם און פּרי-
סטאוו. דער סוזשעט, די סיטואציעס אין ,אוילעם-האבע" זײַנען סענסאציאָנעל, אָבער דאָס
סענסאציאָנעלע דינט ניט גלאט צום שאפן א ציקאווע געשיכטע, עס ברענגט ארויס די גרונט-
שטריכן פון צײַט און סוויווע אין זייער טאָגטעגלעכקײַט.
אין ,פינף און זיבעציק טויזנט" קייטלט זיך דער סוזשעט ביז צום קולמינאציע-פּונקט, ווען
סע פּלאצט דער לופטבאלאָן און פון אלע גליקן לאָזט זיך אויס א בוידעם, נאָך מיט ביזיוינעס. עס
איז א מײַסע אָן אן עק, װאָס װאָלט זיך געקאָנט װײַטער ציִען (שאָלעם-אלייכעם האָט ביכלאל
ליב געהאט די ,מײַסעס אָן אן עק", װײַל אין לעבן האָט געשוויבלט און געגריבלט מיט זיי).
דער רײַכער סוזשעט פילט אויס אן אידיייַשע פונקציע: אף א סאטירישן אויפן באװײַזן די גרונט-
לאָזיקײַט פון די אלע האָפענונגען מיטאמאָל באגליקט צו װערן; אויסלאכן די גײַציקײַט נאָך
8
געלט, װאָס נעמט אָן א כאראקטער פון א מין מאסן-מעשוגאס. די דינאמישקײַט אין אָט דעם
װערק איז אף אזויפיל גרויס, אז עס װאָלט געקאָנט פארוואנדלט וװערן אין א קינאָדקאָמעדיע...
ביכלאל איז געזעצמעסיק-נאטירלעך דער פאקט, װאָס שאָלעם-אלייכעם ווערט אזוי אָפט אינסצע-
נירט. זײַנע װערק זײַנען אן אומויסשעפּלעכער קוואל פאר דער בינע, װוײַל זיי זײַנען פול מיט
האנדלונג.
,דער דײיַיטש" איז א טיפּישע , מײַסע אָן אן עק". דעם דײַטשס קאלט-אויסגערעכנטע סא-
דיסטישע נעקאָמע אין דעם קליינשטעטלדיקן ייִדן, וועלכער האָט ,אָפּנעלעקט א ביינדל" באם
רײַכן אוירעך אף גאָר ניט קיין אָנשטענדיקן אויפן, װערט באוויזן דורך א ריי ענלעכע, אלץ
אָנוואקסנדיקע סיטואציעס, װאָס זײַנען פארקניפּט אין א שטרענג געצילטן סוזשעט. דעם אויספיר
קאָן מען אויסלייענען צווישן די שורעס: אזוינע , ביינדלעך" בלײַבן שטעקן אין האלדז...
אין ,קאָנקורענטן* דערוויסט איר זיך צום סאָף, אן ער און זי זײַנען מאן און
וו יי ב. עס איז אן איבעראשנדיקער סוזשעטישער קער, װאָס טוט אן עפן אוף פאר אונדז מיטא-
מאָל א טראגע דיע פון דעם אָרעמען מענטשן. אשטייגער, אזא דערציילונג, װי ;א זעקס-און-
זעכציק". דוכט זיך, נישט מער, וי = א וועלכע איין פּאסאזשיר דערציילט דעם צוייטן
וועגן דעם, װי גוט עס איז אין וועג, ווען די צײַט ציט זיך לאנגזאם, וי גוט איז אין א היימישער
קאָמפּאניע צו כאפן א קערטל. א שלאל װאָרט-הומאָר, ווערטלעך, כאָכמעס, האלבע אנעקדאָטן --
אָן א סוזשעטישער פארגאנצטקײַט. צום שלוס אָבער טוט שאָלעם-אלייכעם א בליץ-קלאפּ. דער
דערציילער, װאָס רעדט אײַן דעם שאָכן אין ואגאָן שפּילן א זעקס-און-זעכציק, איז אליין א
שולער. פון עטלעכע פראזעס ווערט דאָס אבסאָליוט קלאָר. װוי נאָר ער פארשטייט, אז זײַן מי איז
ארויסגעװאָרפן, דער שאָכן האָט זיך אָנגעשטױסן, ער ער איז, סטײַעט ער ניט אף דער ערשטער
סטאנציע. אלע עפּיזאָדן וערן פארקניפּט אין איין פעסטן סוזשעט. דער פארדעכטיקער פּארשוין
ווערט דעמאסקירט.
דאָס זײַנען אלץ בײַשפּילן פון ניט קיין גרויסע דערציילונגען. װאָס ז
די גרעסערט וערק שאָלעם-אלייכעמס? , טעוויע* איז א ציקל שי אָס שאפט א צײַט-עפּאָפּײ.
יעדער נאָװעלע האָט א פעסטן סוזשעט. די לעבנס-געשיכטעס פון טעוויעס טעכטער זײַנען קא-
פּיטלען פון דער עפאָפּיי. די שטורעמדיקע כוואליעס פון 7 אי עי שלאָגן האסטיק
אין די נאָוועלעס. און אויך דער צוריקגאנג, די רעאקציע, די פּאָגראָמען זײַנען געוויזן אין סיטוא-
ציע, אין געשעעניש. , טעוויע" איז א שעדעווער פון װאָרט-הומאָר, גלײַכצײַטיק פון סוזשעט --
ביידע זײַנען אין איין צפשמטלץ, אגעוו, אינעם װאָרט-הומאָר פון , טעוויען" איז פארבאָרגן סיטוא-
ציע. טעוויעס טײַטשן די פּסוקים שפּיגלט אָפּ די צײַט אין איר דינאמישקײיַט.
אין זײַנע וערק פארגינט זיך שאָלעם-אלייכעם א וי א איין סוזשעט אין א צווייטן,
כאָטש דער ארײַנגעפלאָכטענער סוזשעט גיט שטאָף פאר א זעלבשטענדיקער דערציילונג. /פונעם
פּריזיוו" פארמאָגט א בײַסוזשעט. ווען מע האָט אין א א פּריסוטסטװיַע" פארבראקירט
דעם בעניאָכיד, האָט דער פאָטער אוועקגעקלאפּט דעם װײַב א פארשטעלטע דעפּעשע: ,מאזל-
טאָו! טאָוואר אָקאָנטשאטעלנאָ זאבראקאָוואן". די דעפעשע איז אלפּי-טאָעס אריינגעפאלן צו א
שוועסטערקינד, אן אָקסן-הענדלער, וועלכער האָט גראָד אין דער זעלבער גובערניע ארויסגעטריבן
א גרויסע פּארטיע אָקסן. מע קאָן זיך פאָרשטעלן, װאָס דאָ האָט זיך אָפּגעשפּילט. ,,איך האָב גע-
מיינט, ער װעט מיך אופעסן א לעבעדיקן", -- דערציילט דער פאָטער פונעם פּריזיווניק. אָט
האָט איר אן אויסגעצייכנטן סוזשעט מיט א פּלאָנטער און מיט אלע פאָלגן, װאָס קאָנען ארויס-
קומען דערפון. פרעגט זיך, צוליב װאָס האָט דאָס שאָלעם-אלייכעם באדארפט? ,פונעם פּריזיוו"
איז אן און פאר זיך גענוג סוזשעטיש אָנגעצויגן. אָבער א טיפער און טרויעריק-הומאָריסטישער
געדאנק איז פאראן אין דעם ,טאָוואר זאבראקאָוואן". דער פאָטער האָט געמיינט דעם זון. דאָס
שוועסטערקינד האָט אין זינען די אָקסן. די אָקסן און דער בעניאָכיד -- זיי זײַנען.. סכוירע.
און בעעמעס, איז דען דער פּריזיווניק אין דער צארישער ,פּריסוטסטװיע* ניט קיין סכוירע?
קעדיי ארויסצוברענגען אָט דעם געדאנק, האָט שאָלעם-אלייכעם פארווענדט נאָך א סוזשעט פון
זײַנע אָנצאָליקע אויצרעס.
מיר האָבן זיך א סאך װאָס צו לערנען בא שאָלעם-אלייכעמען אין פיל הינזיכטן און אויך אין
דער קונסט פון סוזשעטישקײַט. דער שרײַבער האָט געזען די האנדלונג א פילע דאָרט, װווּ פאר
א ניט געניט אויג איז זי געווען פארצויגן מיט א נעפּל.
שע קאַן מען זאָגן ועגן
װון
צי איז שאָלעם-אלייכעם באריידעוודיק? ער האלט דאָך טאקע אָפט אין איין איבערכאזערן,
אײַנכאזערן איינס און דאָס זעלבע ווערטל, איינע און די זעלבע פראזע. מע טאָר דערבײי ניט
פארגעסן, אז דאָס איז, אייגנטלעך, די שפּראך פון די העלדן-דערציילערס, אז אָט די איבערכא-
59
|
|
|
|
/
|
זערונגען שפּילן ביז גאָר א װויכטיקע ראָל. דער ,דזשענטלמען" פון דער דערציילונג ,יויסעף"
כאראקטעריזירט זיך אליין אלעמאָל: ;איך בין דאָך א יונגערמאן א סויכער מיט א שטיקל נאָמען,
און א שיינער פארדינער, און א קערבל איז בלאָטע, אי טאָמו פּאָדאָבנע...- מע קאָן זיך שוין
אָנשטױסן, אז דאָס איז א פּארשוין, וועלכער איז קאפּאבל אף אלץ, ניט אױסגעשלאָסן קיין נידער-
טרעכטיקײַט; לוט אייניקע פעדעמער אינעם סוזשעט פארשטייט מען, אז ניט אומזיסט פארטרויט
אים ניט יויסעפס קאָמפּאניע. מעגלעך, אז דאָס האָט ער געלאָזט אים ארײַנפאלן אין טורמע. ער
האלט פון זיך א וועלט. װאָס ער זאָל ניט דערציילן, ווערט דאָס באגלייט מיטן רעפרען: ;א סויכער,
א פארדינער, א קערבל איז בלאָטע, אי טאָמו פּאָדאָבנע".. דאָס איז א מאס קע, װאָס
דעמאסקירט. שאָלעם-אלייכעמס ביטל-באצ צו אָט דעם ,/דזשענטלמען" טאפט איר אָן אין
דעם ווויליונגערישן: ,אי טאָמו פּאָדאָבנע* -- האנטדבאדהא נט מיט ,א קערבל איז בלאָטע"... סיא
װוּנק, אז ער איז פיייָק אף דער רועך ווייסט װאָס: די ייִדענע פון די ,גענדז" רעדט זיך אויס איר
ביטער הארץ. אין אירע נײַן מאָס רייד איז א היפש ביסל לאָשנהאָרע. זי פילט דאָס און פארענט-
פערט זיך: ,/איך רעד נישט אף איר כאָלילע קיין שלעכטס און פון לאָשנהאָרע בין איך װײַט..
האָט קיין פאריבל ניט..." אונטער דער מאסקע פון די נײַן מאָס רייד זעט מען די פארהאָרעוועטע,
אף טוט פארפּײַניקטע פרוי. אומבאהאָלן :: -רירנדיק זײַנען די ווערטער , האָט קיין פאריבל ניט".
און עס הערט זיך אין זיי שאָלעם-אלייכעמס שטילער זיפץ איבערן גוירל פון דער ייִדענע, און
דער אופמערקזאמער לייענער שפּירט, אז דאָס איז ניט גלאט קיין קאָמיש-שטײגעריש בילדל..
אויך אינעם רעפרען פון גיטל פורישקעוויטש וועגן װיסאָצקיס טיי, דעם, מישטיינסגעזאָגט, מאָ-
קער פון איר פּארנאָסע, איז פארבאָרגן שאָלעם-אלייכעמס מיטגעפיל צו איר, דער מוטער, װאָס
לט זיך, וי א יי פאר איר זון, אין דער צײַט, ווען די אויסגעפאשעטע זונדלעך פון די
גרעסערע און קלענערע װיסאָצקיס טוען זיך אָן װוילטיק, פראנק-און-פריי פון דער צארישער
סאָלדאטן-פאסט. א א עם האָט פּײַנט געהאט די בראָדסקיס און װיסאָצקי
קעוויטש דערמאָנט אונדז, װי עס האָבן געלעבט. די טויזנטער פארשפרייטערס פון װיסאָצקיס טיי,
די, וועלכע האָבן געהאָלפן צו שאפן זײַנע פארמעגנס.
װאָס איז שײַעך געצױמטקײַט ביכלאל, איז װייניק פאראן אין דער וועלט-ליטעראטור שריי-
בער, וועלכע האָבן אזוי ש פּאָ רעװ דיק געשריבן, וי שאָלעם-אליכעט, -- אף דעם קליינעם
שעטעך פון נאָװעלן ארויסגעפירט מענגעס מיט פּערסאָנאזשן, פארקניפט א
כאפּנדיקע סוזשעטן. ניט טאָגמעסיק איז געווען שאָלעם-אלייכעם, װי עס פלעגן אים אויסווארפן
די שעצער, וועלכע זײַנען געװענדט ראק צו דער אײביקײַט, נאָר אק טועל, דאָט הײיסט
אין לעבעדיקן באריר מיט די ברענענדיקסטע עפּאַָכע-פּראָבלעמעף
װאָלט ער ניט דאטירט דאָס אָדער יענץ װערק, װאָלטן מיר אלציינס געװוּסט סײַ ווען עס איז
אָנגעשריבן, סיי ווען עס קומען פאָר די געשעענישן.
וויאזוי שאָלעם-אלייכעם לאָדט אָן מיטן טיפסטן אינהאלט זײַנע קורצע נאָװעלן, איז בוילעט
צו זען פון אזא ,, אומשולדיקער" זאך, װי ;דער נעס פון הוישאנעראבע" (איניינעם מיטן , ליידיק-
גייער", װאָס דינט װי אן ארײייַנפיר צום ,נעס"). דערװוייזן די אָנװעזנהײַט פון האנדלונג אין דעם
פאל איז איבעריק. דאָס איז א הומאָריסטישער סוזשעט, װאָס דעטעקטיװו-מײַסטערס װאָלטן זיך
פון אים ניט אָפּגעזאָגט. דער ,אנטלאָפענער לאָקאָמאָטיוו? און די פּאניק, װאָס האָט זיך געשאפן
אף דער ליניע, רופט אויך הײַנט ארויס א הילכיקן געלעכטער. אין װאָס וז באשטייט די
שפּאנונג פון דער זאך? נאָר אין דעם קאָמישן עפעקט? איז דאָס א פארװויילונג-שטיק, ניט מער?
עס הייבט זיך ניט אִזָ
;דער נעס" איז פילפּלאניק, ער איז פול מיט אינװײניקסטן אינהאלט. דער אוי-
סערלעכער עפעקט דינט דעם דאָזיקן אינהאלט. שאָלעם-אלייכעם לאכט אויס די נעבעכדיקײַט פון
דער אינדוסטריאליזאציע אין דער געגנט. טוט א לייען, וי ער שילדערט די ,,מאנעוורעס" פונעם
ליידיקגייער: ;און װאָס בא אונדזער ,ליידיקגייער" ווערט אָנגערופן ,מאנעוורעס", דארף איך דאָך
אײַך נישט דערציילן. מע שפּאנט אויס דעם לאָקאָמאָטיוו, און די ,בריגאדע", דער קאָנדוקטאָר
מיטן מאשיניסט, מיטן קאָטשעגאר, זעצן זיך אוועק איניינעם מיטן נאטשאלניק סטאנציע, מיטן
זשאנדארם און מיטן טעלעגראפיסט טרינקען ביר א פלעשל נאָך א פלעשל". אייגנטלעך, איז מען
גאָר ניט װײַט אוועק פון דעם באלעגאָלע, וועלכער שפּאנט אויס די פערד א גײט
דורכשווענקען דעם האלדז אין קרעטשמע. דער װאָקזאל איז דאָ אויך א מין קרעטשמע.
גיטל פּוריש-
=
26
וד אי רלמולפוז ת
ון אופגעקניפּט פאר-
מ
שאָלעם-אלייכעם מאכט צו אש די מענאכעם-מענדלשע טרוימען צו באגליקט וװוערן באם
בויען א באן. פּאָליאקאָוו ווערט רײַך, נאָר די טעפּליקער, בערשאדער, הײַסינער, באָהאָפּאָליער
באלעבאטים, ,אונדזערע פּאָליאקאָווס", װי מע האָט זיי אָנגערופן, בלײַבן באם נאר: ,מע האָט
60
געפאטערט, װוּ ווער מע האָט געהאט א גראָשן, און מע האָט פארזאָגט קינדס-קינדער, אז צו א באן
טאָר מען זיך ניט צורירן". װאָס בלײַבט זיי טאָן? --- דערציילן ;װוּנדערלעכע* מײַסעס וועגן זייער
,ליידיקגייער....
א ציקאװער ייד -- אזוי װוערט כאראקטעריזירט בערל דער עסיקמאכער, װאָס האָט
געלאָזט גיין דעם אויסגעשפּאנטן לאָקאָמאָטיוו. דאָס איז איינער פון שאָלעם-אלייכעמס ,טשודא-
קעס", ער איז א טרוימער, נאָר ניט פונעם גרויסן געווינס טרוימט ער. אין מאשינעריע איז ער
פארקאָכט. װוי קאָמיש ער זעט ניט אויס בעשאסן דערקלערן זײַן פּארטניאָר, דעם גאלעך, אין
װאָס עס באשטייט דער סייכל פון א לאָקאָמאָטיו, איז ער בעפיירעש אן אײיגנארטיקער
קלײנשטעטלדיקער ריטער פון דער מאשין, ועלכע האָט זיך פאָרט אריינגע-
ריסן אין די פאױװואָרפענע העקן.
הײַנט װאָס האָט די ווערט די באשרייבונג פון די צווישנבאציונגען בא אָט דער פּאָר אפן
;אנטלאָפענעם" לאָקאָמאָטיוו -- בערל און דער גאלעך? דער גאלעך איז, דוכט זיך, אופגעבראכט,
װאָס בערל האָט אים אריינגעשלעפט אין אזא אוואנטיורע, און פונדעסטוועגן שאפט זיך צװוישן
זי אָט דאָ, אין דער קימאט פאנטאסטיש-לעכערלעכער סיטואציע, א גוטפריַינטשאפט. ,הערסטן..
איך האָב גאָר ניט געװוּסט, אז דו ביסט אזא"... -- ווענדט זיך צו בערלען באם געזעגענען זיך
דער גאלעך... און ציט אויס א האנט און מאכט צו אים ,פּראָשטשײַ?... ער האָט גאָר ניט געװוּסט,
א מין ציקאווער, װווילער פענטש עס איז בערל עסיקמאכער.
אָט וויפל פלאכן עס זײַנען פאראן אין א קליינינקער דערציילונג ;דער נעס פון הוישאנע-
ראבע". און וויפל צענדליקער ניסים אזוינע האָט צום לעבן געבראכט שאָלעם-אלייכעם! אזוי, אז
עס קאָן אפילע קיין רייד ניט זײַן װועגן מאנגל אין האנדלונג, וועגן ניט-געצױימטקײַט, וועגן
באריידעוודיקייט.
ש. ניגער האָט אמאָל ארױיסגעזאָגט א געדאנק, אז שאָלעם-אלייכעם וויל, אייגנטלעך, ניט
איבערמאכן די וועלט, דאָס הייסט, אז ער איזניט קײן קעמפערישע נאטור. ניגער
איז עפשער ניט דער איינציקער, װאָס האָט אזוי באנומען שאָלעם-אלייכעמען. דאָס אנטשפּרעכט
אָבער אבסאָליוט ניט דער װירקלעכקײַט.
מיר ווייסן: שוין אין אָנהייב פון זײַן שעפערישן וועג טרעט שאָלעם-אלייכעם ארײַן אין העפ-
טיקע, פארביסענע ליטערארישע, פּינקטלעכער -- ליטעראריש-געזעלשאפטלעכע שלאכטן. ,שאָ-
מערס מישפּעט, װוי אויך אנדערע זײַנע ארטיקלען פון די 80-ער און 90-ער יאָרן, --- דאָס זײַנען
פּאמפלעטן, געװוענדטע קעגן דער פארפלייצונג פון ,העכסט-אינטערעסאנטע" ראָמאנען, קעגן
ווילדער כאלטורע, װאָס האָט פארגרעבט די געשמאקן און אָפּנעסאמט די מויכעס; דאָס זײַנען
פּובליציסטישע װוערק, װאָס באשטעטיקן געזונטן רעאליזם לויט די בעסטע מוסטערן פון קרי-
טישן רעאליזם. אזוי האָט שאָלעם-אלייכעם אָנגעהויבן, אזוי האָט ער פאָרגעזעצט דעם קאמף דאָס
גאנצע לעבן זײַנס.
שאָלעם-אלייכעם פירט אומופהערלעכע ליטערארישע שלאכטן ניט נאָר אין זײַנע ארטיקלען,
ארויסזאָגונגען, בריוו. אין די קינסטלערישע װערק גופע גייען אָן די שטרײַטן, צומאָל אָפן, צומאָל
אין אונטערטעקסט.
;א מענטש פון בוענאָס-אײַרעס* איז א מײַסע מיט א געהיימעניש, װאָס דער לייענער טאפּט
זי אָן, פארשטייט זי. דאָס אליין, װאָס זי ווערט ניט אָנגערופן, טראָגט שוין די כאראקטעריסטיק
אירע. עס זײַנען פאראנען מיעסע זאכן, װאָס ס'איז גאָר ניט נייטיק צו פּױקן וועגן זיי, אז מע
זאָל די מיִעסקײַט דערזען. שאָלעם-אלייכעם גיט דאָס װאָרט דעם פרויען-הענדלער, וועלכער
שטאמט פון רוסלאנד און װוינט אין בוענאָס-אײַרעס. און דער ;מענטש" דעמאסקירט זיך
אין זײַן פולער ,פּראכט", מיט זײַן גאנצן מאָראלישן קאָדעקס, מיט זײַן קוק אפן לעבן, מיט זײַן
עוװילטעטיקײַט*. אפילע מיט זײַנע ,גײַסטיקע סענטימענטן" (אשטייגער, דאָס בענקען נאָכן
שטעטעלע סאָשמאקען, נאָך דער אלטער היים אין רוסלאנד). שאָלעט-אלייכעם בויט אזוי די דער-
ציילונג, אז דער לייענער זאָל אף קיין איין װײַלע ניט גערירט ווערן פון דעם ,,הײיליקן ציל", װאָס
טרײַבט דעם העלד צו זיך אין שטעטל. ער וויל כאסענע האָבן אף א לײַטישן אויפן: ...,כאסענע
האָבן פאָר איך קיין סאָשמאקען. איך װויל אן אָנשטענדיק קינד. א ייִדישע טאָכטער... גליקלעך
װעט זי אָפּלעבן בא מיר --- איר װעט מיר גלייבן, צי ניט? --- װי קיין פרוי אין דער גאנצער
וועלט!.. די קינדער װעל איך לאָזן שטודירן, דעם אף דאָקטער, דעם אף אינזשעניער, דעם אף
יוריסט. די טעכטער װעל איך אָפּשיקן אין א ייִדישן געשלאָסענעם פּאנסיאָן.."
גיט נאָר אין א ייִדישן, -- אין א געשלאָסענעם פּאנסיאָן. אפּאָנעם, קיין גוט-אויג זאָל זי
ניט שאטן...
1
וויפל פאראכטונג איז פאראן אין אָט די ווערטער צום פרויען-הענדלער און צו דער יאני
שטענדיקער" סאָציאלער סיסטעם, װאָס האָט אים געשאפן!
ביכלאל גענומען האָט זיך שאָלעם-אלייכעם ניט געװוענדט צו אָט דער טעמע אפילע אין די
יאָרן פון רעאקציע, ווען אפן ביכער-מארק זײַנען ארויסגעװאָרפן געװאָרן אָן א שיר הארצרײַסג-
דיקע ראָמאנען וועגן געפאלענע פרויען, וועגן האנדל מיט פרויען, וועגן פארקויפטער ליבע. אָבער
אין די דערציילונגען, װוּ ער בארירט די פּראָבלעם, ווערט זי גענומען אין א סאָציאלן אספּעקט.
שאָלעם-אלייכעמס דערציילונג ווערט װי קעגנגעשטעלט די ,, מאָדנע", אָנציִענדיקע װוערק אף אָט
דער טעמע.
;דער מענטש פון בוענאָס-אײַרעס" איז א שארף-סאטירישע דערציילונג. און עס איז א
מוסטער פון שאָלעם-אלייכעמס קינסטלעריש-געזעלשאפטלעכע שלאכטן.
און אָט איז נאָך א קאפּיטל פון שאָלעם-אלייכעמס אייגנארטיקע ליטערארישע שלאכטן, גראָד
נאָענט צו דעם פריִערדיקן פּראָבלעמען-קרײַז. ,קייווער-אָװועס? איז אָנגעשריבן אין דעם זעלבן
9סטן יאָר. דעמלט האָט געראשט מיט ארציבאשעווס ראָמאן /סאנין". דער העלד פונעם ראָמאן
איז א פארקערפּערונג פון דעם אופגעשװוּמענעם אין די צײַטן פון רעאקציע ,אויבערמענטשן",
בא וועמען דאָס גראָב-פיזישע, פּאָשעטער גערעדט -- דאָס כײיישע, שטויסט ארויס דאָס מענטש-
לעכע, אלע מאָראלישע װוערטן. אין דעם רעאקציע-פּעריאָד איז א טייל אנטוישטע און פארפירטע
יוגנט פארכאפּט געװאָרן פון אָט דעם ווערק. געווען א צײַט, ווען עס האָט זיך פארשפּרײט צווישן
דער גײַסטיק-געבראָכענער יוגנט די מאגייפע פון זעלבסטמאָרדן. אין , קייווער-אָװעס" טרעט
שאָלעם-אלייכעם אָפן ארויס קעגן אָט דער דערשיינונג.
אין מויל פון דעם געליטענעם, דעם אומגליקלעכן פאָטער, וועמעס טאָכטער האָט זיך גע-
נומען דאָס לעבן, געפאלן א קאָרבן פון דער ,ארציבאשעוושטשינע", -- לייגט שאָלעם-אלייכעם
ארײַן א הומאָריסטיש-סאטירישע אָפּשאצונג פון דעם מין ליטעראטור. עס רעדט דער דערציי
לער, נאָר ס'איז קלאָר, אז דאָס איז שאָלעם-אלייכעמס מיינונג. עס רעדט דער געזונטער, רעאלער
כוש פון דעם פּאָשעטן ייִדן. דער ייד האָט געפאקט ארציבאשעווס ווערק, װאָס איז אזוי געשעצט
און געהויבן בא זײַן טאָכטער און אירע כאוויירים. אליין קאָן ער זיך ניט פארנעמען דערמיט, --
גיט ער דאָס איבערלייענען דעם פּריקאזשטשיק און פאָדערט בא אים א דין-וועכעזשבן, ער זאָל
אים דערקלערן, װאָס איז דאָס אזעלכס. דאָ מוז מען זיך דערלויבן איין גרעסערע ציטאטע:
,. און מײַן באָכערל הייבט מיר אָן צו דערציילן א מײַסע... װאָס זאָל איך אײַך זאָגן? א
װאָרט צו א װאָרט קלעפט זיך נישט. אָט װעט איר הערן א טשעפּוכא: ...עס איז געווען... א פאֲני,
האָט ער געהייסן סאני. און האָט ליב געהאט דעם טרונק און פארביסן מיט א זויערן אוגעריק..
און א שוועסטער האָט ער געהאט, האָט זי געהייסן לידע, האָט זי גרײַלעך ליב געהאט א דאָקטער,
נאָר מעובערעס איז זי געװאָרן פון אן אָפיצער... און א סטודענט איז געווען... האָט ער מוירעדיק
ליב געהאט א מיידל און א לערערקע מיטן נאָמען קראסאוויצע. איז זי איינמאָל געפאָרן באנאכט
אף א שיפל, איר מיינט מיט איר כאָסן? דאפקע מיט אָט דעם שיקער סאני. און א לערער איוואן
איז דאָרטן געווען, איז ער געגאנגען מיטן שיקער קוקן, װי נאקעטע מיידלעך באָדן זיך... דער
שיקער סאני האָט געהאט א טעווע, ער פלעגט הירזשען, װי א פערד. און אפילע צו זײַן אייגענער
שוועסטער, אז ער פלעגט קומען אהיים, האָט ער... דער שפּיץ איז... אז דער אָפיצער האָט זיך
געשאָסן, און דער סטודענט האָט זיך געשאָסן, און די קראסאוויצע האָט זיך געסאמט. און א יִד
סאָלאָוייטשיק איז דאָרט פאראן, האָט ער זיך אויך אופגעהאנגען...*
ווען דער נאָװעראָדעקער באָכער מיט דער פויגלשער ברוסט טײַנעט צום ייַדן אז סאנין
איז א העלד, ענטפערט ער אים זייער טרעפלעך: ,װאָס הייסט דאָס, זאָג איך, א העלד? דערמיט,
זאָג איך, װאָס ער טרינקט בראנפן פון א טיי-גלאָז, פארבײַסט מיט אן אוגעריק, זאָג איך, און
הירזשעט, וי א פערךד?"
כ'לעבן, אויסגעצייכנטע פאָלקס-פּאמפלעטישע שורעס וועגן ארציבאשעוון און זײַן ,העלד"
סאנינען! שאָלעם-אלייכעם באװײַזט, אז דער דאָזיקער ייד פון א גאנץ יאָר, װאָס האָט מוירע
געהאט פאר רעװאָליוציעס, באָמבעס, דעמאָנסטראציעס, געציטערט, זײַן באסיעכידקע זאָל ניט
אָנטײלנעמען אין די געשעענישן, ניט ארײַנפאלן אין טורמע, הייבט אָן מיט זײַן סייכל-האיאָשער
צו באנעמען, אז די רעאקציע איז פיל געפערלעכער פאר זײַן טאָכטער. ער איז זיך מוידע:
.../נו, גי זײַ א נאָװי, אז סע איז נאָך פאראן ערגערס פון באָמבעס
און איבער אזא טשעפּוכא זאָל איך פארלירן א קינד א גאָלד, א באסיעכידקע, איין אויג אין קאָפּ.."
אזויארום האָט שאָלעם-אלייכעם פאקטיש פארשטעמפלט די אארציבאשעוושטשינע" אין
סאמע ברען אירן. די צענדליקער טויזנטער לייענער זײַנע, צװישן זי א סאך, א סאך יונגע
מענטשן, האָבן געשמאק געלאכט, לייענענדיק די כאראקטעריסטיק פון סאנינען. און זיי האָבן
5 62
דערזען די צײַטװײַליקע עקלדיקע דערשײַנונג אין איר לעכערלעכקײַט, נישטיקײַט און שעד-
לעכקײַט. דאָס איז געווען א װירדיק קאפּיטל אין די ליטעראריש-געזעלשאפטלעכע שלאכטן פון
יענער צײַט.
,דרײַ אלמאָנעס* (געשריבן אין 1907) -- דאָס זײַנען מײַסעס-מאָנאָלאָגן פון ;אן אלטן
באָכער א באלקײַסן". דער ,טשודאק? זאָגט זיך ארויס וועגן פארשיידענע ברענענדיקע טאָג-
פראגעס. דאָס אקטואליזירט שטארק דאָס ווערק. פיל געדאנקען פון אָט דעם ,טשודאק" זײַנען,
בעלי-סאָפעק, אייגנטימלעך דעם מעכאבער.
עס איז באװוּסט, מיט װאָס פאר א גוואלדיקן אָפּשײַ שאָלעם-אלייכעם האָט זיך באצויגן צו
טאָלסטאָיען. אין א בריוו דעם דאָקטער פּערפער פון 1 דעקאבער 1910 דריקט ער אויס זײַן
באגײיסטערונג פאר דער ,שײַנענדיקער, לײַכטנדיקער און ווארעמענדיקער זון, װאָס האָט גע-
הייסן , טאָלסטאָי"... דאָס איז געשריבן נאָך טאָלסטאָיס טויט. מיט דרײיַ יאָר פריִער זאָגט זיך
ארויס וועגן טאָלסטאָיען דער ,טשודאק" פון די , דרײַ אלמאָנעס". ער איז אופגעבראכט אף די
ראדיקאלע יונגעלײַט, װאָס אין זייער קלוימערשטער רעװאָליוציאָנערישקײַט לייקענען זי אָפּ
טאָלסטאָיען: ,איך האָב דערהערט אינמאָל פון זיי א שמועס, אז גראף טאָלסטאָי איז גאָרניט.
איך בין ניט פון גראף טאָלסטאָיס כסידים, איך זאָל אים פארגעטערן מיט זײַן פילאָסאָפיע און
מיט זײַן נײַער טוירע פון יעזוס קריסטוס, װאָס ער מאכט פון אים דאָס, װאָס ער איז קיינמאָל
ניט געווען; נאָר אלס קינסטלער שטייט בא מיר טאָלסטאָי ניט נידעריקער פון שעקספירן...*
איבעריק צו דערװײַזן, אז דאָס איז שאָלעם-אלייכעמס געדאנק. און ס'איז צו באװוּנדערן,
סארא רעאלן, טיף-דורכגעטראכטן צוגאנג ער װײַזט ארויס, װי עס װערט בא אים אָפּגעטײלט
טאָלסטאָי דער קריסטוס-פּריידיקער פון טאָלסטאָי דעם קינסטלער. דאָס איז אין 1907, אין דער
צײַט פון רעאקציע, ווען די , טאָלסטאָװסטװאָ? האָט זיך אָנגעהויבן ברייט פארשפּרייטן, צונויפ-
פּאָרנדיק זיך מיט די פארשיידענע פאָרמען פון גאָטזוכעניש ביכלאל, ווען די לערע פון ניט קעגנ-
שטעלן זיך דעם בייז איז געווען מאמעש א געזעלשאפטלעכע געפאר.
אין ,, דריי אלמאָנעס" זיינען פאראן נאָך א פּאָר מוסטערן פון שאָלעם-אלייכעמס ליטערא-
רישע שלאכטן. עס איז געווען א צײַט, ווען מע האָט אין דער ליטעראטור זיך א ;,נעם געטאָן"
צו פּסיכאָלאָגיע. שאָלעם-אלייכעם טרעט ארויס קעגן ,פּסיכאָלאָגיע-גריבלענישן", קעגן ;אירא-
ציאָנעלן* אין דער פּסיכיק, װאָס האָט דאן גענומען צוציען א ריי קינסטלער. אָט װי עס רעדט
שאָלעם-אלייכעמס , טשודאק" וועגן דעם:
;א קלײניקײַט פסי-כאָ-לאָדגיע; ווייסט איר, װאָס איז די טײַטש פּסיכאָלאָגיע? פּסיכאָלאָגיע
איז א פעטרישקע. עס זעט אויס שיין, האָט א גוטן רייעך, און אז מע שיט דאָס ארוף אף א גע-
קעכטס, איז דאָס געשמאק. גייט זשע אָבער קײַעט פּעטרישקע: איר ווילט ניט? הײַנט װאָס דער-
ציילט איר פּסיכאָלאָגיע? אז איר ווילט וויסן די עמעסע פּסיכאָלאָגיע, זעצט מען זיך אוועק און
מע הערט אויס מיט קאָפּ, װאָס מע דערציילט אײַך, און ערשט נאָכדעם װועט איר א בריירע האָבן
ארויסצוזאָגן אײַער מיינונג, פונוואנען עס נעמט זיך אומגליק און װוּ ליגט עגאָיִזם...י
אלזאָ, שאָלעם-אלייכעם ווארפט ניט אָפּ קיין עמעסע פּסיכאָלאָגיע, װאָס זוכט די װאָרצלען
פון די דערשיײיַנונגען, ער איז קעגן פּעטרישקע-פּסיכאָלאָגיע, וועלכע איז בארופן בלויז צופּוצן,
מאכן דעם אָנשטעל פון עפּעס רעכטס. דאָס כאלאס פון פּעטרישקע-פּסיכאָלאָגיע איז דעמלט
פארטראָגן געװאָרן אויך אין דער ייִדישער ליטעראטור. שאָלעם-אלייכעם לאכט דאָס אויס,
פּונקט װי אין א בריוו צום זון שפּעט ער אָפּ די באזינגערס פון די ,בארדיטשעווער פיאָרדן",
וועלכע האלטן זיך פאר גרויסע באנייערס.. װי א רעאליסט, וועלכער איז ענג פארבונדן מיטן
פאָלק, מיט אלע זײַנע ליידן און פריידן, האָט ער ביז גאָר איראָניש זיך באצויגן צו די האמסו-
ניש-געזאָנענע ליטערארישע יונגעלײַטלעך, וועלכע האָבן געפּרוװוט די בערדיטשעווער, אָדער
ווארשעווער, אָדער ווילנער אטמאָספער איבערטראנספּאָרטירן אזש צו די ברעגן פון נאָרװעגיע
און אזויארום זי ,דערהייבן?. ער האָט אין דעם אײַנגעזען דעם אָפּגאנג פון רעאליזם.
ער לאכט אויך אויס די גװאלדאָוװונע הויכע װערטער, די אופגעבלאָזענע שײנקײַטן, די
פּאפּירענע פּייזאזשיסטיק. דער , טשודאק" דערציילט וועגן דער יונגער ראָזען:
;ס'איז געוואקסן און ס'איז אויסגעוואקסן און אופגעבליט, ,וי א צערטלעכע רויז", װאָלט
איך געזאָגט, ווען איך זאָל מיך וועלן אויסדריקן אינעם לאָשן פון אײַערע ראָמאניסטן, װאָס
האָבן אזא יעדיִע אין דעם אופבליִען פון א רויז, װי א טערק אין ראבאָנען-קאדעש. גרויסע
63
בעריעס אף צו זיצן מיט די פיס צום פּײַער און באשרײַבן די נאטור, מיטן גרינעם וואלד, מיטן
רוישנדיקן יאם, מיט די זאמדיקע בערג, מיטן פאראיאָריקן שניי, מיט די אָפּגעשלאָגענע הוישײַ-
נעס, מיט די נעכטיקע טעג -- אָנקוקן קאָן איך זי ניט, אָט די באשרײַבעכצן זייערע, װאָס שלאָגן
צו דער גאלי.. אז איך נעם א בוך און דערזע, אז די זון האָט געשײַנט, די לעװאָנע האָט געשפּא-
צירט, די לופט איז געװען דופטיק, די פייגעלעך האָבן געפישטשעט, טו איך א שלײַדער דאָס
בוך אין דער ערד אריין!"
שאָלעם-אלייכעם האָט געװאָרנט דעם לייענער: לאָז זיך ניט פארפירן פון די סטאנדארטע,
װאָלװעלע, זיסלעכע נאטורבאשרײַבערס. דאָס איז געווען זייער אקטועל. און אוב איר וילט,
זײַנען די דאָזיקע , שײינקײַטן", די פּאפּירענע פּייזאזשיסטיק, ניט אױיסגעװאָרצלט פון דער ליטע-
ראטור ביז הײַנטיקן טאָג. עס טרעפט נאָך, צום באדויערן, אז א נעבעכדיקער אינהאלט און
אָרעמער געדאנק װערט אײַנגעװיקלט אין געצאצקעטע קאראמעלקעס-פאפירלעך..
איין פראזע דעם ,טשודאקס" פון די , דרײַ אלמאָנעס" מוזן מיר נאָך ברענגען. פארגעסט
ע-ר
ניט, עס איז אָנגעשריבן אין 1907, ווען עס האָבן זיך צעבליט די פארשיידענע ,אויסדערויילט-
בעצב? לנל
קײַט-געזאנגען". אזוי װי עס האָט זיך געקריסטלט, אזוי האָט זיך געייַדלט. דאָרט האָט מען גע-
רופן אין קלויסטער, דאָ האָט מען געשלעפּט , צוריק, אין שול ארײַן". שאָלעם-אלייכעמען זײַנען
אָט די רופן געווען פרעמד. זײַן רעאליסטישער קינסטלער-גײַסט האָט דאָס ני
שטוינען מאמעש, יװען מיר לייענען איצט אָט די קורצע פראזע:
קאטר. מײיַנט. אז איה מיט אײַער אטאַָבאַכארטאַנ. װאָס איה
זינגט אים אײַן (דעם יידן,. הײסט דאָס. -- א. ה) טוט איר אים א גרויסע
טויװע? עס הײבט זיך גאָר נישט אָן!"
שאָלעם-אלייכעם האָט פּײַנט געהאט די שמירערס פון , ליבע-ראָמאנען?. ער האָט אויסגע-
לאכט די פארעלטערטע מאסקיליש-נאיווע גראפאָמאניע. אין דעד דערציילונג ;אן אייצע" (1904)
גיט ער א בליץ-קורצע כאראקטעריסטיק פון אזא מין סאָרט מעכאבער: גאָט באלד נעמט ער זיך
צום בוזעם און שלעפּט ארויס א היפּש ביסל קסאָווים. געוויס א ראָמאן אין דרי טיילן, לאנג,
װי דער ייִדישער גאָלעס, אָדער א דראמע אין פיר אקטן, װאָס די פּארשוינען הייסן: מערדערזאָן,
ערליכמאן, פרומהארץ, ביטערצװײַג אוקעדוימע אזעלכע נעמען, װאָס פון זיי אליין
ע -א-ען
ט פארדײַעט. מ
זעט איר שוין
זיי אל
ארויס, מיט וועמען איר האָט צו טאָן...
און אויך די מעכאברים פון די שאבלאָנע ציִען-לידער, װאָס האָבן זיך אין יענע צײַטן גענוד
מען פרוכפּערן און מערן, האָט שאָלעם-אלייכעם ניט געשוינט. אין דער זעלבער דאר גי
קריגן זיי א גאָב. דער אװוטאָר וויל אלץ טרעפן, װוער איז דער יונגערמאן, דער באזוכער זײַנער.
זײַענדיק זיכער, אז ער איז פאָרט א מעכאבער, טוט ער א קלער: , און עפשער איז דאָס גאָר נײַע
לידער פון ציִען?
אהין אף די בערג טוט אים ציִען,
דאָרט, װוּ דער אָדלער טוט פּליֶען,
דאָרט, װוּ דער איילבירט טוט בליען,
דאָרט, װווּ די נעוויִיִם האָבן געטאָן ריִען
און פאר גאָט געטאָן קניִען...
מיר זײַנען קענטלעך די דאָזיקע לידלעך, די דאָזיקע גראמען, װאָס קריכן פונעם האלדה
שעמערירן אין די אויגן, זשומען אין די אויערן און לאָזן איבער אין הארצן נאָך זיך א ווילדצ
פּוסטקײַט, א מאָדנע װיסטעניש אף דער נעשאָמע...*
קאָמענטארן, וי זאָגט מען דאָס, זיַנען איבעריק.
ו פון דער שלאכט קעגן שאָמעריזם האָט שאָלעם-אלייכעם אָנגעהױיבן. אין די לעצטע אאָרן
| פון זײַן לעבן האָט ער װוידער אופגעהויבן זיך מיט דער גאנצער קראפט פון זײַן הומאָר און
סאטירע קעגן דעם באנײַטן שאָמעריזם, קעגן דעם שטראָם שונד-ראָמאנען אין דער ייִדישער
פּרעסע סייַ אין רוסלאנד, סײַ אין אמעריקע. דער ייִדישער שונד-טעאטער האָט אין ,בלאָנדונדע
שטערן" געקראָגן א טויט-קלאפּ. מע דארף אין זינען האָבן, אז גאנץ אָנגעזעענע קריטיקער האָבן
אפילע װי בארעכטיקט די עקזיסטענץ פון די ייִדיש-פּאטריאָטישע אָפּערעטן מיט די
רייצנדע פּרימאדאָנעס*. די שולד איז ארופגעװאָרפן געװאָרן אפן אָפּגעשטאנענעם אוילעם, מער
וי אף די שארלאטאנען-אנטרעפּרעניאָרן, די הענדלערס מיט טעאטער. װאָס זאָל מען טאָן? דער
אוילעם, דער אזויגערופענער ,מוישע", פאַדערט דאָס. א בעסערער, ערנסטער טעאטער קאָן גע-
מאָלט זײַן פאר אויסדערוויילטע, פאר דער ;עליטע"...
שאָלעם-אלייכעם האָט מיט גרויס לײַדנשאפט אופגעריסן דאָס בראָדװײייַשע ייִדישע טע-
אטער-וועלטל. ער האָט דערמיט געלערנט ניט נאָכשלעפּן זיך נאָך די אָפּ
געשטאנענע געשמאקן זײַנע ארויסטרעטונגען האָבן געעפנט די אויגן בא טויזנטער
4--59 644
ר 7 1 4544:4::5:::2:222255 ע ע ע ע ע ע ע טע ע ע ע ע ע ע לע עררסססססהח
באזוכער פונעם ייִדישן טעאטער, געװעקט זייער קריטישן כוש, זי זאָלן זיך ניט לאָזן פארפירן
פון דעם פּוסטן רעקלאמע-ראש.
שאָלעם-אלייכעם איז געווען דער אומדערמידלעכער קעמפער פאר עמעסער, ווירקלעך גרוי-
סער ליטעראטור און קונסט.
ווער איז ניט אנציקט געווען פון שאָלעם-אלייכעמס קינדער-דערציילונגען -- אָנהײבנדיק
פון דעם , מעסערל* און ביז , מאָטל פּייסיס"! מיט זײַנע קינדער-דערציילונגען האָט שאָלעם-אליי-
כעם אריינגעבראכט אין דער ליטעראטור דאפקע די שטיפערס, די װײַסעכעװרעניקעס, װאָס
זײַנען אײַך מויכל אלע ציצעס און קאפּאָטקעלעך, זיי װעלן דאָס אָפּגעבן אין גלײַכן געלט פאר
א מעסערל, פאר א פידל, פאר מענאשעכע דער רויפעטעס סאָד. ניט קיין אײיַנגעהויקערטע קינ-
דער, ניט קיין מאָרגנדיקע זײַדענע יונגעלײַטלעך, -- מיט אָפענע אויגן קוקן זיי אף דער וועלט
און זעען זי בעסער, איידער די טאטעס. נאָרמאלע קינדער!
מאָטל געהערט צו דער אינטערנאציאָנאלער קינדער-וועלט. אלע אקסעסוארן פונעם ייִדישן
שטעטל זײַנען פאראן אין דעם װוערק -- און פונדעסטוועגן פארשטייען מאָטלען רוסן און פֹּאָ-
ליאקן, פראנצויזן און ענגלענדער און יאפּאָנער... און ווער ניט? דאָס נעמט זיך דערפון, װאָס דער
קליינינקער העלד איז אין זײַן נאציאָנאלער סוויווע גענומען ברייט-מענטשלעך. אף אזא אויפן
האָט מארק טווען געשילדערט זײַן טאָם סאָיער. ווען איך לייען, אשטייגער, דעם עפּיזאָד, וי טאָם
האָט זיך אן , אייצע געגעבן* מיט פארבן דעם פּארקן, טראכט איך מיר: מאָטל װאָלט אויך געפאלן
אף דעם ,סייכל", װײַל טאָם און מאָטל זייַנען וי לײַבלעכע ברידערלעך.
און אָנגעשריבן איז ,,מאָטל פייסי דעם כאזנס" אין צײַט פון רעאקציע (1907), פאָרגעזעצט
שוין אין דער װײַטער אמעריקע. אויך דאָרטן האָט זיך מאָטל ניט פארלוירן, אין דער יאָגעניש
און האוועניש, אין דער פינצטערער שאפּ-װירקלעכקײַט. זײײַן שמייכל באלויכט די שטיינערנע
פעלדער, די ניו-יאָרקער סטריטס. ער איז אן אָפּטימיסט. ער איז, זאָל מיר דערלויבט זײַן א
סענטימענטאלע שורע, דער שיר-האשירים פון דער ייִדישער קינדערשאפט. און מיר דוכט, איך
הער שאָלעם-אלייכעמס שטים: באטראכט זיך נאָר! אין אָט דער אָרעמער וועלט, דער באלעסטיק-
טער נאָך דערצו מיט לאנג אוױיסגעװעפּטע מינהאָגים און שטייגער-זיטן, וואקסן נאָרמאלע קינ-
דער, פולקאָם נאָרמאלע! זיי זײַנען די האָפענונג, די צוקונפט פונעם פאָלק!
אין דעם איז דער אידיייַשער מעהוס פון ,,/מאָטל פּייסי דעם כאזנס".
אף די יונגע פלייצעס פון מאָטלען שפּארט זיך שאָלעם-אלייכעם אָן. דאָס איז דער געזונטער
קויעך פונעם פאָלק. אזוי שפּארט ער זיך אויך אָן אף טעוויעס אלטע פּלײיצעס. טעוויע נעמט אוף
און בארעכטיקט דאָס נײַע. סאָפּקאָלסאָף איז פעפערל זײַן מענטש. קליין אין דער צאָל זײַנען
געווען צװוישן ייִדן די טעוויעס. קיין פּויערטום איז דאָך בא אונדז קימאט װי ניט געווען.
מערקווירדיק, װאָס שאָלעם-אלייכעם, וועלכער איז געווען פילבאר צו צײַט און סוויווע אין אלע
כאראקטער-דעטאלן, האָט טעוויען אויסגעקליבן פאר איינעם פון די צענטראלע און באליבטע
העלדן. ער גלייבט אין טעוויען, ער זעט אין אים א נאציַאָנאלע קראפט.
די מענאכעם-מענדלשע ;גליקן" לאכט שאָלעם-אלייכעם אויס אָן ראכמאָנעס. ער טרעט
קיינמאָל ניט אָפּ פון זײַן פּראָגראם, װאָס איז פּראָקלאמירט אין דעם אריינפיר צו דעם מענאכעם-
מענדל-בוך. א לץ, װאָס איז געבויט אף זאמד, מוז זיך איבערקערן מע-
נאכעםימענדלשקײַט אי דער קעגנזאץ צו פא רװאָרצ לט קײַ ט. שאָלעם-אלייכעם
פילט אויס באװוּסטזיניק א היסטאָריש-וויכטיקע אידיייש-געזעלשאפטלעכע שליכעס, אראָפּ-
רײַסנדיק אלע מענאכעם-מענדלשע טרוימען. מע װאָלט געקאָנט שאפן א מין ענציקלאָפּעדיע פון
די צאָלרײַכע, גרעסערע און קלענערע מענאכעם-מענדלס, וועלכע וואנדלען ארום אין שאָלעם-
אלייכעמס ביכער. יעדערער פון זיי האָט זײַנע אינדיווידועלע שטריכן, נאָר זיי װוערן פארייניקט
אונטער איין צײַגער: באָדנלאָזיקײַט, פּוסטע פאנטאזיעס, פּאלאצן, געבויטע אף זאמד.
פארשיידן זײַנען די מענאכעם-מענדלס, און פארשיידן איז דעם שרייבערס באציונג צו זי --- פון
שארפער סאטירע ביז טרויעריקן הומאָר.
די קאָנקרעטע מענאכעם-מענדלס זיינען נאציאָנאל, געבוירן און פארלוירן אין א באשטימ-
טער נאציאָנאלער אומגעבונג. מענאכעם-מענדעליזם װי א געזעלשאפטלעכע דערשײַנונג אין
אינטערנאציאָנאל, ניט אָפּצוטײלן פון דער קאפּיטאליסטישער געזעלשאפט. זי האלט אין איין
ארויסגעבן פון זיך דעם טיפּ דעקלאסירטע פּארשוינען, װאָס דרייען זיך אין א פּוסטן כאָלעל,
זעענדיק פאר זיך בלענדנדיקע, אָבער פאלשע צילן. מענאכעם-מענדל האָט שטריכן פון דאָן-
קיכאָטישקײַט אין זין פון איליוזאָרישקײַט. אָבער אין טאָך איז ער ניט קיין דאָן-קיכאָט, ער
פארמאָגט נישט ניט דעם איידלמוט, ניט די גרײיטקײַט צו זעלבסטאָפער. ער איז ניט דער ריטער
65
פונעם טרויעריקן געשטאלט. ער איז דער אָפּגענארטער און אליין דער אָפּנארער. ארײַנגעפאלן
אין דער קאפּיטאליסטישער ראָד, קלערן די מענאכעם-מענדלס, אז דאָס שטופּן זי די ראָד. אין
דער ווירקלעכקײיט ווערן זי צעמאָלט.
שאָלעם-אלייכעם האָט ריכטיק געשטעלט דעם דיָאגנאָז פון דער מענאכעם-מענדל-קרענק.
ער האָט געזען אירע וועגן און אומוועגן. אויב מיט מאָטלען האָט ער גע שטא ר קט דאָס פאָלק,
אויב מיט טעוויען האָט ער באשטעטיקט אונדזער הייזײַן האָט ער מיט מענאכעם-מענדלען
געװאָרנט: היט זיך פאר באָדנלאָזיקײַט!
מיטן שטארקסטן געווער -- מיטן קינסטלערישן װאָרט און בילד האָט שאָלעם-אלייכעם גע-
קעמפט קעגן מענאכעם-מענדעליזם, און דאָס איז איינער פון זיינע גרעסטע אידיייַשע פארדינסטן.
שאָלעם-אלייכעם האָט געהאט א זעלטענעם געהער צו פארנעמען דעם גאנג פון דוירעס.
זײַנע װערק שאפן א מין שפּיגל פון דער ערשטער רוסישער רעװאָליוציע, אזוי וי זי האָט זיך
געלאָזט פילן אין ייִדישן טכום.
מיר ווייסן, אז שאָלעם-אלייכעם איז ניט געװען קיין פּאָליטישער רעװאָליוציאָנער. אָבער
אלס עכטער דעמאָקראט און הומאניסט איז ער געווען א שארפער קעגנער פונעם צאריזם, פון
נאציאָנאלער און סאָציאלער אונטערדריקונג. דאָס פילט אָן מיט גרויסן אידייישן אינהאלט ניט
בלויז דעם ראָמאן ;דער מאבל?, נאָר א סאך אנדערע זײַנע באדײַטנדיקע װוערק (;האָדל",
;כאווע?, ,יויסעף", ,שמוליק", ,צעזייט און צעשפּרײט* אאוו.).
דער גרויסער פאָלקס-שרײַבער האָט ריכטיק אָפּגעשאצט די ,וװוערט" פון דער צארישער
קאָנסטיטוציע, וועלכע איז געקומען אין דער באגלייטונג פון ייִדישע פּאָגראָמען, פון צעשיסן
ארבעטער- און סטודענטן-דעמאָנסטראציעס. ער האָט אויך פארשטאנען די ,װערט" פון דער
;נאָרמאלער בורזשואזער קאָנסטיטוציע?" און ניט געקניט פאר איר. דאָס איז דאָך זײַנס א
װאָרט, אז אמעריקע איז א פריי לאנד: לייג זיך אינמיטן גאס און גיי אויס פאר הונגער, װעט דיר
קיינער א װאָרט ניט זאָגן... אים האָבן װײַט ניט באגײַסטערט די בורזשואזע ,פרײהײַטן" און
אויך ניט די ,נײַעסן", װאָס די קאפּיטאליסטישע אנטוויקלונג האָט ארײַנגעטראָגן אין רוסלאנד,
באזונדערס אין די ייִדישע שטעט און שטעטלעך. ער האָט היסטאָריש געמאָלט די דאָזיקע
;נײיעסן".
אין ;טעוויען" איז אויסגעדריקט די סימפּאטיע פונעם האָרעפאשנעם ייִדן צו דער רעװאָד
ליוציע און צו די רעװאָליוציאָנערן. שאָלעם-אלייכעם האָט קינסטלעריש אָפּגעשפּיגלט בוילעטע
שטריכן פון דער רעװאָליוציָאָנערער עפּאָכע. אין די רעאקציע-יאָרן האָבן גענוג שרייבער, סײַ
רוסישע, סײיַ ייִדישע, זיך אָפּגעקערעװעט פון דער רעװאָליוציע, , טשוּווע געטאָן", אוועק אפן וועג
פון מיסטיש-רעליגיעזע זוכענישן, ,איך"-גריבלענישן. שוין אָפּגערעדט פון די, װאָס האָבן געפו-
נען ביטל-ווערטער פאר די מארטירער פון דער רעװאָליוציע, אָדער געטײַנעט, אז מע האָט ניט
געדארפט אָנהײיבן... מיט קיין איין שורע זײַנער איז שאָלעם-אלייכעם ניט צוגעשטאנען צו אָט
דער פאלאנגע. אין די ביטערסטע יאָרן האָט ער געשריבן ,מאָטל פייסיס", אין די ביטערסטע
יאָרן האָט ער אײַנגעהיט דעם גלויבן אינעם קויעך פונעם פּאָשעטן פאָלק. ניט אין קיין קלענע-
רער מאָס האָט ער אײַנגעהיט די סינע צו די מאכטהאָבערס מיט די נאָכטענצערס זייערע.
רײַך, קאָמפּליצירט און פילארטיק איז שאָלעם-אלייכעמס אידיייִשע וועלט. רײַך, קאָמפּלי
צירט און פילארטיק איז די פּאליטרע פון זײַן קונסט. אין פרייד און אין זײַן טרויער, אין האס
און אין ליבע האָט ער קיינמאָל ניט פארוויגט דאָס פאָלק, נאָר שטענדיק געמונטערט און גערופן
עס צו א וירדיק לעבן.
מוישע טײַף
יצ = יי יי בע וא שעק
דעו טאָג דער הײױנטיקער
מיך נעמט דער טאָג אונטער דער האנט,
באפרייט פון צימערדיקע דאלעדאמעס,
אוווּ דאָס לעבן ציט זיך פּײַנלעך לאנג,
װוּ זאלבן זיך אליין איז סימען דאלעס.
וי ערלעך ברויט איז הייליק-ריין --
אזוי דער טאָג!
ניין, ניט קיין האָפּקע מיט א צימבל,
אין זיבן שווייסן דארפסטו אױסגראָבן אליין
דײַן גליק ס'דעראָבערטע בעצימצעם.
און דעמלט קאָנסטו אָפּשאצן די װאָג
פון טאָג דעם נעכטיקן, אים גוט באטראכטן.
און דעמלט װועט דער מאָרגנדיקער טאָג
ניט זײַן פאר דיר קיין אומדערווארטער.
און גליקלעך װאָלט איך זײַן געוויס, געוויס.
ס'זאָל וי א פּיצל דימענט שײיַנען ליכטיק
דער טאָג דער הײַנטיקער, װאָס איך באגריס
אין שטורעמדיקן גאנג פוּן דער געשיכטע.
אוי, מאָלדױ-מאָלדאװע...
אוי, מאָלדױי-מאָלדאװע, מאָלדוי-מאָלדאװע,
איך שעפּטשע א ליד, וי א ייָד, וועלכער דאוונט.
אוי, מאָלדוי-מאָלדאװע, מאָלדוי-מאָלדאװע,
סטעפּעס געשמאקע װוי זומער-צייט קאוון.
זעט! זעט! ---
ניין, ניט קיין לעװאָנע דעם הימל באשײַנט,
עס שווימט א מאָלדאוויש קליין פעסעלע װײַן
איך קוק אפן זייגער, איך קוק,
אפן װײַזער, װאָס ציילט די סעקונדעס.
ער יאָגט, װי דער אימפּעט פון צוג.
א פּיצל. נאָר איינמאָל א קונדעס.
דו זע, װי אים פיבערט און טראָגט,
וי אייביק מיט גאָרניט באנוגנט.
און אונטן, אין זאל, װוי װײַנטריב געדיכטן,
שלינגט מען די לידער פון ייִַדישע דיכטער.
און ס'ענטפערט אונדז הארציק א דוינע-נעגינע,
און ס'טאנצן די בוטעלעך װײַן אין וויטרינעס.
אוי, ברידער זאדניפּרו, דאמיאנו, טשאָבאנו,
איך בין אײַך מעקאנע! איך בין אײַך מעקאנעי
איך קוק, װי ער האװעט און יאָגט,
און דערמאָן זיך די טעג פון מײַן יוגנט.
ווערסט עלטער, און דעמלט ווערט קלאָר,
און זעסט, ווער ס'איז פלינקער און גיכער:
די װײַזער -- די גליקלעכע פּאָר,
װאָס גייען פּאמעלעך, נאָר זיכער.
67
זי היה ח זחוחאחחהו וו וווומשהתד
יי
די קינדער שלאָפן אין די וויגעלעך,
און זיי פארוויגט און זעטיקט, היילט
א כאסענע
טאנץ, טײַערע, טאנץ, עס ווארפט דיר פון הימל א קראנץ
זע, פון נאכעס די פייגעלעך דײַן מאמעניו די געשאָכטענע..
וויינען...
טאנץ, טײַערע, טאבץ, זי קוקט אף דיר און זי קוועלט
מיר פאר דײַנע ביינער. און זי ויל, די גאָלדענע ייִדענע,
טאנץ, טײַערע, טאנץ, אז מיידלעך פון גאָר דער וועלט
פריי זיך, ייִדיש טאָכטערל, זאָלן טאנצן, װי דו, צופרידענע.
דער גוטער לערער
נאָך איצט, ווען ס'דרעמלט שוין די יוגנט אין זײַן טראָט,
ווען לאנג, שוין לאנג
האָט זיך די קינדהייט אויסגעלאָשן אין די אויגן,
דערמאָנט ער זיך אמאָל אין הארט-אקשאָנעסדיקן דראָט,
װאָס ער האָט פאר די שפּילעכלעך אמאָל געבויגן.
דער דראָט האָט שארף א שמיץ געטאָן זיך אף צוריק,
און ס'האָט א שנירל בלוט זיך אויסגעמישט מיט זײַנע טרערן.
און כאָטש דער ווייטעק האָט אים נאָדלדיק געפּיקט,
נאָר ס'איז דער דראָט געווען א גוטער לערער.
העט-שפּעטער, ווען עס האָט דער גוירל אים אקשאָנעסדיק געבויגן,
ניט איין מאָל אים געשלײַדערט און געשטיקט,
פלעגט אופשיינען פאר זײַנע אויגן
דער דראָט, װאָס האָט א שמיץ געטאָן זיך אף צוריק.
זונטיק אפן בולוואר
דאָס שריַען קינדער פון די וויגעלעך
אף איר -- דער וועלפיכע! -- מיט סיגארעט
געטראנק פון זון און שניי און ווייכן ווינטעל-- אין מויל.
דער פרילינגדיקער קינדערשער קאָקטײל.
די יונגע מאמעס בא די וויגעלעך
מיט ערשטן קנייטשעלע פון זאָרג,
זי גייט. לעם איר א שווארצינק הינטעלע,
און דאָרט בא זיך -- פיר שטומע ווענט.
איר יוגנט שוין א װײַט-בלייך פּינטעלע,
זיי קוקן שוין ניט אָפט אין שפּיגעלע, אין נעכט אין פריילעכע פארברענט.
זיי אײַלן אף דער ארבעט צום מעטראָ. זי גייט. און זי פארשווינדט דאָרט אין א געסעלע.
די זון שײַנט אוף. ס'איז אויס געפאר.
נאָר מיטאמאָל האָט זיך די ערד א ויג געטאָן. און קינדער שוין פון לאנג פארגעסן זי
וי גלײַך דערפילט איר װוּנד, איר גרויל, מיט מאמעס שפּילן זיך אפן בולוואר.
0
ווען איך גיי ארום אף גאסן פראנק-און-פריי און שלינג-און-שלאנג,
איז פאר מיר דער זומער-רעגן וי פון עפּל א געטראנק.
מענטשן, אָנגעלאָדענע מיט זאָרגן, הענדעם"-פּענדעם אפן גאס
מיינען, כ'בין א ליידיקגייער, שליאָנדער אום זיך פּוסט-און-פּאס.
אוי, איר מענטשן... גרויסע קינדער... עס שפּאצירט דער מאטאדאָר,
וועמעס לעבן איז געהאנגען שוין ניט איין מאָל אף א האָר.
דאכט מיר אָפט: דער טויט מיט הערנער טוט רעציכעדיק א שוועב,
און איך טאפּ אלץ מײַנע ביינער -- כ'בין דערהארגעט צי איך לעב
האָב איך ליב דערפאר ארומגיין פראנק-און-פריי איבער דער שטאָט
און די טויבן אף בולווארן אָפּגעבן מײַן בוטערבראָד.
ראָצכים דארפן פּיסטאָלעטן, די דיקטאטאָרס -- בלוט און רום.
מיר גענוג א סיגארעטל, פאר מײײַן עסטערקען -- א בלום.
יאָרטים
עס האָט דער גרויסער צעך אים שטייענדיק באגריסט,
און יעדער איינער האָט געגארט דאָ
אים זאָגן א גוט װאָרט, דעם אלטן מעטאליסט,
אין נאָמען פון די יאָרשים, פון דער יונגער גווארדיע --
פון די, פון יענע, װאָס אפן לונג --- דאָס אפן צונג,
ניט יענע יאָרשים, וועלכע ווארפן זיך וי שפּארבער,
ווען זיי דערפרייט דער לאנג דערווארטער קלונג---
דער גרויסער נאָגיד האלט בא שטארבן.
אין יענע געסעלעך, װאָס זײַנען לאנג פארברענט,
אף דעכער מאָכיקע, אף יעדער גאנעק
עס האָבן פייגעלעך אפילע גוט געקענט
זײַן זיידן ,רעב לייזער דער מעכאניק".
אליין א זיידע איצט.
ער ווישט די ברילן שװײַגנדיק, דער אלטער מעטאליסט,
און װײַזט אף די מאשינען,
אין די פענצטער, װוּ עס שפּיגלען זיך קווארטאלן.
און ס'האָט אין גרויסן צעך אים שטייענדיק באגריסט
די יונגע גווארדיע --- די יאָרשים פון זײַנע קאפּיטאלן.
די פייגל שטארבן פליענדיק,
פרילינגדיק פארכלינעט,
ניין, ניט װי די... לאנג טליִענדיק
פון קינע און פון סינע.
די פייגל שטארבן זינגענדיק,
וי ריין זייער געוויסן!
ניין, ניט וי די... אָפּט זינדיקנדיק,
אפילע ערעוו גסיסע.
וי קינדער פייגל וויגן זיך
אף בוים, לעם זייער דירע,
איך ווייס, אויך פייגל קריגן זיך,
נאָר לעבן אָן מעסירעס.
69
ןך וותפוהחסורר:: -'
אין
עס האָבן פידעלעך שטיל-וויגלדיק באגלייט
דעם סאָלאָדניגן פון דער פלייט,
װאָס האָט געריזלט, װי א קוועלכעלע א
שטראלנדיקס
אהער אראָפּ, אף זאמד פון דער ארענע --
גלײַך אין די הייסע מײַלער פון די לייבן.
א שלאנקע יונגפרוי
אין דעם שורשענדיקן קלייד פון הימל-שוים
(פונקט װי די מאלקע פון מײַן מאמעס מײַסעלע),
האַט זיי, די לייבן, פּונקט װי שעפעלעך, געגלעט:
צירק
שטילעניו, מײַן קינד...
שלאָפעניו, מײַן קינד...
אָט זיצט זי אף א לייב און וויגט זיך
װי א מעווע אף א דראָענדיקער כוואליע.
ס'איז שטיל. ארום איז נאכט.
דער טויזנטקעפיקער האמוין -- פארגאפט.
און דאָרטן הויך, צום שפּיץ פון צירק,
פון קינדהײַט אײַלט צו מיר
א װײַס ווייך װאָלקנדל --- א זעגל,
פון דאָרטן, הער איך, רעדט צו מיר מײַן מוטער:
מיט גוטן, זונעלע, מיט גוטן...
דאָס יונגע וועלדל
דאָס יונגע וועלדל לעם מײַן שטוב --
א זאמלונג אויסדערוויילטע לידער.
אים ווינטשט א רעג-זוניקן קאָלטוּו
דער דעמב, דער אױיסגעפּרוּווטער לידער.
תור
פון װײַט דעם וועלדעלעס פריזור
אין קרוין אין דופטיקער פון רעגנבויגן.
זײַן ליד, װאָס ווייסט ניט פון צענזור,
איז אופריכטיק וי קינדער-אויגן,
און צארט און בסולעדיק װוי שניי,
װאָס ליגט דאָ ווינטער ניט פארזינדיקט,
נאָר ס'קוקט דער דעמב מיט שרעק אוו וי
אף זיײַן טאלאנטפולן געזינדל.
װי א געהיימער סוינע גיריק שפירט
דער שפּארבער! זײַנע נעגל גליִען..
און ס'טוט א צאפּל אומגעריכט
די זאמלונג אויסדערוויילטע לידער.
געקַאָוועדִיקַע בירגער
יוען ס'וויגט זיך נאכט, פארשיקערט פון אָזאָן,
און טװוּע-שפּײַכלער ווארטן אף די רייפע
צענטנער,
דאן קומען אָן פון װײַטן האָריזאָנט
א זאָקן מיט א זקיינע אין ראיצענטער.
א בינטל קווייטן צאפּלט אין איר האנט,
און זיי באקוקן נאכעסדיק, אָן מוירע,
בעקאָוװועדיקע בירגער אפן טראנספּאראנט,
אין מיט -- דאָס אייניקל, דער לעבעדיקער
יוירעש.
וי נאָר עס טוט א שפּראָץ אף טאָג,
פארשווינדן זיי, װוּהין --- עס ווייסט ניט קיינער.-
מע זאָגט, זיי לעבן דאָרט אין טיפן טאָל,
װווּ ס'ליגן פון דערשאָסענע די ביינער.
נאָר אין ראיצענטער שושקעט מען זיך און
מע רעדט,
אז ווער עס לייגט די קווייטן, ווייסט אוואדע
דער קאָרעוו זייערער, א ייִדישער פּאָעט,
װאָס האָט עס אלץ געזען אין פענצטערל
פון זײַן באלאדע.
הירש פּלאס קאַװ
גוארדיע-
גענעראלילייטענאנט
פון ארטילעריע
איך בין ניט קיין שרײַבער, נאָר א שלאכטמאן, פיר און פערציק יאָר
האָב איך געדינט אין דער ארמיי. װאָס זשע ציט מיך אף די עלטערע יאָרן צו
דער פּען? װינציקער פון אלץ ווילט זיך מיר שרײיַבן וועגן זיך אליין. כ'האָב
א ניט-געדעקטן כויוו פאר מײַנע טײַערע שלאכט-כאוויירים, כ'מוז וועגן זי
שרײַבן, און זאָל מיר דער לייענער מויכל זײַן, אויב איך װעל אין מײַנע
נאָטיצן דערמאָנען א סאך נעמען. הינטער יעדן נאָמען שטייט א רײַך, פיל-
פארביק לעבן, א העלדישע ביאָגראפיע פון א מענטשן, װאָס װאָלט א געניטן
שרײַבער געגעבן גענוג שטאָף פאר א גוטער גרויסער דערציילונג, אויב ניט
פאר א גאנצן ראָמאן. מײַן אופגאבע, װאָס כ'האָב זיך געשטעלט, איז א באשיי-
דענערע, כ'וויל כאָטשבי דערמאָנען מיט א פּאָר שורעס די סאָלדאטן און אָפי-
צערן, מיט וועלכע מיר איז אויסגעקומען זײַן צוזאמען בייס דער פארגאנגע-
נער בלוטיקער און הייליקער מילכאָמע פונעם סאָװעטישן פאָלק קעגן קאני-
באלישן פאשיזם.
דער מארשאל פון דער ארטילעריע װ. אי. קאזאקאָוו שרײַבט אין זײַן
ניט-לאנג דערשינענעם בוך ,,דער איבערבראָך":
,איך בין מעקאנע געווען פּלאסקאָוון, ווען איך האָב דערזען, װאָס פאר א
גוט מיליטער ער האָט. װי האָט מען אים טאקע ניט געזאָלט מעקאנע זײַן
אויב אין דער 10-טער ארמיי איז די גאנצע ארטילעריע געווען א פולשטענ-
דיק נײַע, גלענצנדיק קאָמפּלעקטירט און א פולשטענדיק גרייטע צו די
שלאמטןי.
יאָ, אין מײַן רעשוס אלס דעם קאָמאנדיר פון דער ארטילעריע פון דער
צענטער ארמיי איז טאקע צו יענער צײַט אָנגעקומען ניט װײיניק נײַע האר-
מאטן און פארבינדונגס-מיטלען. אָבער אויך די ארטילעריסטן זײַנען געווען
נײַע, קימאט קיינער פון זיי איז פריער נאָך ניט געווען אף דער מילכאָמע
און ניט געשמעקט קיין פּולװער. אייניקע גענעראלן האָבן געהאלטן, אז מע
דארף די דאָזיקע מענטשן דערװײַל ניט האלטן אף די פאָדערשטע פּאָזיציעס,
מע דארף זי אָפּשיקן װײַטער פונעם פראָנט און דאָרטן לערנען. איך האָב
פאָרגעלייגט, אז אונדזערע נײַע פּאָלקן זאָלן זיך ,פּראקטיקירן" גלײַך אפן
שלאכטפעלד. בא דער זעלבער מיינונג איז געווען דער קאָמאנדיר פון דער
צענטער ארמיי גענעראל פ. אי. גאָליקאָוו (איצט מארשאל פונעם סאָוועטנ-
פארבאנד).
טאָג און נאכט, נאָר מיט א קורצן פינף-זעקסשאָיִקן איבערײַס אף שלאָפן,
האָבן הונדערטער אָפיצערן געגרייט זייערע טיילן צו די שלאכטן. פיל קויכעס
האָט אף דעם אָפּגעגעבן דער שעף פונעם ארמיייִשן ארטילעריע-שטאב דער
פּאָלקאָװניק אי. וו. פּלאָשקין. בא דעם דאָזיקן מענטשן האָב איך א סאך גע-
לערנט. אויסערגעוויינלעך גוט פלעגט ער אריינפאסן די ארטילעריע אין די
אָנגריף-אָפּעראציעס פון דער גאנצער ארמיי. מיר האָבן געהאט מער וי
טויזנט הארמאטן, אויסנוצן זי ריכטיק איז א גרויסע קונסט, און
אי. וו. פּלאָשקין האָט מיר אין דעם זייער געהאָלפן.
איך האָב זיך דערפרייט, ווען ס'איז צו אונדז אראָפּגעקומען דער פּאָלק
פון שווערער ארטילעריע אונטער דער קאָמאנדשאפט פון ג. פּ. אקסיאָנאָו,
דעם זעלבן אקסיאָנאָוו, װאָס איז מיט צען יאָר צוריק געווען א קאָמאנדיר פון
א דיװויזיאָן אין דער דיוויזיע, מיט וועלכער איך האָב אָנגעפירט. מע האָט
געדארפט זען, ויָאזוי דער דאָזיקער אָפיצער, שוין גאָר ניט קיין יונגער
מענטש, האָט זיך גענומען צוגרייטן זײַן פּאָלק, װאָס איז אינגיכן געװאָרן
איינער פון די בעסטע אין דער ארמיי.
אונדזער 10-טע ארמיי האָט אָפּערירט אף א ברייטן פראָנט, און די פאר-
בינדונג האָט געהאט זייער א וויכטיקע באדייטונג. ביז הײַנטיקן טאָג דערמאָן
11
/
איך מיט גרויס דאנקבארקײַט דעם באטאריי-קאָמאנדיר נ. אי. יעלינבוים; ס'איז געווען מאמעש
צו באװוּנדערן זײַנע אָרגאניזאטאָרישע פּײיַקײַטן. אין א באליביקן װעטער, אין יעטוידע, זאָל
זײַן די סאמע שווערסטע, באדינגונגען האָט יעלינבוים מיט די אָפיצערן, סערזשאנטן און סאָל-
דאטן פון זײַן באטאריי געזען, אז די ארטילעריע זאָל אפילע איין מינוט ניט בלײַבן אָן א קעגנזיי-
טיקער פארבינדונג.
איך האָב דאָ איצט דערמאָנט יעלינבוימען. איך װעל ניט מאכן קיין אנטדעקונג, אויב איך
על זאָגן, אז בייסן בירגערקריג און בייס דער גרויסער פאָטערלענדישער מילכאָמע האָבן האנט-
בא-האנט מיט אלע אנדערע פעלקער פונעם סאָוועטנפארבאנד מעסירעסנעפעשדיק זיך געשלאָגן
קעגן סוינע אויך די זין פון ייִדישן פאָלק. איך האָב זיי געזען, די ייִדישע באָכערים, אפן פראָנט
קעגן די װײַסגווארדייער, ווען איך בין אליין נאָך געווען א יונגער באָכער, און איך האָב זיי געזען,
די ייִדישע טאטעס און די ייִדישע זין, אפן אומענדלעכן פראָנט פון מאָסקװע ביז בערלין אין דער
צײַט פון דער צווייטער וועלט-מילכאָמע. די פארטאָגיקע שווערע שאָ, װאָס האָט געשלאָגן דעם 22
יון 1941 יאָר, האָט אונדז אלעמען גערופן צו פארטיידיקן דאָס סאָוועטישע היימלאנד, און איך
בין א לעבעדיקער איידעס, וויאזוי געוואגט און העלדיש עס האָבן זיך געשלאָגן די דיוויזיעס,
מיט וועלכע עס האָבן אָנגעפירט קאראמישעוו, גארצעוו און קראָניק. איצט איז אלעקסיי לװאָוויטש
קראָניק א קאנדידאט פון היסטאָרישע וויסנשאפטן, ער װוינט און ארבעט אין קיִעוו. ער שרײַבט
זיך איבער מיט א סאך זײַנע געוועזענע שלאכט-כאוויירים.
אלציינס טײיער זײַנען מיר די קאָמאנדירן פון די ארטילערישע פּאָלקן, מײַנע געוועזענע
שילער אקסיאָנאָוו און מארשאלקין. באָריס איסייעוויטש א דע ען איז געװאָרן פארװווּנדעט אין
א פוס, ער האָט קאטעגאָריש אָפּגעזאָגט זיך צו לייגן אין שפּיטאָל. דאָס האָט אים געקאָסט זײַן
לעבן. ס'איז געװאָרן בא אים א גאנגרענע, און פאר אונדזערע שא איז ער אויסגעגאנגען.
אמאָל נאָך, ווען כ'בין געווען קאָמאנדיר פון א פּאָלק, האָט בא אונדז א 2 איינער א סאָל-
דאט אלטער וואלדמאן. איך האָב ליב געהאט מיט אים צו ריידן, אויספרעגן אים, אָפט האָב איך
אים געבעטן דערציילן, װאָס מע שרייבט אים פון דער היים. מײַן א רעס צו אים איז געווען
אזוי גרויס דערפאר, װײַל ער האָט געשטאמט פון דער זעלבער ייִדישער קאָלאָניע, פון וועלכער
עס איז מײַן פרוי. געווען איז וואלדמאן זייער א באשיידענער, שעמעוודיקער באָכער. מילכאָמע-
צײַט האָבן מיר זיך ווידער געטראָפן, איצט איז ער שוין געווען א פּאָלקאָװניק, אן אויסגעשולטער
אָפיצער. דער אלטער גענעראל קריוקאָוו פלעגט זאָגן, אז אָן וואלדמאנען איז ער וי אָן דער
רעכטער האנט.
אין דער שטאָט ניקאָלײַעוו לעבט איצט צוזאמען מיט זײַן פאמיליע דער וועטעראן מ. א. פּאפּ.
איצט איז ער שוין אן אלטער ייָד. אין דער ארמיי האָט ער געדינט נאָך פאר דער מילכאָמע, ער
פלעגט דאן שיקן זיײַן מאמען בריוו, אין וועלכע ער האָט ליב געהאט בעאריכעס צו באשרייבן, וי
אזוי ער האָט זיך אויסגעלערנט גוט שווימען און שפּרינגען מיט א פאראשוט, װאָס פארא גראמאָ-
טעס מע גיט אים פאר זײַן מוסטערהאפטער דיסציפּלינירטקײַט און פלייסיקייט אין דער לערע.
א פּאָר מאָל זײַנען אין קאָנװערט געלעגן אויסשניטן פון דער פילטיראזשקע פון דער דיוויזיע, װוּ
עס איז געווען דערמאָנט צום גוטן זײַן נאָמען. מילכאָמע-צײַט האָט ער געדינט אין דער ארטי-
לעריע אלס עלעקטריקער. ס'איז גאָרניט געווען פון די גרינגע מעלאָכעס. וויפל מאָל איז אים
אויסגעקומען אף אן אָפענער פּאָזיציע, מאמעש אונטערן פייער פונעם סוינע, דרינגענדיק רעמאָנ-
טירן די עלעקטראָדאויסשטאטונג פון די מאשינעס. ער איז געווען א גרויסער ספּעציאליסט, די
ארבעט האָט געברענט אונטער זײַנע הענט. גערופן האָבן מיר אים ליבלעך ,מישע".
דער עלעקטריקער מיכאיל איסאקאָװיטש פּאפּ איז געװאָרן קאָמאנדיר פון א וװזװאָד. ער
איז ארײַן קיין בערלין און קיין דרעזדען. פאר זײַנע פארדינסטן איז ער באלוינט מיט צוויי אָר-
דענס פונעם רויטן שטערן.
ניט לאנג צוריק האָב איך פונעם מאָסקװער אינסטיטוט פאר עקאָנאָמיק באקומען אן אײַג-
לאדונג צו בײַזײַן אף דער יוביליי-פײַערונג פונעם מיטגליד-קאָרעספּאָנדענט פון דער וויסנשאפט-
אקאדעמיע פון אוקראינע, דאָקטאָר פון עקאָנאָמישע וויסנשאפטן, פּראָפּעסאָר יאקאָוו גריגאָריע-
וויטש פייגין, -- אים איז געװאָרן זעכציק יאָר.
איך בין אוועק אין אינסטיטוט. אינעם גרויסן קאָנפערענץ-זאל, באם פּרעזידיום-טיש איז
געזעסן דער יוביליאר -- א כאָשעװער געלערנטער און האָט אויסגעהערט די פיל גוטע ווערטער,
װאָס זײַנע קאָלעגן האָבן געזאָגט וועגן אים. זיי האָבן אָנגעװיזן אף די ווערטפולט עקאָנאָמישע
אױיספאָרשונגען, װאָס פייגין האָט דורכגעפירט און װאָס האָבן זייער א גרויסע באדייטונג, באזונ-
דערס איצט, ווען די פראגן פון עקאָנאָמיק ווערן בא אונדז אין לאנד ארויסגעשטעלט אפן פאָ-
דערשטן פּלאן,
79
איך בין זיך מױידע: בא מײַן גאנצן ווילן צו הערן אופמערקזאם די ארויסטרעטונגען פון די
כאוויירים האָב איך דאָך זיך ניט געקאָנט קאָנצענטרירן. מײַנע דערינערונגען האָבן מיך אוועק-
געטראָגן גאָר װײַט פונעם דאָזיקן ליכטיקן, אויסגעפּוצטן זאל און פון דעם יאָמטעװדיק-אויס-
געקליידטן פייגינען. איך האָב פייגינען געדאנקלעך דערזען פאר מייַנע אויגן אין א בלינדאזש
אפן פראָנט.
געווען איז עס סאָף 1941 יאָר. אין דער צענטער ארמיי פון מיירעװדיקן פראָנט איז צוגע-
קומען נאָך אן ארטילערישער פּאָלק, װוּ דער קאָמיסאר איז געווען יאקאָוו פייגין. מיר האָבן זיך
פאנאנדערגערעדט, און איך האָב זיך דערװוּסט, אז ער שטאמט פון אן אָרעמער ארבעטער-פאמי-
ליע, פארענדיקט א מיטלשול, און אז א געוויסע צײַט איז ער געװען א פּיִאָנערן-אָנפירער. די
מאמע האָט מיט אים דאפקע אײַנגעטײַנעט, אז װאָזשאטעס זײַנען נאָר מיידלעך, אָבער מער פון
אלץ האָט ער ליב געהאט צו זיצן מיט די קינדער בא די שיייטערס, צוזאמען מיט זיי מײַסטרעווען
פארשיידענע מאָדעלן, דורכמאכן עקספעדיציעס און עקסקורסיעס אין פארשיידענע אינטערע-
סאנטע ערטער. אין 1925 יאָר איז יאקאָוו גריגאָריעװויטש אָנגעקומען לערנען אינעם מאָסקװער
אוניווערסיטעט, פארענדיקט אים און באקומען אן אויסגעצייכנטן דיפּלאָם. ער איז געווען א
וויסנשאפטלעכער טוער.
עמעסער שלאכטמאן, איינער פון די בעסטע און די פייִקסטע קאָמיסארן אין אונדזער ארמײ.
אמאָל האָט ער געפונען א וועג צו די צארטע קינדערשע נעשאָמעס, מילכאָמע-צײַט האָט זײַן
הייס, פלאמיק װאָרט, זיַן אייגענער בײַשפּיל און מוסטער פון געוואגטקײַט און העלדישקײַט
דערמונטערט און דערהויבן אונדזערע סאָלדאטן.
די סאָלדאטן און סערזשאנטן פונעם ארטילערישן פּאָלק, מיט וועלכן יאקאָוו פייגין איז געקו-
מען, זײיַנען געווען שלעכט צוגעגרייט אין מיליטערישער הינזיכט. בוכשטעבלעך טאָג און נאכט
האָט דער קאָמיסאר פייגין צוזאמען מיט די אנדערע אָפיצערן פון פּאָלק געגרייט די מענטשן צו
דער שלאכט. אין איינער פון די ערשטע אטאקעס איז דער קאָמאנדיר פון פּאָלק ליסאָגורסקי
שווער פארווונדעט געװאָרן. דער מיליטערישער סאָוועט פון דער צענטער ארמיי האָט באשלאָסן,
אז פייגין זאָל זייַן גלייכצייטיק סיי דער קאָמאנדיר, סיי דער קאָמיסאר פונעם פּאָלק. שפּעט בא-
נאכט האָב איך אָפּטמאָל געזען יאקאָוו גריגאָריעװיטשן, װוי ער זיצט אײַנגעבויגן אנטקעגן דעם
לאמטערן פון א הארמאט און לייענט די ,, קלאָלים פון שיסעריי*, בלעטערט פּאװלאָװיטשעס לערנ-
בוך ,די אָנפירונג מיט א דיװיזיאָן". גיך און גוט האָט פייגין זיך אויסגעלערנט אזא ניט גרינגע
זאך, וי די טאקטיק פון פירן א פּאָלק אין שלאכט. אויסגעצייכנט האָט ער אָרגאניזירט די קעגנ-
זײַטיקע אָפּעראציעס פון דער ארטילעריע מיט דער פּעכאָטע.
מיט א גוט, פריידיק געפיל האָבן מיר נאָכגעשפּירט, װויאזוי דער דאָזיקער מענטש, װאָס האָט
ביז דער מילכאָמע עפשער נאָר עטלעכע מאָל געהאלטן א ביקס אין דער האנט, דרינגט ארײַן אין
אלע דעטאלן פון דער שווערער ארטילערישער קונסט, ער לערנט זיך אליין און לערנט זײַנע
קאָמאנדירן. ער האָט ניט אופגעהערט נאָכאמאָל און ווידעראמאָל צו דערמאָנען דעם פּאָלק, אז
װאָס עפעקטיווער און פּינקטלעכער אונדזערע הארמאטן וװועלן שיסן, אלץ װוינציקער בלוט װעט
פארגיסן אונדזער פּעכאָטע און אלץ בעסער װעט אויסגעפילט ווערן די קאָנקרעטע אופגאבע. ער
האָט קיינמאָל ניט געהעכערט דאָס קאָל. אך, וי איך בין אים אף דעם מעקאנע געװוען! איך האָב
דאפקע אייניקע מאָל זיך ניט געקאָנט אײַנהאלטן, און דערנאָך איז מיר אויסגעקומען כאראָטע
צו האָבן. נאָך מער וי אין פרידלעכן לעבן, פאָדערט זיך אף דער מילכאָמע, אפן פראָנט א האר-
ציקע, פילבארע באציונג צו די מענטשן, איבער וועלכע עס לויערט יעדער מינוט דער טויט. די
קאָמאנדירן פון די שיסער-פּאָלקן האָבן זייער אָפּט געבעטן, אז בייס זיי װועלן גיין אין אטאקע,
זאָל זיי אונטערהאלטן דער ארטילערישער פּאָלק ,פון דעם געלערנטן קאָמיסאר".
אף די זיצונגען פון מיליטערישן סאָװועט, װווּ ס'פלעגן געוויינלעך בײַזײַן די קאָמאנדירן פון
די דיוויזיעס, פּאָלקן און אנדערע פארייניקונגען, פלעגט דער גענעראל קאָזשעװניקאָװו זיך ווענדן
צו פייגינען מיט דער פראגע: ,נו, און וי איז אײַער מיינונג, כאווער געלערנטער קאָמיסאר?*
אזוי האָבן אים גערופן די סאָלדאטן און די קאָמאנדירן. פיל ליבע און רעספּעקט האָבן
זיי אריינגעלייגט אין די דאָזיקע ווערטער. צו דער מיינונג פונעם ;געלערנטן קאָמיסאר* האָט מען
זיך זייער צוגעהערט און זיך מיט איר גערעכנט.
אומגעריכט איז אָנגעקומען א באפעל, אז פייגין זאָל ארויספליען קיין מאָסקװע און פארנעמען
דעם פּאָסטן פון א קאָמיסאר אין דער הויפּט-פארוואלטונג פון דער ארטילעריע.
-- ס'איז א גרויסער קאָװעד פאר אײַך, --- האָט אים באגריסט דער קאָמאנדארם פּאָפּאָוו, --
אפן דאָזיקן הויכן פּאָסטן ווערט געוויינלעך באשטימט א גענעראל. נאָר װײַזט אויס, עס זײַנען
אויך פאראן פּאָדפּאָלקאָװוניקעס, װאָס קענען ניט װינציקער פון גענעראלן...
ווען עס איז געקומען די צייט, איז דער געועזענער פּיִאָנער-װאָזשאטע פייגין געװאָרן אן
73
-- א דאנק פארן צוטרוי, -- האָט געענטפערט יאקאָוו גריגאָריעוויטש, -- אָבער מײַן אייני
ציקער פארלאנג איז צו בלײַבן אָט דאָ, אף די פאָדערשטע פּאָזיציעס, ביזן סאָף פוןן דער מילכאָמע,
ביזן ענדגילטיקן זיג איבער די פאשיסטישע כאיאָלעס.
און ער איז געבליבן מיט אונדז.
אין מארט כוידעש 1942 האָט אונדזער צענטע ארמיי באקומען אן אופגאבע צו ראטעווען דעם
קאוואלערישן קאָרפּוס פון דעם גענעראל בעלאָװו, װאָס איז אריינגעפאלן אין א צאָרע: די היטלע-
ראָווצעס האָבן אים ארומגערינגלט און עס איז געווען א געפאר, אז ער זאָל פארניכטעט װערן
דער מיליטערישער סאָװועט האָט באשלאָסן פריִער פון אלץ גוט זיך דערויסן, אוױיסשפּירן
דאָס אָרט אָדער די ערטער, װוּ די פּאָזיציעס פונעם סוינע זײַנען שוואכער און װוּ מע קאָן זײ
גרינגער דורכרײיסן. אָנפירן מיט דער אױיסשפּירונגס-גרופּע האָט געדארפט דער מעכאבער פון
די דאָזיקע שורעס. מײַן געהילף איז געווען דער קאָמיסאר פייגין. ווען מיר זיינען צונעגאנגען
צו דער פאָדערשטער טראנשיי, הינטער וועלכער עס האָט זיך גלײַך אָנגעהויבן די ,נייטראלש"
ערד און װײַטער מיט א הונדערט מעטער זײינען שוין געווען די דייטשישע טראנשיען האָט
אונדז אָפּגעשטעלט א לייטענאנט:
-- כאווער קאָמאנדיר, װײַטער טאָר מען ניט גיין, דאָס פעלד איז פארמינירט.
װאָס זשע טוט מען? דער סוינע איז געלעגן פארגראָבן אין דער ערד און דערווייל ניט ארויס-
געשטעקט די נאָז, זיינע פּאָזיציעס האָט מען פון דער ערד זייער שלעכט געזען.
-- איך וועל ארופקריכן אף א בוים און פון אויבן וועל איך אָנצײיכענען די דיסלאָקאציע:
סכעמע פונעם סוינע, --- האָט פייגין זיך ארויסגערופן.
א וויילע האָב איך זיך געקווענקלט. איך האָב זיך גוט פאָרגעשטעלט די געפאר, װאָס עס
װועס אים דראָען, ווען ער וועט זיצן אין דער הייך, אף א נאקעטן בוים. אָבער קיין אנדער אויס-
וועג איז ניט געווען.
-- קריך! -- בין איך מאסקים געווען.
יאקאָוו גריגאָריעװיטש איז ארופגעקראָכן אף א בוים, ארויסגענומען פון פלאנשעט א בגן
פּאפּיר און אָנגעהויבן זאָרגזאם צייכענען. די דײַטשן האָבן אים באמערקט און גענומען שיסן. די
קוילן האָבן געפייפט, ארײַנגעשניטן זיך אין דער װײַסער קאָרע פון דער בערעזע. פיגין
האָט זיך צונויפגענומען אין א קנײַלכל, צוגעטוליעט זיך צו די צװוייגן און מיט מאקסימאלער
פּינקטלעכקײיט ניט אופגעהערט צייכענען אלץ, װאָס זיינע אויגן האָבן געזען אינעם סוינעס לאגער.
אָפּגעטאָן דאָס שטיקל ארבעט, האָט ער אראָפּגענידערט אף דער ערד, און מיר זיינען אָפּגע-
גאנגען אין א זײַט, װײַטער פונעם סוינעס קוילן.
זיר רר ישר לאר יל רד א דראל לל ריז היאר יל לאיאל לאירא ריאי ארי אל ייבאר"
היכש רהעלעס
נא
5 וי אמאָל, די פענצטער ווינקען, רופן
די בלויע פארטאָגן סאָף-יוניקע -- נאָך מיט מערער ברען און שײַן,
די ייִנגסטע צײַט פון יאָר! עפשער זאָל איך פאָלגן זיי און פּרוּװון
דאן ווערן די הענדעלעך יונגינקע איבערגיין א שוועל און װוּ ארײיַן?
די זינגער-סאָליסטן פון כאָר. :
אֹ ר יט טע פארטען יע זאָל מען דאָרט מיט כידעש מיך באטראכטן,
א וי סײַװיסײַ וועט מען פארבעטן מיך צום טיש,
וַ ; {} , הנ
רוט טירט הכ טי :
האהפלקק יוה הש וכ ונגע יאָרן, בעסער ניט פארנארט מיך,
לאָזט מיך בלאָנקען אינעם געסל װוּיניט-איז..
צוגאסט אין שטעטל
ווידער בין איך אין דעם אלטן געסל, אָט אָדדאָ אין פרילינגדיקן אָװנט
װאָס איז ליב אזוי און נאָענט, וועל איך בלאָנקען מיטן שטילן ווינט,
אָט די הײַזקעס זײַנען אומפארגעסלעך, יעדער שטיינדל איז מיר הארציק נאָענט -
ס'דוכט זיך מיר, זיי האָבן מיך דערקאָנט. אף יעדער צװײַג האָט דאָ מײַן טאָג געגרינט.
24
-- האָסט געכאפּט א ציטער? -- האָב איך אים געפרעגט.
-- א ביסל, --- האָט ער געענטפערט מיט א
שמייכל,
דעם דאָזיקן עפּיזאָד, וויאזוי פייגין איז געזעסן אפן בוים און געצייכנט, ווען ארום האָבן זיך
געטראָגן קוילן, האָב איך זיך דערמאָנט, בייס פייגין איז געזעסן אין אינסטיטוט פאר עקאָנאָמיק
אף זײַן זעכציקיאָריקן יוביליי. ס'איז דען אָבער דער איינציקער עפּיזאָד, װאָס מע קאָן ברענגען?
אינעם זעלבן 1942
יאָר, ווינטער, זײַנען אין דער צענטער ארמיי אראָפּגעקומען
עטלעכע
באטאליאָנען, װאָס האָבן געדארפט גיין אף ליזשעס, אָבער נאָר איינצלנע סאָלדאטן האָבן ר
ליזשעס און זיי אויסגענוצט אף צו פירן די רוקועק.
די פרישע באטאליאָנען איז פאָרגעשטאנען
גלײַך צו גיין אין אטאקע. זינקענדיק איבער די קני אין שניי, בא א צוואנציקגראדוסדיקן פראָסט,
יי זיי אוועק אין שלאכט. ערעוו דער אטאקע האָט פייגין זיי פארזיכערט, אז די ארטילעריש
עט גוט אונטערהאלטן. און מע האָט טאקע
געדארפט זען, װי פייגינס ארטילערישער פּאָלק האָט
יש און פּינקטלעך פארניכטעט איין פײַער-פּאָזיציע פונעם סוינע נאָך דער צווייטער.
סאָף 1942 יאָר האָבן מיר זיך מיט פייגינען צעשיידט -- ער איז געװאָרן דער קאָמיסאר
פון א ספּעציעלער אדטילערי
סאמע סאָף פון דער מילכאָמע
שער דיוויזיע. און באגעגנט האָבן מיר זיך ווידעראמאָל מיט אים אין
-- דעם 4 מײַ 1945 יאָר. פריידיק איז געווען אפן הארצן, מיר
האָבן זיך ארומגענומען, װי עמעסע ברידער. צוזאמען מיט אים און מיט א גאנצער גרופּע אנדערע
סאָוועטישע אָפּיצערן בין איך געשטאנען אפן מיזרעך-ברעג פון דער עלמע און געקוקט אף דער
רויַקער וואסער פונעם ברייטן טײַך.
געשטאנען טויזנטער און טויזנטער מענטשן.
זיך דורכגערעדט מ
די אנדערע. זי האָבן זי
די אמער
געווען צעכראטטן
ניט ביז די סאמע
איז געהאנגען +
פאָטאָגראפירן.
אָן א שום אופזיכט געשטא
עט, די קאָ
עלנבויג
נען אפן וועג.
עס איז געווען א ליכטיקער זוניקער טאָג, ארום זייַנען
די סאָוועטישע און אמעריקאנישע סאָלדאטן האָבן
יט דער הילף פון זשעסטן, מימיק און האָבן אי טע טי פארשטאנע 2 איינע
געטוישט מיט פּראָסטע סאָלדאטישע סווועניר
יקאנער האָבן זיך היפּשלעך אונטערשיידט פון אל שלאכטלייַט, זיי זייַנען
גלנערס -- צעשפּיליעט, די ארבל -- פארקאשערט. אף די הענט,
גנס, האָבן זי אָנגעטאָן א מענגע זייגערס, קימאט בא יעדן אף דער ברוסט
פאָטאָ-אפאראט, בא אייניקע -- אפילע צוויי און זיי האָבן
דאָס געווער האָבן די אמעריקאנער איבערגעלאָזט אין די מאשינעס, װאָס זיַנען
שיר
געהאלטן אין איין
אף אונדזערע סאָוועטישע סאָלדאטן איז געווען א פרייד צו קוקן. באשיידענע, אונטערגעצוי-
רי" רשי א"יא
יונגער שײַן
סּ
פּונקט וי ברוכווארג פון א שיף,
א צעשמעטערטע אין שטורעם,
שווימען אוף, װוי פון דער טיף,
מײַנע יוגנט-שורעס.
די כאלוימעס פון אמאָל
האָבְן זיך בארעכנט --
אויב ניט אופגיין אין א קאָל,
איז כאָטש אין אן עכאָ.
זאָג איך שטרענג זיי:
-- ניין און ניין!
נאָר דער גרויסער אקשן,
וי א שטארקער שווערער שטיין,
ליגט מיר אף די אקסל.
אי לט ריד" לארה" א שי "ריד /בג? שרד /לרן אלל אריד"/1א=/רה"שט "הריד" יל"
,גאָרניט, גאָרניט איז ניט אייביק", --
זאָגסטו פּראָסט און הילכיק.
ס'קוקט דײַן אויג שוין מער ניט גלײביק,
קאלט איז עס, גלײַכגילטיק.
שוין פארוועלקט די הענט -- די פליגל,
דײַנע צארטע ליפּן.
דאָס ביסטו? ניין, ס'איז א ליגן!
אלץ האָט זיך געביטן.
איך, דער נאר, איך האָב געכאָלעמט
טרעפן דיך א יונגע.
פון דער צײַט זיך אויסבאהאלטן
איז דיר ניט געלונגען.
79
גענע, פארהארטעוועטע אין די בלוטיקסטע שלאכטן, האָבן זי אף א האָר ניט פארלאָרן די דיס-
ציפּלין, זיך געהאלטן מיט גרויסער מענטשלעכער ווירדע. זייער פארמאטערטער אויסזען האָט
גערעדט וועגן דעם, אז זיי האָבן גוט געארבעט. זי זייַנען אהער ניט געקומען צו פאָרן וי טוריסטן,
דער לאנגער מילכאָמע-װעג איז אױסגעשפּרײט מיט די ברידער-קװאָרים פון די העלדן פון
סאָוועטישן פאָלק, װאָס זיַנען געפאלן אין די בלוטיקע שלאכטן קעגן פאשיזם. בא די סאָוועטישע
סאָלדאטן, װאָס זײַנען געשטאנען אפן ברעג פון דער עלבע, זײַנען נאָך די גימנאסטיאָרקעס געווען
נאס פון שווייס, דאָס האָט זיי אָבער ניט געשטערט צו פארציִען הויך די ליד: /2/ת80 /גותסם
...4 מד18א
אן ערעך בא א פיר הונדערט מעטער װײיַטער פון אונדז איז געווען צונויפגעזאמלט א גרויסע
גרופּע געפאנגענע דײַטשן אונטערן קאָנװאָי פון די אמעריקאנער. לעבן זיי איז געווען אָנגעוואל-
גערט א בארג דײַטשיש האנט-געווער. געפאנגענע דײַטשן זײַנען אלץ מער און מער אונטערגע-
קומען, און, אריבעריאָגנדיק איינער דעם צוייטן, זיינען זיי געלאָפן אנטקעגן די אמעריקאנער,
קעדיי זיך איבערצוגעבן אין זייער געפאנגענשאפט.
דער גענעראל בריוכאנאָוו האָט אונדז אײַנגעלאדן צו זיך אף מיטיק, נאָר קיינער פון אונדז
האָט ניט געקאָנט אָפּרײַסן די אויגן פונעם טײַך. רויָק, אָן איין שאָס, זײַנען פון מײַרעװו אף מיז-
רעך געשװוּמען אמפיביעס און פארשיידענע אנדערע שיפן מיט מענטשן און מאשינעס. קיינער
האָט זיי ניט באָמבארדירט, גאָרניט האָט זיי ניט געדראָעט. די גאנצע ארמאדע איז מיט א געפער-
לעכן טומל און מיט אויסגעשרייען צוגטשװוּמען צום ברעג. איידער מע האָט נאָך די שיפן פאראנ-
קערט, זײַנען די סאָלדאטן שוין ארויסגעשפּרונגען און געכליופּעט מיט די פיס אין וואסער. דאָס
אלץ איז זייער קנאפּ ענלעך געװען אף א מיליטערישן דעסאנט, גיכער האָט עס דערמאָנט א
טומלדיקן מארק. און צוליב װאָס, פרעגט זיך, איז ער שוין ביכלאל געווען נייטיק, דער דאָזיקער
פארשפּעטיקטער דעסאנט? :
ניט וילנדיק האָט זיך דערמאָנט דער דניעפּער, די דעסנע, דער דאָרעמדיקער בוג, ווּ די
וואסער איז געווען רויט פון מענטשלעך בלוט, ווען אונדזערע סאָלדאטן האָבן פאָרסירט די דאָזיקע
טײַכן.
יאָ, רויִק איז געפלאָסן די עלבע, איבער וועלכער סאכאקל מיט זעקס יאָר צוריק האָבן אין
דער ריכטונג צום ריין און צום לאמאנש זיך א לאָז געטאָן די לאנדסקנעכט, װאָס האָבן געװאָלט
פארשקלאפן די גאנצע וועלט. אלע ארמייען פון דער וועלט טאָרן ניט פארגעסן, אז דעם פערטן
מײַ 1945 יאָר איז אף דער עלבע געקומען דער זיגער, און דאָס איז געווען דער סאָלדאט פון דער
סאָוועטישער ארמיי.
בייסן מיטיק בא אנאטאָלי יאָסיפאָװיטש ברוכאנאָוון האָבן מיר איינער באם
אנדערן געהאלטן אין איין נאָכפרעגן זיך וועגן אונדזערע אלגעמיינע באקאנטע, נאָענטע שלאכט-
כאוויירים. און ביז הײַנטיקן טאָג, וי נאָר מיר, פראָנטאָװיקעס, זעצן זיך צום טיש אָדער באגע-
גענען זיך ערגעץ-װוּ, דערמאָנען מיר די פארגאנגענע מילכאָמע-יאָרן און אונדזערע העלדישע
מענטשן.
1 װאָלגע, װאָלגע, מוטער טרײַע.
שירע גאָרשמאן -- דער טאלאנטפולצר
פּראָזאיִקער -- איז אלט געװאָרן 60 יאָר.
מיט אירע אָריגינעלע דערציילונגען, נאָד
װעלן און פארצייכענונגען פארנעמט זי
א בעקאָװעדיק אָרט צװישן די באדײַטנ-
דיקע שעפער פון אונדזער הײַנטצײַטיקער
ייִדישער סאָװעטישער ליטעראטור.
צו איר זעכציקסטן געבורטסטאָג קומט
שירע גאָרשמאן אין רײַפן אופבלי פון
איר טאלאנט. דרוקנדיק ש. גאָרשמאנס
נײַע דערציילונגען, װינטשן מיר איר גע-
זונט און װײַטערדיקע שעפערישע דער-
פאָלגן.
שירע גאַרשמאן
זאָל פעלן א האָר...
די באָבע מינע איז ניט קיין װוּקסיקע. טאקע גאָרניט
קיין װוּקסיקע, מע קאָן זאָגן א קלייניטשקע. אמאָל איז זי
געווען א שיינע. בוילעטע סימאָנים פון דעם זײַנען געבליבן
ביז איצט. אָבער איר הויכער שטערן איז אין טיפע
קנייטשן. די פּייַן-געשניטענע ליפּן זײַנען צונויפגעצויגן
ארום די ארײַנגעשטעלטע ציין, און די אױיגן-לעפּלעך זײַנען
אזוי דין, אז עס דוכט זיך, אָט-אָט בלײַבן אירע אויגן מיט
זייער שטענדיקער טריבקייט און פּײַן אנטבלויזט פאר דער
וועלט... הייבט טאקע די באָבע מינע זעלטן אוף אירע דינע
אויגן-לעפּלעך.
נאָר ביטערער פון ביטער איז דער טאָג, װען מע
ברענגט איר די פּענסיע פארן ייִנגסטן זון. אזויפיל יאָרן
אוועק, און דער טאָג איז בא איר אקוראט וי יענער, ווען זי
האָט באגלייט דעם מאן מיט די צוויי זין אף מילכאָמע.
איר הײַזל שטייט אין סאמע עק קאלינקאָוויטש. אמאָל
איז דאָס שטעטל געווען פול מיט ייָדן.
איצט...
איצט זײַנען בא דער באָבע מינע דאָ ניטאָ קיין בא-
קאנטע, װאָרעם אפילע די, װאָס זיַנען געקומען פון עוואקו-
אציע מיט זייערע מישפּאָכעס, האָבן זיך אויך ניט אומגע-
קערט אהער. איין נאָענטע באקאנטע איז גראָד יאָ דאָ. דאָס
איז ליזע, מיט וועלכער איר זון יאשע האָט געשפּילט א
ליבע. ווייסט אָבער מינע, אז ליזע האָט זיך אומגעקערט
מיט א ייִנגעלע פון עוואקואציע, און דער באָבעס הארץ
האָט עס ליזען ניט געקאָנט מויכל זײַן.
האָט די באָבע מינע עטלעכע אויפעס, א גערטנדל,
פּאָרעט זיך דאָרט, און בייס א שכיינע זאָגט: ,,/מינא איסא-
קאָוונא, צו װאָס דארפט איר דאָס? מע טראָגט אײַך אלע
כוידעש ארײַן אין שטוב", שװײַגט די אלטע און טראכט:
;באהיט זאָל מען זײַן פון אזא באװאָרעניש". און בייס זי
קוקט אף די בייטן אין גאָרטן, טראכט זי: ,,אזויפיל בליונג
אף די אוגערקעס, און די ציבעלעס בלאָזן זיך, רײַיסן די
ערד. ווער וועט עס עסן? וויי און ווינד".
טריפן טאקע אָפּט טראָפּנס פון אירע אויגן אף די
בייטן. ס'יטרעפט אויך, אז זי שמייכלט. דאָס טרעפט, ווען
דער האָן מאכט אונטערטעניק א הון --- ער נעמט פאָכען,
פּאטשן, טרייסלען מיט די פליגל, לייגט זיי צונויף אפן רוקן,
צעקוקארעקעט זיך, טוט זיך א דריי ארום זײַן אייגענעם
77
שאָטן. אָט דאן שמייכלט זי און שעפּטשעט: ,אוי, טיפּעש איינער, פּוסטער באלגײַװע, דו האָסט
אנטליִען די פליגל? גיי אוועק פון מײַנע אויגן".
דער זומערדיקער טאָג איז לאנג. די באָבע מינע װאָלט א דרעמל געטאָן. לייגט זי זיך אָבער
צו, ווערט דער שלאָף אנטרונען. טוט זי אָן דאָס בלויע שטאפעלנע קלייד אין די װײַסע בלימע-
לעך, גייט ארויס פון שטוב און שטעלט זיך באם בײַשטידל. זי זעט, װי באָכערים מיט מיידלעך
גייען אין קינאָ, --- און װוידער פאלן טראָפּנס פון אירע אויגן. אָבער דעם טאָג, ווען מע ברענגט
די פּענסיע, קאָן זי א טרער ניט ארױסלאָזן, דאָס הארץ איז איר פארקלעמט, אין האלדז שטייט
א הארטער קנויל.
אזויפיל יאָרן אוועק --- װוי ס'װאָלט קיין טאָג ניט אוועק... גאנץ אָפט כאָלעמט זיך איר דער
מאן, ער קומט ארײיַן, טוט א װאָרף זײַן שינעל אף דער ערד און בעט זיך מיט א הייזעריק פאר-
דומפּן קאָל: ,דארפסט מיר גאָרניט פארדענקען, מײַן װײַב. עס זאָל אין מיר געווענדט זײַן, װאָלט
איך דיר געוויס די קינדער געבראכט".
די פרוי, װאָס טראָגט ארײַן די פּענסיע, װאָלט שוין בעסער געשויגן, -- איז ניין.
--- װאָס זײַט איר אזוי אומעטיק, מינא איסאקאָוונא? איר זייַט איינע? דאָס איז נעכטן געווען?
אָט מיר איז ביטער, מײַן בעניאָכידל האָט כאסענע געהאט, און ער מיט דער שנור טרײַבן מיך
פון צימער!
די באָבע מינע שװײַגט, זיפצט, שרײַבט זיך אונטער, ווארפט צו א האלבן רובל דער פרוי
און בעט זיך אין דער שטיל:
-- גייט אײַך געזונטערהייט, זײַט געזונט!
וי נאָר יענע גייט אוועק, נעמט זיך די באָבע מינע מינטערן מיט קאלטער וואסער, זי קאָן
זיך קיין אָרט ניט געפינען, מאכט מיט קיין אויג ניט צו א גאנצע נאכט.
נאָר אנומלטן נאָך דעם ביטערן טאָג האָט זי פאָרט באשלאָסן , איך װעל גאָר גיין צו ליזען
זאָל זי אָנשרײַבן א מעלדונג אין סאָבעס, מע זאָל טראָגן די פּענסיע צו איר און איך װעל ארײַנ-
גיין, עלעהיי איך קום צו איר לייען..*
געקומען אהין, זאָגט די באָבע מיגע:
-- גוט-מאָרגן דיר, ליזעטשקע! איך וויל בא דיר בעטן א גרויסע טויווע.
-- זיצט, מינא איסאקאָוונא. מיסטאמע דארפט איר טאקע ניט קלײניקײיטן.. אויב נאָר איך
װעל קענען... אָט מאך איך טיי.
-- וועסט קענען, װועסט קענען. מע דארף ניט קיין טיי, -- האָט די באָבע מינע געזאָגט און
א קוק געטאָן צום פענצטער, װוּ ליזעס זון איז געזעסן בא א טישל און געשריבן.
א קוק געטאָן און פארציטערט געװאָרן. די פיס האָבן זיך איר אונטערגעבויגן. זי האָט זיך
צוגעזעצט, פאנאנדערגעבונדן די פאטשיילקע, טיף אָפּגעאָטעמט. דער באָכער איז געזעסן און
האָט געשריבן אקוראט װי איר יאשע. דער קאָפּ א ביסל אײַנגעבויגן צום לינקן אקסל. די ליפּ
אַנגעבלאָזן װי בא יאשינקען, זאָל פעלן א האָר...
-- זאָגט זשע מיר, מינא איסאקאָוונא, װאָס פאר א טויווע ווילט איר פון מיר?
-- גאָרנישט, מײַן קינד. װאָס קאָן איך וװעלן? איך האָב געדארפט א טערעץ. דײַן זון לערנט
זיך אין האָמלע?
-- יאָ. איצט זײַנען בא אים קאניקולן.
-- וי אלט איז ער?
--- צוויי און צוואנציק יאָר.
נאָר די באָבע מינע האָט שוין דעם ענטפער ניט געהערט. אירע דינע אויגן-לעפּלעך זיינען
געווען אראָפּגעלאָזן. זי האָט געפרעגט:
-- בייס מײַן יאשינקע איז געקומען אין אורלויב, געדענקסט? צו דיר אין קויבישעוו איז
ער פארפאָרן, צו מיר האָט ער שוין ניט אוספּײיעט, מע האָט אים ארויסגערופן אפן פראָנט.
-- יאָדיאָ, מינא איסאקאָוונא, ריכטיק...
נאָר דאָס האָט שוין די אלטע אויך ניט געהערט. זי האָט געקוקט אפן באָכער און האָט גע-
טראכט: קאלטע בעהיימע, װאָס האָסטו זיך געבלאָזן? כײי װאָלסטו דאָס געװוּסט פריער".
-- װאָס זשע פאָרט האָט אײַך געבראכט צו מיר, מינא איסאקאָוונא?
-- איך האָב דיר דאָך געזאָגט: גאָרנישט. כ'האָב זיך דערמאָנט, פארבענקט און בין געקומען.
-- מיר פלעגן זיך אמאָל באגעגענען, פלעגט איר אָפּדרײען דעם קאָפּ, דערפאר װוּנדער
איך זיך,
-- פארװאָס האָסטו ניט געזאָגט? דו װאָלסט דאָך אין מיר ארייַנגעבלאָזן א נײַע נעשאָמע..
-- איר האָט אזוי ליב געהאט אײַער יאשען, האָב איך געטראכט, אז ס'איז בעסער צו
שװײַגן.
78 *פ
-- א פארבלענדעניש! אָבער איצט װעל איך בא דיר זײַן אן אָפּטער גאסט.
-- פונמיינטוועגן קאָנט איר דאָ שוין בלײַבן.
-- איך לויף אהיים. כ'וועל אָנרײַסן גרינע אוגערקעלעך, און איך בין גלײַך דאָ צוריק, --
האָט די באָבע מינע געזאָגט און געקוקט אפן באָכער, װאָס איז געזעסן און געשריבן, פּונקט אזוי,
וי זי פלעגט קוקן אף איר יאשען.
שטייגערנע הערצער
דאָס דאָרף, װוּ הירשע דער מילנער האָט מיט זײַן מישפּאָכע געװוינט, איז געווען זעקס
װויאָרסט פון שטעטל. ווען זײַן איידעם לייבקע האָט זיך אומגעקערט פון דאָרטן, האָט ער קורץ
געזאָגט:
-- מיר זײַנען העפקער, עס הענגט איבער אונדז א האק.
אין שטוב איז געװאָרן שטיל. הירשע איז אומגעגאנגען װי א באשאָטענער מיט אש. זײַנע
א א א ען האָבן ארי יי ען וי אע מיט אש. די אע 8 זיקנע
אָף. און נאָר ן װײַב, די קליינינקע מאלקע, האָט מיט ואאריץ געזאָגט:
-- ניט קיין געש טענ , זײַנען מיר נאָך ניט טויט!
מאלקעלע, װאָס איז א גאנץ לעבן געווען אונטערטעניק הירשען פאר איר זינדיקער מוטער-
טראכט, וועלכע האָט געבראכט נאָר מיידלעך אף דער וועלט, האָט געקוקט איצט אף הירשען, אף
איר איידעם לייבקען, אף איר טאָכטער בליומקען מיט גרויס מיטלײַד. זי האָט ניט אָפּגעלאָזן
פון זיך די צוויי מיידעלעך, די אייניקלעך, און זיך שטיל געבעטן:
-- טאָכטערל, די קינדער שפּירן, נעבעך, אז מיר הענגען אף א האָר!
-- מאמע, האָב ראכמאָנעס, מאמע! איך האָב קיינמאָל ניט געטראכט, אז מיר װעלן זײַן
אזוי נישטיק!
-- ביסט ניט גערעכט, מײַן קינד, ניט מיר זײַנען נישטיק!
װאָס א טאָג װײַטער, אלץ שווייגנדיקער ווערן די מענטשן בא הירשען אין שטוב. בליומקע
זיצט אין קיך אף דער באנק, איר מאן לייבקע אף דער שװועל בא דער קיך-טיר, ביידע מיידעלעך
לעבן מאלקעלען, הירשע זיצט באם פענצטער מיט פארמאכטע אויגן. זיינע ברייטע אױיסגעהאָרע-
װועטע הענט הענגען אראָפּ פון די קני, און די נעגל פון זיַנע פינגער זיינען בלייך.
ווען בליומקע מיט לייבקען גייען ארויס פון שטוב, גייט ער זיי נאָך און בעט זיך בא זי:
-- קינדער, קומט אין שטוב. מע דארף ניט ארויסגיין.
גייען זיי אלע צוריק אין שטוב, און לייבקע זאָגט:
-- איצט זעט איר, שווער, אז איך בין געווען גערעכט. קיין זאך ניט געדארפט זשאלעווען
און אװועקפאָרן.
-- ?געדארפט, געװאָלט?. װאָס איז איצטער צו ריידן. וער האָט זיך געקאָנט ריכטן...
נאָכדעם זיצן זיי ווידער און שװוײיגן. נאָר מאלקעלע האוועט. זי האָט שוין, דוכט זיך, ניט
געקאָנט ווערן קלענער, אויסגעדארטער, וי זי איז געווען. דרי מאָל א טאָג האָט זי, װי פרקעק,
געגרייט צום טיש:
-- לייבעלע, בליומע, הירשע, קומט עסן, די הערצלעך בא די קינדער קלעמען.
איז מען געזעסן באם טיש און מע האָט פונדעסטוועגן געגעסן.
איינמאָל האָט רייזעלע, דאָס עלטערע מיידל, כליפּענדיק געפרעגט:
-- זיידע, פארװאָס ווילן זיי אונדז אוועקהארגענען? זאָג!
דער ביסן איז שטיין געבליבן בא אלעמען אין האלדז. הירשע איז אוועק אין שלאָף-קאמער,
און פון דאָרט האָט זיך דערהערט אזא יאָמער, אז מאלקעלע האָט געכאפּט ביידע קינדער און איז
ארויס מיט זיי אין קיך.
ס'איז אינגאנצן דריי װאָכן, װי די מילכאָמע האָט זיך אָנגעהױבן. און בא הירשען אין שטוב
זעען אלע אויס אזוי, װוי די מילכאָמע װאָלט שוין געדויערט צענדליקער יאָרן. אין איינעם א
טאָג, ווען זיי זײַנען געזעסן װי מע זיצט שיווע, האָט זיך געעפנט די טיר און דער אמאָליקער
שאָכן זייערער שטאָקאס, װאָס איז אין נײַן-און-דרײַסיקסטן אנטלאָפן צו די דײַטשן, איז אריינגע-
קומען. ניט איין מאָל האָט שטאָקאס גענעכטיקט בא הירשען, ניט איין מאָל האָט ער געגעסן בא
הירשעס טיש. איצט איז ער געזעסן אנטקעגן הירשען, זאכלעך און קאלטבלוטיק געזאָגט;
79
--- איך ווייס, און דו ווייסט... האָב איך געטראכט: װאָס דארף דײַן גוטס בלײַבן אף העפקער!
װאָס איז דיר די נאפקעמינע? בעסער זאָל דאָס אָנקומען מיר.
-- איך זע, אז דו ביסט זייער א לײַטישער מענטש. מיר איז טאקע קיין נאפקעמינע ניט,
איך האָב געהערט, אז דײַן זון איז געקומען פון גרינקישקאס ניט מיט ליידיקע הענט. דו ווייסט
דאָך, אז דאָרטן האָט געוווינט מײַן עלטערע טאָכטער מיט איר מישפּאָכעײ.
--- מײַן זון האָט דײַן טאָכטער ניט געטשעפּעט. אָבער אין גרינקישקאס איז קיין איינער
פון אײַערע ניט געבליבן. זאָל איך קומען מיטן זון און מיטן פערד-און-װאָגן?
--- געוויס, קום.
ס'האָט לאנג ניט געדויערט, און שטאָקאס מיטן זון זײַנען צוגעפאָרן צו דער מיל. די פור
איז געבליבן שטיין. הירשע מיט לייבקען האָבן אָפּגעשלאָסן די טיר. לייבקע האָט דעם גרויסן
שלאָס ניט אופגעהאנגען אף דער שטאבע. ער איז מיטן שלאָס אין האנט הינטער הירשען, שטאָ-
קאסן מיטן זון ארײַן אין מיל. עס האָט היפּש געדויערט. דער ,לײַטישער" שאָכן מיטן זון זײַנען
ניט ארויסגעגאנגען מיט זעק טװוּע אף די פּלייצעס...
פון מיל זײַנען ארויס נאָר הירשע און לייבקע. בליומקע און מאלקעלע האָבן גאָרנישט ניט
געפרעגט. הירשע האָט שטיל געזאָגט:
-- נעם, מײַן װײַב, עפּעס צו עסן, און דו, בליומקע, פאק אײַן פאר די קינדער װאָס איבער-
צובײַטן, אָבער ריר זיך...
אינגיכן זײַנען אכוץ הירשען אלע ארויס פון שטוב. זי זײַנען װײַט ניט אװועק, געלעגן אין
קאָרן-פעלד, און אין דער נאכט האָט זיך גוט געזען, װי זייער שטוב אפן בערגל האָט אופגעפלא-
קערט. די שווארץ-געװאָרענע פאָרהענגלעך האָבן זיך ארויסגעשיילט פון די אָפענע פענצטער
און זיינען אוועקגעפלויגן אין דער קלאָרער לופט. נאָר דאָס האָבן זיי ניט געזען. זיי זײַנען אוועק
צום קאזיאָנעם וואלד. צוויי װאָכן האָבן זיי געבלאָנקעט. מאלקען אין קאזיאָנעם וואלד באערדיקט.
אין א כוידעש ארום איז אף א סטאנציע אין טשוּוואשיע פון א פראכט:ואגאָן ארויס א
גרײַזיגראָװער מאנצבל און א צווייטער מאנצבל מיט א שווארצער באָרד. דער, װאָס מיט דער
שווארצער באָרד, האָט פון וואגאָן אראָפּגענומען צוויי מיידעלעך, נאָכדעם האָט ער געהאָלפן אראָפּ-
גיין א פרוי, וועלכע האָט זיך קוים געהאלטן אף די פיס.
--- בליומעלע, דארפסט זיך שטארקן, דו װעסט אינגיכן בלייבן דער טאטע און די מאמע
פאר אונדזערע קינדער, -- האָט דער מאנצבל געזאָגט.
-- איך װעל א ביסעלע זיצן אף דער ערד, און דו גי העלף דעם טאטן. ער האָט גענומען
ביידע קינדער.
די פרוי האָט אָפּגערוט, נאָכדעם האָבן זיי געפרעגט בא מענטשן, און מע האָט זיי געוויזן, װוּ
דער עװאקאָפּונקט איז. אז זיי זײַנען צו-זיך געקומען, האָבן זיי זיך באזעצט אין א דאָרף ניט
װײַט פון מאר-פּאָסאד. די קאָלװירטניקעס האָבן זיך ניט געקאָנט אָנװוּנדערן, װאָס פארא האָרע-
פּאשניקעס די געקומענע זײַנען.
נאָך מער האָבן זיך די קאָלװירטניקעס געװוּנדערט, װאָס בליומקע מיט הירשען האָבן קיין
טרער ניט ארויסגעלאָזן, ווען זי האָבן באגלייט לייבקען אף מילכאָמע.
-- שטיינערנע הערצער בא דעם אלטן מיט זײַן טאָכטער, -- האָבן די קאָלװוירטניצעס
געזאָגט.
נאָר די אלטע אופימיע, בא וועלכער זי האָט געװוינט, האָט זיך װינציקער געװוּנדערט, װי
אנדערע, און אָפּט געייצעט בליומקען:
--- וויין, טעכטערל, טרערן שווענקען אראָפּ די צאָרעס.
צו הירשען האָט זי אויך ניט איין מאָל געזאָגט:
-- איר, מאנצבלען, טראָגט אלץ אריבער, װי די ערד אין א טריקעניש. װאָס איז זיך דאָ
צו שעמען מיט טרערן?
בליומקע האָט געקראָגן פון לייבקען בריוו און אן אטעסטאט. די בריוו זײַנען געווען קורצע:
;בליומעלע, מײַן לעבן, מײַן קרוין, איך האָב איצט א פּרײַע מינוט. איך דארף דיר זאָגן דעם
עמעס, אז איך האָב זיך שוין אופגעהערט צו װוּנדערן, בייס איך זע פארקילטע פאשיסטישע נע-
וויילעס. פריִער האָב איך געמיינט, אז קיין קויל װעט זיי גאָר ניט נעמען, אָבער איצט לייגט
מען זיי גוט אין דער ערד, און מײַן אװוטאָמאט איז אויך ניט פארשעמט. גיב אכטונג אף די קינ-
דער און אפן טאטן. זע װוי װײַט מעגלעך, אז איך זאָל טרעפן דאָס ביסל בלוט גאנץ. גענוג אונדי
זערס האָט זיך שוין פארגאָסן... זאָל זיך שוין די ערד פארשליסן! פון מיר דײַן מאן, װאָס גייט
באגינען ווידער אין שלאכט. לייבקע".
בליומקע פלעגט קײינמאָל ניט אָפּלײיגן דעם ענטפער. ווען זי פלעגט זיך זעצן שרײַבן צו
לייבקען, פלעגט זי נאָכאמאָל איבערלייענען זײַן בריוו, און הירשע פלעגט אייצען:
5--+59 80
--- שרייב אזוי, ער זאָל מיינען, אז מיר האָבן זיך א ביסל בארויקט.
בליומקע פלעגט שרײַבן: ,טײַערער לייבקע, דער טאטע קוועלט פון דײַנע בריוו. ער און איך
זײַנען דיר מעקאנע. איך װאָלט אויך א באלן געווען זען, ויָאזוי זיי ליגן. דער טאטע זאָגט, אז
ווען ניט די קריזשעס, װאָלט ער אװועק צו דיר. די קריזשעס טוען אים טאקע זייער ויי. ער
האָט אף דיר פאריבל, װאָס דו שרײַבסט: ;גיב אכטונג אפן טאטן". ער זאָגט: ,צו פרי נעמט מיך
לייבקע ארײַן אין איין קאָן מיט די קינדער". דאָ גייט ער אויך ניט ארום ליידיק. איצט שנײַדט
מען דעם ווייץ. דער טאטע גייט מיט דער קאָסע, און ער איז דער בריגאדיר פון דער פעלד-ברי-
גאדע. איך לייען פאָר דעם טאטן דײַנע בריוו, זאָגט ער, אז אין יענער מילכאָמע האָט מען מיט
דער װינטאָווקע אויך ניט שלעכט דערלאנגט דעם יעקע. איצט, מיט אן אװטאָמאט, הייסט גאָט
אליין, זאָגט ער. איך טראכט, מיסטאמע דארפסטו דעם אטעסטאט פאר זיך. זאָלסטו וויסן זײַן,
אז מיר קאָנען זיך באגיין. מיר האָבן פאר די ארבעטס-טעג מעל, באק איך ברויט. צוויי כאזיירימ-
לעך האָט מען אונדז אויך געגעבן, האָדעװע איך זיי מיט קלײַען און מיט בורעקעס-בלעטער. צו
דײַן קומען װעלן מיר האָבן גריוון. די קינדער זײַנען געזונט. דער טאטע זאָגט, אז מע האָט נאָך
די כאזיירימלעך געדארפט שרײַבן ,לעהאוודל". און װײַטער זאָג איך דיר אזוי, וי דער טאטע, --
לייג זיי אין דער ערד און ס'וועט זײַן רעכט! וועגן אונדז זאָלסטו זיך גאָרניט קימערן. מיר זײַנען
זאט און ווארטן, ס'זאָל גיכער נעמען א סאָף און מיר זאָלן זיך מיט דיר זען. דײַן בליומקע".
אזוי האָבן זי זיך איבערגעשריבן ביזן 1944. פּלוצעם האָט בליומקע אופגעהערט צו באקומען
בריוו פון לייבקען, און נאָר דער אטעסטאט אלע כוידעש איז געווען דער איינציקער גרוס פון
אים. איצט האָט שוין קיינער פון די קאָלװירטניצעס ניט געקאָנט זאָגן, אז בליומקע האָט א
שטיינערן הארץ. זי פלעגט זיך בא דער ארבעט באוואשן מיט טרערן. און בייס א קאָלװוירטניצע
האָט צו איר אנומלטן געזאָגט: ,אונדזער טאיסיע האָט שוין א פּאָכאָראָנקע. זי איז געבליבן מיט
פיר יעסוימים, פונדעסטוועגן האלט זי זיך!", האָט זיך בליומע ערשט צעוויינט, נאָר זי האָט ניט
געזאָגט, אז אין שטוב האָט זי דעם טאטן מיט די קינדער, מוז זי זיך אויסוויינען בא דער ארבעט.
פארן סאָף פון דער מילכאָמע האָט בליומקע געקראָגן א פּאָוועסטקע פון מאר-פּאָסאדער וװואָ-
יענקאָמאט. זי איז געווען זיכער, אז זי גייט נאָך דער , שיינער" בסורע, נאָר דער מיליטערישער
מענטש האָט זי אָנגעקוקט און געזאָגט:
-- װאָס וויינט איר? לעוו צעמאכאָוויטש איז געזונט. איר דארפט שטאָלצירן מיט אים. אן
אטעסטאט האָט איר?
-- יאָ, -- האָט בליומקע קוים געענטפערט, זיך ווידער צעוויינט און ארויסגעלאָפן. אפילע ניט
געפרעגט, פארװאָס האָט מען ניט אָנגעשריבן אין דער פאָוועסטקע, צוליב װאָס מע רופט זי ארויס.
די פינף װיאָרסט פון מאר-פּאָסאד צום דאָרף, װוּ זי האָט געװוינט, איז בליומקע מאמעש
געלאָפן. ווען זי איז ארײַן אין שטוב, האָט זי קוים ארויסגעהויכט:
-- ער לעבט!
די קינדער זײַנען שוין געשלאָפן. הירשע מיט בליומקען האָבן געטראכט און גערעדט און
ניט געקאָנט פארשטיין, װאָס דאָס באטײַט.
זיי האָבן באשלאָסן דערװוײַל אין ערגעץ ניט פאָרן. װוּהין האָבן זיי געזאָלט פאָרן? הירשע
האָט געטײַנעט:
-- בליומקע, האלט זיך, אָט-אָט װעט זיך די מילכאָמע ענדיקן. לייבקע װעט קומען, זאָל ער
דיך געפינען מיט מענטשן גלײַך.
די מילכאָמע האָט זיך געענדיקט. אין דאָרף זײַנען שוין געקומען אינוואלידן צו זייער װײַב-
און-קינד. ס'האָט זיך פּלוצעם אומגעקערט טאיִסיעס מאן. בייס ער האָט באנאכט אָנגעקלאפּט אין
פענצטער, האָט זי ניט געװאָלט עפענען. זי האָט זיך אפילע געזידלט:
-- װי שעמט איר זיך ניט? װאָס שיט איר מיר זאלץ אף די װוּנדן? שוין באלד א יאָר, וי איך
בין אן אלמאָנע!
און נאָר ווען דער מענטש האָט אָנגערופן אלע קינדער בא די נעמען, האָט זי אים אריינגע-
לאָזן. א גאנצן טאָג אף מאָרגן האָט דאָס דאָרף געהוליעט. בייס בליומקע איז געקומען פון טאי-
סיען און האָט זיך צעוויינט, האָט הירשע אף איר גוט אָנגעשריִען.
עס זײַנען אוועק צוויי כאדאָשים. דאָס לאנד האָט שוין אָפּגעפײַערט דעם זיג. בליומקע מיט
הירשען האָבן וועגן לייבקען ניט גערעדט. דאָס איז געווען דער ריכטיקער סימען, אז זיי זײַנען
זיכער -- ער איז אומגעקומען.
ס'איז געווען אקוראט, ווען בליומקע האָט ארומגעהויפט די קארטאָפּל. זי האָט דער-
הערט קוילעס:
-- מאמע, מאמע!
81
זי האָט דערזען, װי רייזעלע לויפט צו איר. האָט זי זיך געלאָזט לויפן איר אנטקעגן.
--- מאמע, גיכער, גיכער, דער טאטע איז געקומען!
ווען זי איז צוגעלאָפן צו דער שטוב, האָט זי דערזען לייבקען. אין א װײַלע ארום איז געקו-
מען הירשע. איצט האָט די אלטע אופימיע געפּאדעט ארום זיי, זיך געפּאטשט אין די לענדן און
געטײַנעט:
-- מאָדנע מענטשן זײַט איר! בעשאס מע האָט געדארפט ויינען, האָט מען בא אײַך קיין
טרער ניט געזען. בעשאס מע דארף זיך פרייען, גיסט פון אײַך עמערסװײיז. זאָגט, װאָס זאָל איך
טאָן? מע דארף דאָך געבן א מענטשן עס
נאָר קיינער האָט זי ניט געהערט. אליין האָט זי געטאָן, װי זי האָט פארשטאנען, אליין איז זי
ארויסגעלאָפן און האָט אָנגעזאָגט אין יעדער שטוב, װאָס בא די ,וואקויַרטע" איז געשען פאר א
גליק, און אין א װײַלע ארום זײַנען אלע פון פעלד געלאָפן צו בליומקען. ביז שפּעט אין דער
נאכט איז אופימיעס שטוב געווען פול. מע האָט זיך געקושט, געפרייט און נאָכאמאָל באוויינט די,
וועלכע האָבן ניט דערלעבט צו קומען צו װײַיב-און-קינד.
פארם געם הא הור
ליבע און איר מאן דאָװויד האָבן געלעבט קימאט וי א סאך אנדערע. קימאט.
װײַל זיי האָבן זיך ניט געיאָגט נאָך א װײַסן פינלענדישן קיך-גארניטור. זיי האָבן נאָך ניט
געהאט קיין דײַטשיש, רומעניש, פּױליש מעבל, װי א סאך זייערע באקאנטע, וועלכע זײַנען, וי
זיי, אריבערגעפאָרן אין א נײַער דירע.
קימאט וי אנדערע, װײַל ליבע פלעגט אָפט זאָגן צו דאָװוידן:
-- מע שמײַעט, מע זוכט, מע שטעלט אוועק אין צימער אין איינעם פון די ווינקלען א קליין
טישעלע, לעבן אים א טאָרשער. מע פּאקט אָן דעם סערוואנט מיט קרישטאָל און גלאָז, מע הענגט
אוף צווייפאכיקע גארדינען אף רינגעלעך, און נאָך דער גאנצער האָרעוואניע האָט מען א דירע,
װאָס איז אױיסגעגאָסן, פּונקט וי אנדערע הונדערטער טויזנטער דירעס.
דאָװויד שװײַגט און שמייכלט.
קימאט וי אלע, װײַל ליבע פלעגט זייער אָפט ריידן ,,װועגן יענע זאכן".
דוכט זיך, א טאָג וי אלע טעג. זיי עסן פרישטיק. פּלוצעם זאָגט ליבע:
--- אוי, דאָװידל, ווען אונדזערע מאמעס װאָלטן געלעבט, ווען מײַן ראכילקע װאָלט איצטער
געלעבט. מיר האָבן אזא דירע, ראכילקע װאָלט איצטער בא מיר געווען מער וי אין ווילנע.
-- באשטימט, ליבינקע, אָבער אונדזערע מאמעס װאָלטן שוין איצט געווען בא די נײַנציק.
--- איז װאָס? אונדזער שאָכנס מאמע איז אויך אלט. זי איז איבער אכציק, און כאָטש ער וויל
זייער, אז זי זאָל עלטער ניט װערן, איז זי נאָך א פּאָלנער מענטש. לאָזט זיך אראָפּ פּאמעלעך פון
דריטן שטאָק, גייט נאָך מילך, נאָך ברויט. יענע װאָך לויף איך צו דער ארבעט, איך באגעגן זי
מיט א פולן קאָשעקל בולקעס. גוט-מאָרגן, גוט-יאָר. מיטאמאָל דעם זונס א געשריי: ,/מאמאשא,
דער טויט גייט צו אײַך פּאמעלעך, װוי איר מיט די בולקעס!* זי האָט גענומען שפּאנען גאנץ גיך,
דעם קאָפּ אויסגעדרייט צו מיר, פארענטפערט דעם זון דעם טײַערן: ,ליובאָוו נאומאָוונא, אינדער-
פרי אײַלט ער זיך צו דער ארבעט, יעדער מינוט איז טײַער".
-- יאָ, בא וועמען די מאמעס װאָלטן איבעריק ניט געווען, דער האָט זיי ניט; װווער עס האָט,
בא דעם... אזוי איז עס, ליבינקע, װאָס קאָן מען מאכן? -- זאָגט דאָװיד און דערלאנגט ליבען דעם
מאנטל. זיי גייען צו דער ארבעט.
ליבע נעמט דאָװידן אונטערן אָרעם און זאָגט:
-- װאָס קאָן מען מאכן? מע קאָן ניט פארגעסן...
זיי גייען האסטיק איבער דער גאס. פאר זיי, הינטער זיי אָן א שיר מענטשן, װאָס אײַלן זיך
אויך. געפּאקטע טראָלײיבוסן און אװוטאָבוסן יאָגן פארבײַ. ליבע ווערט פארפאלן צווישן א מענגע
מענטשן, װאָס גייען צו דעם מעטראָ. דאָװיד שפּאנט װײַטער, װײַל ער פאָרט צו דער ארבעט
מיטן טראָלײבוס. אין אָװונט, ווען זיי קומען פון דער ארבעט, פּאָרעט זי זיך בא דער גאז"-פּליטע
און זעצט פאָר דעם אינדערפריעדיקן שמועס.
-- איך האָב שוין ניט איין מאָל געהערט פון דיר: ;װאָס קאָן מען מאכן, גענוג, ליבע". אָבער
איך זאָג דיר, אז עס קאָן קיין גענוג ניט זײַן. ווען די גאנצע מענטשהײייַט װאָלט איין װאָך פריי-
82
װיליק געלעבט אזוי, װי די מילכאָמע האָט אונדז געצװונגען לעבן יאָרנלאנג, װאָלט געװען
גאָר אנדערש!
--- װאָס רעדסטו, ליבינקע, װאָס פאָדערסטו פון דער מענטשהײַט? ווילסט, מע זאָל זיך איג-
מיטנדערינען אויסשטעלן אין קאָלאָנעס און מארשירן, װי צום שלאכט. אָדער מאמעס מיט קיג-
דער זאָלן זיך אויסלייגן אין שטאבעלן, װי די פארגאזטע מייסים אין די פאשיסטישע לאגערן?
דאָס איז דאָך אומעגלעך!
-- פארגעסן איז אָבער יאָ מעגלעך?י
-- גענוג, ליבע, איך בעט דיך, קום שוין עסן.
עסן זיי. ליבע זאָגט פּלוצעם:
-- איך קאָן שװײיגן, פארשטייט זיך. אָבער דו מיינסט, אז איך שװײַג, טראכט איך ניט?.
-- ווען איך מיין אזוי, װאָלט איך דײַן מאן ניט געווען, -- זאָגט דאָװיד און נעמט זיך צו
זײַן באליבטן דיקענסן. ער לייענט ,די געשיכטע פון צוויי שטעט", כאפּט א קוק אף ליבען זי
זיצט מיט אן אָפן ביכל אין האנט. ער זעט, אז אירע אויגן זײַנען פארמאכט און קיין בלעטל פון
ביכל רירט זיך ניט.
די לעצטע צייט לעבן זיי שוין אפילע ניט קימאט, װי א סאך אנדערע, װײַל װאָס איז דאָס
פאר א קימאט, אז ליבע איז אויסגעטאָן פון שטייגער? אנומלטן האָט זי געזאָגט:
--- דאָװיד, קאָנסט זיך ניט באקלאָגן, איך באלעסטיק דיך ניט מיט מײַנע רייד. אָבער איך
מוז דיר זאָגן, אז איך פיל זיך ניט גוט. איך זאָל ניט קאָנען אופשטיין, ניט װעלן גיין צו דער
ארבעט -- דאָס איז מיט מיר קײינמאָל ניט געווען.
-- איך בעט דיך, ליבע, גענוג. עס אוף אן עפל.
-- איך על עטן אן עפל, אָבער דו טו א טראכט, װאָס מילכאָמע באטײַט אפילע אָן פא-
שיזם. הונדערטער טויזנטער פארשניטענע בליִענדיקע לעבנס. הײַנט די פארעלטערטע מיידלעך,
די פאריאָסעמטע מאמעט, די פארװאָרלאָזטע יעסוימים, די אומגעקומענע פון קרענקען און פון
הונגער אין הינטערלאנד! דו פלעגסט מיר שרײיבן פון פראָנט אין יעדן בריוו: ;היט די קינדער!"
וי האָב איך זיי געקאָנט אויסהיטן און ראטעווען אין א דאָרף, װווּ ס'איז אפילע קיין וועטערי-
נאר ניט געווען. איך פארשטיי דײַן גוט הארץ. אָבער אז איך טו א טראכט... מאמעס זײיַנען גע-
גאנגען מיט קינדער איניינעם; מײַן ראכילקע האָט צוגעזען, װי מע האָט אומגעבראכט דעם טאטן
מיט דער מאמען.
-- איך פארשטיי ביז איצט ניט, פון װאָס פאר א מוטערטראכט עס איז ארויסגעקראָכן די
פאשיסטישע כייע-ראָע. איך פארשילט זייער געביין, אָבער איך שלאָף דאָך פאָרט אף מײַן גע-
לעגער און ניט אין אָקאָפּ. איך עס מיט דיר בא איין טיש. שוין דאָס אליין מאכט מיך רויַקער
און פרידלעכער. איז װאָס זאָל איך טאָן מיט זיך?!
יאָ, איצט איז ניט װי בא א סאך אנדערע. דאָװיד איז שוין צוגעװוינט צו דעם, אז מיטיק
עסט ער אליין. ווען ער גייט פון דער ארבעט, צווייפלט ער, צי ליבע האָט גאָר צוגעגרייט עפּעס
אָפּצועסן? און ער גרײיזט ניט, װײַל נאָר די אינערציע פון לאנגאָניקער געוװױינהײַט פירט ליבען
נאָך דער ארבעט אין קראָם. ס'האָט געטראָפן, אז זי האָט פארלאָרן דאָס טײַסטערל מיט געלט.
ס'האָט אויך געטראָפן: זי האָט איינגעקויפט, געקומען אין שטוב, ארויסגעלייגט דאָס געקויפטע
און זיך געכאפּט, אז דאָס פלייש האָט זי פארגעסן צו נעמען. זי איז אוועק אין קראָם, האָט דער
פארקויפער גוטמוטיק געזאָגט צו איר:
-- בירגערן, איר האָט ניט קיין קאָפּ, גייט ניט אין מאגאזין. איך האָב קיין אנדער דײַגע ניט,
וי היטן דאָס פלייש, װאָס איר האָט פארגעסן?
ליבען האָט עס געטראָפן אין סאמע הארצן. זי האָט געטראכט: ,שוין זשע באמערקן אפילע
זײַטיקע מענטשן, װווּ איך האלט?*
אף קאָנצערטן גייט איצט דאָװיד אליין, און אז ער קומט פון קאָנסערװאטאָריע, דערציילט
ער אפילע ניט, ווער עס האָט דיריזשירט.
בייס ליבען ווערט א ביסל גרינגער, זאָגט דאָװיד;
-- ליבינקע, נעמען בילעטן אין קינסטלערישן טעאטער?
-- פאר מיר ניט, װאָרעם פון אלץ, װאָס איך האָב געלייענט, װאָס איך זע און װאָס איך
הער, ווערט אין מיר א פאָרשטעלונג, די מענטשן לאכן און וויינען אין מיר... זאָגן מיר עפּעס צו
און נארן מיך אָפּ. איך נעם ארייַן די ערלעכע אין זיך, זיי זאָלן לעבן, און זיי שטארבן פּלוצעם אין
מיר. עס איז דיר ניט באקוועם, װאַס איך גיי ניט מיט דיר אף קאָנצערטן. אָבער בייס איך טו א
טראכט, אז א װוײַטסט אָדערל בעטהאָװוענס אָדער באכס האָט כאָלילע געקלאפּט אין אן עסעסאָ-
וועץ, גליווערט דער מארך אין מײַנע ביינער.
דאָװיד פארשטייט, אז ס'איז ניט גוט; ער פילט מאמעש, אז אן אומגליק רוקט זיך אף אים.
88
אין איינעם אן אָװנט איז דאָװיד ארײַנגעגאנגען פון דער ארבעט אין שטוב. עס איז געווען
אזוי שטיל, אז ער איז געווען זיכער -- ליבע איז פון דער ארבעט נאָך ניט געקומעןן. ער האָט
אױסגעטאָן דעם מאנטל און איז אוועק אין קיך. נאָר ער האָט זיך דערמאָנט, אז די שוועבעלעך
האָט ער געלאָזן אין צימער, װוּ ער האָט נאָכן פרישטיק גערייכערט. גייט ער נעמען די שוועבעלעך,
און ער זעט -- ליבע זיצט אף דער טאכטא, לייגט צו די רעכטע האנט צום הארצן, טוט זי א כאפ
אוועק װי פון פײַער, א טראָג גלײַך צו די ליפּן און מיטן צײַיגפינגער א שמיר הין און צוריק,
אקוראט וי זי װאָלט זיי געפארבט. דאָװויד האָט זיך דערלאנגט א דריי אויס און איז װי א בליץ
אוועק אין קיך. ער האָט ניט פארשטאנען, װאָס דאָס באטײַט, אָבער ס'איז אים געווען קלאָר, אז
ליבע איז ערנסט קראנק.
איצט, קומענדיק פון דער ארבעט, פלעגט דאָװויד זײיער שטיל אָפּשליסן די טיר, אף די
שפּיץ פינגער אריינגיין אין קאָרידאָר, נײַגעריק און דערשראָקן פלעגט ער דורך דער אָפענער
טיר ארײַנקוקן אין צימער. נאָר מערסטנטייל איז ליבע געווען רויק, גלײַכגילטיק, אָפּהענטיק.
דאן האָט דאָװיד אָפּגעזוכט זײַנעם א יוגנט-פרײַנט א פּסיכיאטער, און זיי האָבן אָפּגערעדט, אז
דער פּסיכיאטער װעט ארײַנגיין ,, צופעליק". דאָװיד װעט זיך קלוימערשט פארהאלטן אף דער
ארבעט. אזוי איז געווען.
אין דעם באשטימטן אָװונט איז דער פּסיכיאטער געזעסן אנטקעגן ליבען. ער האָט זי אָנגע-
קוקט און געפרעגט מיט א געוויינלעכן טאָן פון א גוטן באקאנטן, װאָס האָט זי לאנג ניט געזעף
--- וי פילט איר זיך, ליובאָוו נאומאָוונא?
-- א דאנק. גאנץ שלעכט.
--- װאָס טוט אייך וויי?
-- דאָס הארץ אָפּטער, װוי דער קאָפּ.
--- איר זײַט געווען אין פּאָליקליניק?
-- גיין.
--- פארװאָס?
--- איך צווייפל, צי איך על זיך דאָרט אויסהיילן.
--- איר זייַט דאָך א געבילדעטער מענטש.
--- טאקע דעריבער.
--- וװווּ איז דאָװיד?
--- איר ווייסט עס בעסער פון מיר. באליידיקט זיך ניט אף מיר, רובען פיליפּאָװיטש. נאָר
כאָטש איך זע אײַך זייער זעלטן, האָב איך דעם אײַנדרוק, אז איר זײַט אן אין זיך איינגעליבטער
ספּעציאליסט. איאָ, איר בייזערט זיך ניט אף מיר, האלעמיי איך זאָג אײַך, װאָס איך טראכט.
קומט ארייַן, פארגעסט אונדז ניט.
ווען דאָװיד האָט אים אָנגעקלונגען, האָט דער פּסיכייאטער אין טעלעפאָן רעזיומירט:
-- איך זע ניט קיין ערגסטע געפאר. זי איז זייער נערוועז. דאָס יאָ, אָבער אָפּנהארציק, או-
מיטלבאר. עמעס, א ביסעלע שטעכיק, נאָר דאָס איז דאָך איר כאראקטער-שטריך.
-- א דאנק, א דאנק, רוּוון. גי ארײַן, -- האָט דאָװויד אריינגעשריִען אין טרײַבל.
דאָװיד האָט זיך א ביסעלע בארויקט. בא יענעם אויסטערלישן זשעסט האָט ער ליבען מער
ניט געכאפּט. ער האָט אָפט געטראכט, עפשער איז דאָס א צופעליקער עפּיזאָד. נאָר אין איינעם אן
אָװנט איז ליבע געקומען אהיים מיט אירער א מיטארבעטערן. כאָטש דאָס פלעגט טרעפן ניט
זעלטן, האָט ער אָבער דאָס מאָל דערפילט, אז די מיטארבעטערן איז געקומען װי א באגלייטערן.
ס'האָט זיך אים אָפּגעריסן אין הארצן. און ווען ליבע איז אוועק אין קיך, האָט די מיטארבעטערן
צוגעטראָגן איר רעכטע האנט צום הארצן, אוועקגעכאפּט די האנט, צוגעטראָגן צו די ליפּן און
מיט א פינגער א שמיר געטאָן, װי זי װאָלט זיי אָנגעפארבט, -- און א שעפּטשע געטאָן:
--- ליובאָוו נאומאָוונא האָט הײַנט בא דער ארבעט אזוי געטאָן.
נאָכדעם זײַנען זיי א גאנצן אָװנט שװוייגנדיק געזעסן באם טיש. פארן אוועקגיין האָט די
מיטארבעטערן געזאָגט:
--- ליובאָוו נאומאָוונא! עפשער װועט איר מאָרגן אָפּרוען?
-- איך רו זונטיק, ווען אלע רוען, -- האָט ליבע קאטעגאָריש געענטפערט.
אָבער ניט מאָרגן, ניט איבערמאָרגן איז שוין ליבע צו דער ארבעט ניט געגאנגען.
דער ערשטער שמועס מיטן פּסיכיאטער אין שפּיטאָל איז געווען אזא:
-- ליובאָוו נאומאָוונא, װאָס אָפנהארציקער איר ועט זײַן מיט מיר, אלץ גיכער װעט איר
געזונט ווערן.
-- איך וויל, אז איר זאָלט זײַן אָפנהארציק מיט מיר. זאָגט אליין, דאָקטער, ווען מיר אלע
װאָלטן געװאָרפן די ארבעט און מיַר װאָלטן אוועק צופוס קיין באָן?..
84
-- איר זײַט גערעכט, און װוי נאָר איר װעט זיך פילן בעסער, װעלן מיר טאקע אהין צוגיין.
-- איך װאָלט געװאָלט, דאָקטער, איר זאָלט היילן די געפערלעך געזונטע! פארװאָס האָט מען
מיך געבראכט אהער? איך ווייס, דאָס איז אלץ מײַן מאן מיט זײַן כאווער דעם פּסיכיָאטער!
--- ליובאָוו נאומאָוונא, איר זײַט גערעכט. זײַט ניט אין קאס אף אונדז. מיר אלע וילן,
אז איר זאָלט װאָס גיכער ווערן געזונט. ענטפערט מיר נאָר אף איין פראגע, זאָגט אָפּנהארציק:
פארװאָס ציילעמט איר זיך?
-- איר זײַט באם זינען? איך ציילעם זיך? עס עקלט מיך פון דער בארעמהארציקײַט, פון
די יאמען טרערן, װאָס גלייביקע קריסטן פארגיסן צוליב איין געקרייציקטן ייִדן, װאָס זיי האָבן
פארגעטערט. די פאשיסטן האָבן זייערע אומשולדיקע קאָרבאָנעס ניט געקרייציקט! עס װאָלט
פאר דעם קיין וועלדער ניט געקלעקט! איך ווייס, פארװאָס איר פרעגט עס מיך. אָבער ווען איך
דערצייל אײַך אפילע יאָ, װאָס איך טו, װאָלט איר דאָס אויך ניט פארשטאנעף!
מער האָט מען ליבען אף קיין שמועס ניט ארויסגערופן. מע האָט זי געהיילט מיט די נײַסטע
פּרעפאראטן, מיט שלאָפּמיטלען, מיט פרישער לופט. איצט איז ליבען בעסער. די סטראך-דעלע-
גאטן פון ליבעס אנשטאלט, װאָס קומען זי מעוואקער-כוילע זײַן, באמערקן אויך, אז ליבע
פאריכט זיך. איצט קאָן שוין דאָװיד קומען צו איר, זי רעגט זיך ניט אוף, וי פריִער, װען זי
דערזעט אים. אָבער זי דארף נאָך א לענגערע צײַט בלײַבן אין שפּיטאָל, נאָכדעם װעט מען זי
אריבערפירן אין דער סאנאטאָריע-אָפּטײלונג, וועלכע געפינט זיך טאקע דאָ גופע.
באפרײַנדעט האָט זיך דאָ ליבע נאָר מיט דער שכיינע, װאָס שלאָפט אויך, וי זי, אף דער
טעראסע, אין א שלאָף-זאק. מיט איר שמועסט זי יאָ. זי װוייסט שוין, אז די שכיינע, די יונגע
פרוי נאטאליא וולאדימיראָוונא, פאלט ארײַן אהער אלע יאָר. ווען זי איז אלט געווען צען יאָר,
האָט מען צוגענומען איר טאטן, אין א קורצער צײַט ארום האָט מען צוגענומען די מאמע.
ליבע און איר שכיינע האָבן נאָרװאָס אָפּגעגעסן אָװונט-ברויט, זיצן זיי אף די בעטן, איינע
אנטקעגן דער אנדערער, און נאטאליא וולאדימיראָוונא רעדט שטיל;
-- ליובאָוו נאומאָוונא, איך האָב אײַך אפילע דערציילט, פארװאָס איך האָב ניט כאסעגע...
עס װאָלט געווען זייער גוט, ווען די דאָקטוירים װאָלטן אמאָל אָפּגעטראָטן פון זייער שטרענגן
רעגלאמענט -- קומען אין פאלאטע נאָר אין א באשטימטער שאָ. ווען עמעצער פון זיי װאָלט דאָ
איצטער געווען, װאָלט קלאָר געװאָרן ליבעס אויסטערלישער זשעסט, װײַל נאטאליא וולאדימי-
ראָוונא האָט נאָך א קורצן שװוײיגן װידער געזאָגט:
-- איצט מעגט איר מיר שוין דערציילן, פארװאָס איר האָט זיך געציילעמט.
--- שװײַגט, איך בעט אײַך... איך האָב געהאט א שוועסטער. זי איז אלט געווען צוויי און
צוואנציק יאָר. זי איז געווען שיין, אז איר קאָנט זיך ניט פאָרשטעלן. א קאָפּ העלע האָר, ניט קיין
האָר, א זוניקער װאָלקן. איז זי געקומען צו מײַנע טאטע-מאמע קיין ווילנע און זי איז מיט זי
אוועק קיין פּאָנאר.
-- װאָס איז אזוינס פּאָנאר?
-- פּאָנאר איז אן אָרט ניט װײַט פון ווילנע, װוּ עס ליגן טויזנטער און טויזנטער אומגע-
בראכטע ייִדן. מײײַנע צוויי קינדער האָב איך באגראָבן אין עוואקואציע. איך האָב אפילע ניט גע-
טראכט, אז מײַן מאן װעט זיך אומקערן פון מילכאָמע!: דער לעבעדיקער לעבט.. אָבער מײַן
שוועסטער, מײַן ראכילקען קאָן איך ניט פארגעס! שטענדיק טראכט איך, אז איך בין שולדיק
אין איר אומקום, װײיל איך האָב דאָך איר געזאָגט: ,פאָר, אין אורלויב װעל איך אויך קומען".
װאָס װײַטער, אלץ גרעסער דער ווייטעק. זאָל מען באהיט וערן ליגן באנאכט אָן שלאָף. פאר-
שטייט זיך, אז נאָך די שלאָפּלאָזצ נעכט שטיי איך אוף א צעבראָכענע. מיטאמאָל זע איך, מײַן
ראכילקע שטייט אנטקעגן מיר. די ליכטיקע האָר צעקודלט. די רויטע בלוזקע פאנאנדערגע-
שפּיליעט. פונוואנען האָט זיך צו איר גענומען א רויטע בלוזקע? זי האָט קיינמאָל אזוינס ניט
געהאט. איך בין פארגליווערט געװאָרן. און זי טראָגט צו איר רעכטע האנט צום הארצן און מיט
צוויי פינגער פון דער זעלבער האנט טוט זי א פיר איבער די ליפּן, װי זי װאָלט זיי אָנגע-
פארבט... און שרײַט צו מיר: ,טו אזוי װוי איך. די װוּנדן זײַנען בא אונדז שטענדיק אָפן, פארב
נעם בא מיר!.,*
-- אוי, גאָט מײַנער, -- האָט אױסגעיאָמערט נאטאליא װלאדימיראָוונא און איז געפאלן
אפן בעט.
-- װאָס איז מיט אײַך, נעמט זיך אין די הענט. איר װועט אופוועקן די קראנקע, איר זײַט
אליין שולדיק. װאָס איז אײַך אײַנגעפאלן, אז איך ציילעם זיך, הערט אוף צו שלוכצן. איצט פאר-
שטייט איר, מיט װאָס איך לעב? -- האָט ליבע געזאָגט, און אין איר בליק איז געווען אפילע
פאראכטונג,
כאיִם מאלטינסקי
(ומוקקטטזארקגועזצאקגאר;אאבוקיק? געטיענטוצנטאוייפומאנן.
וזײט װיסן
אין באָר װײַסרוסישן,
בא זילבערדיקע טײַכלעך קלאָרע,
בא פעלדער זוניקע
מיט ווייץ און לײַן
בין איך, זײַט וויסן,
ניט קיין נעבעכדיקער קאָרעוו.
דאָ איז מײַן אומגעהייער גרויסע פּײַן,
װי טײַער זײַנען מיר די שטילע רעגעס
אין אָסיענדיקן גאָלדיק-העלן באָר.
איך דארף בא קיינעם גאָרנישט,
גאָרנישט פרעגן.
ס'איז אלצדינג אזוי אָנזיכטיק און קלאָר...
מיט זועווערקעס
און בלויערלעך
עס קלאפּט מײַן הארץ. זאָל אלצדינג זײַן
קעשורע.
אויב קומען װוידער װעט די ביטערע מינוט,
דו שענק מיר, גוירל מײַנער, קראפט און גװוּרע
באשיצן ביזן סאָף דאָס ביסל אייגן בלוט.
פארקרעמפּעוועט כ'בין צו מײַן
היימאט-ערד
מיט בלוט און פלייש,
מיט ביינער מײַנע קנאָכיקע.
6
און דאָ איז אויך
מײַן טיפע פרייד און נאכעס.
זי איז מיר ליב, די ערד.
מיט איר צונויפגעוואקסן כ'בין,
וי מיט איר פּאנצער-שוץ
די טשערעפּאכע.
און סאָסנעס הער איך
דעם שאָרך פון פאלנדיקער
קליאָנען-בלאט,
װאָס צווינגט מיך שטיין דערביי
און קלערן:
אזוי פאלט שטיל אין פּײַער א סאָלדאט.
כ'װאָלט אין טראנשיי דאָס לעצטע מאָל זיך
שטעלן,
די פײַנט באגעגנט רויִק, שטילערהייט
און אָן הורא-געשרייען, אָן באפעלן
געשלאָגן זיך אף לעבן און אף טויט.
ניט איין מאָל איז געווען מײַן הויז
| = צעשטערט,
איז טרוים איך איצט אפסניי
פון טעג פון מאזלבראָכיקע.
ווען ס'שלאָפט אין אָװנט אײַן מײַן
טרייסט --
מײַן טײַער ייִנגל,
דאן צו זײַן קינדער-בעט ניט דרייסט
כ'קום צו אף די שפּיץ פינגער.
פון זײַנע הענטלעך כ'צי ארויס
די ביידע רעװואָלװערן,
די שװוערד, װאָס ליגט לעם אים
אנטבלויזט, --
זיי זאָלן אים ניט שטערן.
א קישעף-מײַסעלע --
אזויפיל יאָר
געהאנגען איז מײַן לעבן
אף א האָר.
נאָר ניט געווארט כ'האָב
אף א רעטונג-לייטער --
געשפּרונגען, װוי א וועווריק,
איך לעב און שאף
אין פרילינג-וואלד.
אָט װײַזט אין שויב
זיך
דײַן געשטאלט.
מיט הײימלעכקײַט
דו טראָגסט ארײַן
אין צימערל צו מיר
ניט װײַן, --
א פולן, װי אן אויג
גראפין
די אופרופן צו מײַ שוין דאָ אין בלאט
(ביסכאקל איז אפּרעל נאָך הײַנט דער נײַנטער),
און כ'גיי ארום אין גאסן א צעשײינטער.
ערשט נעכטן מיד געווען בין איך און מאט.
מײַן װינטער-פּעלץ אף אקסלען קוים געשלעפּט.
ס'האָט אײַנגעשטעלט מײַן זון א קלאל,
אז שטענדיק פארן שלאָפן
ער נעמט אין בעט אף יעדן פאל
זײַן אױיסגעפּרוּװוטן װאָפן.
איך האלט די צאצקעס און איך קלער --
אוי, קינדער-הערצער פילן...
צי דען מיט עמעסן געווער
ועט אויסקומען אים שפּילן?
פון איין סאָסנע
אף דער צווייטער.
געדונערט האָבן אונטן
העק איבער די שטאמען.
און איך האָב אין דער הייך
מײַן קאָפּ געשטרעקט
אין זונען-פלאמען.
בערעזע-זאפט,
ריין, וי בורשטין.
איך טרינק
פּאמעלעך --
שלונג נאָך שלונג.
און יעדער טראָפּן
מאכט מיך יונג.
מיט יעדן טראָפּן
קומט צו קראפט.
א דאנק פאר דעם
בערעזע-זאפט!
איך האָב אים הײַנט מיט פרייד
אראָפּגעשלײַדערט,
אין לײַכטן מאנטל כ'טראָג זיך, װי א מײַדעם.
ס'איז ווידער זון און פרילינג -- כיי-געלעבט!
87
מיר איז גענוג א זונען-שטראל,
װאָס שײַנט ארײַן דורך א שפּארונע,
און איך דערזע, װוי לעבן שטאל
האָט עפּעס-װאָס דער האָן געפונען
און ליארעמט, רופט, לייגט אײַן די וועלט.
ס'איז לעכערלעך, נאָר מיר געפעלט
אזויפיל שישקעס אף דער יאָדלע-קרוין.
און יעדערע איז רײַף און גלאנציק-ברוין.
א שטילער אָסיען-ווינט די יאָדלע וויגט.
און מאמעש כ'פיל -- עס װוערט דער בוים
דערקוויקט.
די לאסט פון פרוכט מוז זײַן די לײַכטסטע
לאסט.
מיר דוכט, די יאָדלע װוינקט צו מיר און
שפּאסט:
די װערבע-
די פרילינגדיקע ווערבע-צװײַגלעך
אין דער וואזע
דערמאָנען מיר דײַן רייצנדיקן אזעס.
זיי האָבן פון די נעגעלעך ארויסגעלאָזט
די קעציש-ווייכע פינגערלעך,
וי סאמעט.
און ניט אומזיסט מיסטאמץ
כ'האָב ליב די שטילקײַט אינעם וואלד בייס
זון-'פארגאנג.
קוים-קוים זיך וויגן אום די הויכע
ביימער-שטאמען.
די זון אין סאָסנע-קרוין זיך מאכט א נעסט
פון פלאמען.
עס רוט אין אָט דער שאָ מײַן הארץ און מײַן
געדאנק.
די פייגעלעך מיסטאם די פּיסקלעך שליסן צו
(א שאָד, װאָס אָנרופן זי כ'קאָן ניט בא די
נעמען,
אן איבעריקן צוויטשע טאָן אצינד זיך שעמען.
ס'צעגיסט זיך איבער וואלד די אָװונטיקע רו.
88
זײַן מאנצבל-זאָרג, זײַן האָנען-פרייד,
װי קנאפּ עס איז דער אונטערשייד..
געפין איך בלויז א קלאנג, א װאָרט,
צערויש איך אויך זיך אפן אָרט
און אָן אן אופהער רוף און וועק
די גאנצע וועלט פון עק ביז עק.
;דער ווינט מיך קיצלט, גלעט מײַן יעדן זוים,
פון אָט דער ערד װעט שפּראָצן דאָ מײַן
טרוים...*
די זון טוט אומגעריכט אין וואלד א שײַן
עס איז דער יאָדלע צו מעקאנע זײַן --
די שישקעס אָנגעפּיקעווצט געדיכט
זיך צינדן אף איר קרוין, װי טויזנט ליכט...
צורל גיל עף
אוועקגעשטעלט דו האָסט
די ווערבע-צװײַגלעך
אף מײַן טיש, --
כ'זאָל קוקן אלע װײַלע,
די וואסער זאָל זײַן
פריש.
די וואלד-בין איז נאָך אלץ מיט זאפט ניט זאט,
פליט אום פון בלום צו בלום, נאָר טוט
דערביי ניט זשומען.
אין קילן אָװונטיקן זומער-וואלד אין שטומען
איך עטעם, דוכט מיר, שטיל, װוי אפן בוים די
בלאט.
אף טונקלען גראָז מײַן שאָטן וואקלט זיך
און שפּרײט.
וי אף שפּיץ פינגער שפּרײַזט דאָ רונד-ארום
דאָס לעבן.
זיך זאפּט די שטילקײַט אײַן אין מײַנע
בלוט-געוועבן,
פילט אָן מײַן הארץ מיט שװײַגנדיקער
העלער פרייד.
כ'האָב ליב די שטילקײַט אינעם וואלד בייס
זון-פארגאנג.
קוים-קוים זיך וויגן אום די הויכע
ביימער-שטאמען.
ס'געפעלט מיר, ווען די כוואליע
רוימט בעלאכאש
דעם ברעג א סאָד מיט מילדן קלאנג
מיט ווייכן;
-- איך ווינטש דיר, ערד, פון
טיפסטע טהאָמען נאכעס.
פון טריישאפט גייען אויס בא מיר
די קויכעס,
אין יוני-סאָד
באגינען
באגריסן מיך
די בינען,
גוט-פריינטלעך
צו מיר זשומען:
אז װוויל,
װאָס ביסט
געקומען. --
די עפּל-ביימער
בליִען
די זון אין סאָסנע-קרוין זיך מאכט א נעסט
פון פלאמען.
עס רוט אין אָט דער שאָ מײַן הארץ און מײַן
געדאנק.
איך לאשטשע דיך און קוש דײַן זוים
פון קלייד.
דײַן יעדן שטיין איך שלײַף, פּאָליר
מיט פרייד.
און ס'איז קיין טראָפּן ניט איבערגעטריבן,
אז אײיביק, אײיביק װעל איך, ערד, דיך
ליבן.
און בינען
פליֶען, פליִען
צו קווייטן
דופטיק-װײַסע
און זשומען, זשומען
פלײַסיק.
אין בעכערלעך
אנטרינען, --
א מאזל אף אײַך,
בינען.
א
אט 2 7
( א /
הת ח 2
גוננש1
'=8 כּם
4
פּאַזאנקאף
גאר סקא
פון קזּ ייט
דריטער טל
גליק גייט באנאנד מיט אומגליק..
פּרוּוו זײַ א בעריע און דערגיי א טאָלק, אין װאָס באשטייט דער סאָד פון רום. פארװאָס גייט
איין קינסטלער דורך זײײַן לעבנסוועג, גיט אָפּ, נעבעך, גאָט די נעשאָמע און פארזוכט אפילע ניט
דעם טאם פון אנערקענונג, און א צווייטער, פארקערט, ווערט גלײַך פון די ערשטע טריט בא-
רימט. זעט אויס, ניט קיין סאך האָבן די זכייע באם לעבן צו געניסן דערפון. דאפקע אונדזער
בעקער פון קאָלאָמײע, מאקס קרייסלער, איז געווען צווישן די איינצלנע גליקלעכע.
זײַן ערשטער אופטריט אף דער בינע האָט געמאכט א גוואלדיקן רוישעם. אין דער פּרעסע
האָט מען עטלעכע טעג נאָכאנאנד געהאלטן אין איין שרייבן, ויאזוי קרייסלער האָט אויסגענו-
מען באם פּובליקום און, באזונדערס, ויָאזוי ער האָט אויסגעפיַיפט די פאשיסטישע כוליגאנעס.
מע האָט מאקסן געלויבט אין טאָג ארײין.
עמעס, עס זײַנען געווען אויך א סאך בלעטלעך, װאָס האָבן אים געייצעט, ער זאָל ניט פאר-
געסן, ער ער איז, און זיך ניט איבערנעמען מיט זײַן טאלאנט... מע װעט אים נאָך דערמאָנען,
פונוואנען ער שטאמט און װער זײַן ייִכעס איז. עס האָבן אויך אָנגעהויבן גיין צו אים אנאָנימע
בריוולעך. מע האָט אים געשאָלטן אין טאטנס טאטן ארײַן, געדראָעט מאכן פון אים טיל-טעל.
אָבער א סאך מער בריוו זײַנען געווען גאָר פון אן אנדער מין.
יעדן אינדערפרי האָט עמיל שולץ געבראכט צו טראָגן מאקסן א גאנץ קוישל בריו, און
מאקס האָט זיי געלייענט מיט זשעדנע אויגן, זיך ניט געקאָנט אָפּרײַסן פון זיי.
דאָ זײַנען געווען בריוו פון טרעגער, מיט וועלכע ער האָט אמאָל אױיסגעלאָדן אף די װאָק-
זאלן וואגאָנעס, פון ארבעטלאָזע, מיט וועלכע ער איז געשטאנען אין דער ריי נאָך א שיסעלע
סופּ אָדער א טעפּעלע קאווע. די דאָזיקע מענטשן האָבן אים געבעטן, ער זאָל אף זיי קיין פאריבל
ניט האָבן, טאָמער זײַנען זיי זיך אמאָל מיט אים באגאנגען ניט אזוי, װי ער פארדינט, געזאָגט אים
דעם ערשטן טייל זע , סאָװעצטיש היימלאנר" נומ. 4 און 5 פארן 1964 יאָר, דעם צווייטן טייל -- ,סאָװעטיש
היימלאנד" נומ. 11 פארן 1965 יאָר.
90
אמאָל א בייז װאָרט. מאלע װאָס מע קאָן זיך איינער דעם צווייטן ארײַנזאָגן, ווען מע איז הונגעריק
און פארביטערט... ווען זיי װאָלטן דעמלט זיך אָנגעשטױסן, אז פון אים װעט אויסוואקסן אזא
בארימטער אקטיאָר, װאָלטן זי זיך גאָר אנדערש אופגעפירט...
דאָ זיינען געווען בריוו פון בעקער. זיי האָבן זיך גאָר געפילט אפן זיבעטן הימל. זיי האָבן
זיך נאָכגעפרעגט, צי נייטיקט ער זיך ניט אין זייער הילף. אויב מע דארף, װעט מען העלפן.
זאָל ער זיך ניט שעמען און געבן צו וויסן. און טאָמער װעלן נאָכאמאָל די כוליגאנעס און ניט-
פארגינער פּרוּוון ארונטערײַסן א ספעקטאקל, װעט מען זיי ברעכן הענט און פיס, זיי זאָלן פאר-
זאָגן קינדס-קינדער צו מאקס קרייסלערן זיך ניט טשעפּען.
א סאך פון די בריוו האָבן אים גערירט ביז טרערן, אנדערע האָבן אים אופגעבראכט. אָבער
גאָר אינגיכן האָט ער זיך צוגעוווינט צו אלץ און שוין רויִקער געלייענט סײַ די לויבגעזאנגען, סײַ
די זידלערייען, די באגיייסטערטע אָפּרופן און די עקלדיקע פעליעטאָנטשיקלעך.
ער איז ווידער געווען פארטאָן אין זײַן אָנגעשטרענגטער ארבעט. מאקס האָט פאראקשנט
געהאָרעװעט, און די סקעפטיקער האָבן אינגיכן פארשטאנען, אז דער דערפאָלג פון דעם בעקער
אף דער בינע איז ייט ניט קיין צופעליקער און ניט קיין צײַטװײַליקער.
זיגפריד ליינארד האָט װאָס א טאָג אלץ מער זיך צוגעבונדן צו מאקסן און בעשטיקע אפילע
א ביסל געייפערט צו פרידען. ער האָט זיך ניט געקאָנט פאָרשטעלן, װי װועט ער פארבלייבן איי-
נער אליין אין דער ווילע, ווען פרידע װועט בא אים אוועקרויבן מאקסן און אים אוועקפירן צו
זיך אהיים. און אז אזוי װועט גאָר אינגיכן געשען, האָט שוין קיינער ניט געצווייפלט.
נאָר דערװוייל איז ליינארד געווען צופרידן, װאָס זיײַן שילער איז מיט אים, און זיך געפרייט
דערמיט, װאָס עֶר וואקסט וי אן אקטיאָר אזוי שטורמיש-שנעל. אין דער זעלבער צײַט האָט
אים אלץ מער באומרויקט, װאָס אין געוויסע קרײַזן הערט מען ניט אוף צו דערמאָנען, אז קרייס-
לער איז א ייד און אז ניט פאר אים איז ליינארדס טעאטער...
יענעם זומער האָט זיגפריד ליינארד גענומען באנײַען שעקפּירס ,סויכער פון ווענעדיק",
װאָס איז שוין לאנג ניט געגאנגען אף דער בינע. מאקס קרייסלער האָט געגרייט די הױיפּט-ראָל.
א סאך פון זיינע פריינט האָבן ניט פארשטאנען, פארװאָס מאקס האָט זיך אזוי הייס גענו-
מען שאפן דאָס געשטאלט פונעם װענעציאנער סויכער. שטעקט ניט אין זײַן פארטראכט א
געפאר?
נאָר אלע פראגן און ספייקעס זײַנען פארענטפערט געװאָרן אין טעאטער. אין פול גע-
פאקטן זאל איז ניט געווען װוּ א נאָדל זאָל פאלן. מיט זײַן שווערן טראָט איז אף דער בינע
ארויסגעגאנגען דער אלטער שײלאָק. זײַנע אויגן האָבן געברענט פון צאָרן און ווייטעק. די
יארמלקע -- פארוקט אפן שפּיץ קאָפּ, די לאנגע קאפּאָטע צעכראסטעט. ער איז געווען צערו-
דערט, פארביטערט, פול מיט טײַנעס צו דער װעלט. יאָ, ער איז געװען אומגליקלעך, דער
אלטער! די סאָנים זײַנע האָבן אים פארוווּנדעט אין סאמע הארצן. מע האָט בא אים אוועקגערויבט
דאָס טײַערסטע, װאָס ער האָט פארמאָגט, -- זײַן איין-און-איינציקע טאָכטער, מע האָט פון אים
געכויזעקט, געשפּעט, זיך איזדעקעװועט איבער זײַן מענטשלעכער ווירדע, און בלויז צוליב איין
כעט -- ער האָט זיך דערלויבט געבוירן װערן א ייָד... ער קאָן שוין מער ניט שװײַגן, ער מוז
ארױיסזאָגן זײַנע פײַנט אלץ, װאָס מוטשעט אים, װאָס לאָזט אים ניט רוען. ער הייבט אָן ריידן
שטיל, קוים ארויסברענגענדיק די ווערטער, דערנאָך קלינגט זײַן שטים אלץ העכער און העכער,
און אָט איז זי שוין וי א דונער, אזש די ווענט, דאכט זיך, ציטערן:
;ער האָט מיך געמאכט צו שאנדע.. זיך אויסגעלאכט פון מײַנע פארלוסטן, געשפּעט
איבער מײַנע פארדינסטן, געזידלט מײַן פאָלק, געשטערט אין מײַנע געשעפטן, אָפּגעקילט מײַנע
פרײַנט, צעהיצט מײַנע סאָנים; און װאָס פאר א סיבע האָט ער געהאט דערצו? דאָס, װאָס איך
בין א ייָד. האָט דען דער ייַד קיין אויגן ניט, האָט דען דער ייִד ניט קיין הענט, קיין כושים, קיין
אייוורים, געפילן, סימפאטיעס, לײַדנשאפטן? צי ניט די זעלבע שפּײַז נערט אים, צי ניט דאָס
זעלבע קלײזײַען פארװוּנדעט אים?.. צי היילן אים ניט די זעלבע רעפועס? צי דערווארעמען אים
ניט אָדער פרירן אים ניט די זעלבע זומערס און ווינטערס, װאָס דעם קריסט? און אז מע שטעכט
אונדז -- רינט דען בא אונדז קיין בלוט ניט? און אז מע קיצלט אונדז --- לאכן מיר דען ניט?
און אז מע סאמט אונדז אָפּ -- שטארבן מיר דען ניט? און אז מע באליידיקט אונדז -- צי דען
דארפן מיר ניט נעמען קיין נעקאָמע? אויב מיר זײַנען מיט אלץ ענלעך אף אײַך, טאָ װוילן מיר
זײַן אף אײַך ענלעך אויך דערמיט...*
מאקס איז אף א װײַלע שטיל געװאָרן, ער האָט געװוענדט זײַן בליק אין זאל, װי ער זאָל
זוכן יענע, וועמען ער האָט געמיינט. און עס האָט זיך געדאכט, אז אלע ביז איינעם האָבן פאר-
שטאנען, אין וועמען עס זײַנען געצילט אָט די װוערטער, מע האָט פארשטאנען, אז אין דער מינוט
1
איז עס פארן אקטיאָר געווען מער, װוי אויסשפילן א ראָל, א מאָנאָלאָג, וי א טעאטראלע פאָר-
שטעלונג...
מאקס האָט דערהערט אפּלאָדיסמענטן, בוקעטן בלומען זײַגען געפאלן צו זײַנע פיס. אינעם
װײַטן ווינקל פון דער דירעקטאָר-לאָזשע האָט ער דערזען דאָס שײַנענדיקע פאָנעם פון זײַן לערער
און פרײַנט, פון זיגפרידן, און ער האָט דערפילט יענע באפרידיקונג, װאָס דערמונטערט אן עכטן
קינסטלער. א גליקלעכער איז ער אװעקגעלאָפן צו זיך אין גארדעראָב.
אין געראמען צימער האָט ער געטראָפן פיל פרײַנט, װאָס זײַנען צו אים שטענדיק ארײיַנגע-
גאנגען נאָך די ספּעקטאקלען, און אויך עטלעכע אויסלענדער. נײַע סאהאק זיינען געקומען
אים באגריסן? נײַע שעצער פון זײַן טאלאנט? יאָ. אָבער דאָס זײַנען ניט געווען קיין געוויינלעכע
צושויער, װאָס קומען בלויז גראטולירן מיטן דערפאָלג, נאָר אנטרעפּרעניאָרן פון ענגלאנד און
פראנקרײיך, און געקומען זײַנען זיי אים אײַנלאדן אף גאסטראָלן קיין לאָנדאָן און פאריזש
מאקס איז געווען איבעראשט. דער אומדערווארטער פאָרשלאָג האָט אים געשראָקן. מע דארף
אוואדע דאָס אָפּלײגן אף בעסערע צײַטן. עס ברענט ניט.
נאָר דער יעיצערהאָרע איז גלײַך אונטערגעקומען און געזאָגט:
,נארעלע איינער, װוער זשע זאָגט זיך אָפּ פון אזא רײַזע? אָט די מענטשן, װאָס שטייען איצט
איבער דיר און בעטן דיך פאָרן, האָבן פארשטאנד, אבי וועמען װועלן זי ניט רופן, און, כוץ דע
װעט דיר דאָך אמאָל אויסקומען איבערשפּאנען די שװועל פון אנדערע טעאטערן, איז כאפט 4
דער טײַװל, זאָל דאָס געשען איצט, ווען דו ביסט יונג און פול מיט קויכעס, מיט דראנג.."
ער האָט באשטימט זיך האלטן אן אייצע מיט זיגפרידן. װאָס װעט יענער א דערוף?
וי שטענדיק נאָך א פּרעמיערע, איז בא ליינארדן אין ווילע געווען פריילעך און יאָמטעװדיק.
אין אלע ווינקעלעך האָט זיך געהערט א הילכיקער געלעכטער, דאָס געקלאנג פון באָקאלן, לעב-
האפטע געשפּרעכן.
הײַנט איז געווען א צוייענדיקער יאָמטעו. מע האָט אָפּגעמערקט דעם דערפאָלג פון דער
נײַער פאָרשטעלונג און אופגעהויבן א קאָס פארן גליק פונעם נײַעם פּאָרפאָלק מאקס און פרידע.
כוץ די אייגענע געסט -- אקטיאָרן, מוזיקער, שרייבער, קינסטלער -- זײַנען געקומען מאקס'
אלטע באקאנטע -- דאָקטוירים און שוועסטער, וועלכע האָבן אים געהיילט אין שטוטבאכ
בעקער און טרעגער, מיט וועלכע ער האָט אמאָל צוזאמען געארבעט און וועלכע זיינע
אָפטע אריינגייער צו אים אין שטוב.
ביז טיף אין דער נאכט איז דער אוילעם זיך ניט פאנאנדערגעגאנגען, געהוליעט און געטאנצט.
אין דעם דאָזיקן פריידיקן אָװנט האָט מאקס ניט געװאָלט דערצערנען ז ידן.
אין עטלעכע טעג ארום האָט ער אים דערציילט וועגן דעם פאָרשלאָג, װאָס ער האָט באקומען.
זיגפריד האָט אף אים לאנג געקוקט שװוייגנדיק, סיא אים שווער געווען זיך שיידן מיט זי
יונגן פריינט אפילע אף א קורצער צײַט. ער האָט אָבער פארשטאנען, אז מאקס דארף פאָרן
זאָל ער זיך באקענען מיט לאָנדאָן און פּאריזש, זאָל ער זיך דורכגיין איבערן לווור, זאָל ער באזוכן
טעאטערן, מוזייען, ביבליאָטעקן. דאָס װעט אים זייער צוניץ קומען, און, כוץ אלעמען, זאָל ער
זיך דורכפאָרן מיט פרידען אין זייער האָניק-כוידעש.
אָבער דעריקער האָט ליינארדן געלאָקט אן אנדער זאך: ער האָט געװאָלט זען, וי װעלן
פּאריזש און לאָנדאָן אופנעמען זײַן שילער.
און זיגפריד ליינארד האָט געגעבן זײַן האסקאָמע.
מע קאָן, פארשטייט זיך, ניט זאָגן, אז פּראָפּעסאָר עריך שטוטבאך איז שטארק געוען
באגײַסטערט דערפון, װאָס זײַן אסיסטענטן, זײַן רעכטע האנט, קלײַבט זיך מיטן מאן אין א רײַזע
קיין אויסלאנד. אָבער װאָס האָט ער געקאָנט טאָן, אויסער װוינטשן איר און זײַן געוועזענעם
פּאציענט א גליקלעכע רײַזע.
און אין איינעם א הארבסטיקן פרימאָרגן, ווען די בלעטער האָבן נאָרװאָס גענומען פאלן פון
די ביימער, האָט א גרויסער אוילעם ארויסבאגלייט מאקס קרייסלערן און זיײַן יונגע פרוי. ביידע
זײַנען זיי געשטאנען באם וואגאָן שײַנענדיקע, גליקלעכע, צעשטרייט איינהערנדיק זיך אין די
ווינטשעוואניעס פון זייערע פרײַנט און קאָלעגן.
כאָטש מאקס האָט פארלאָזט די שטאָט אף א קורצער צײַט, איז אים דאָך שווער געווען זיך
שיידן מיט איר. ער האָט דאָ אמאָל גענוג זיך אָנגעבידעװעט און, אפילע זײַענדיק שוין א בארימ-
טער אקטיאָר, איבערגעלעבט ניט וייניק באליידיקונגען, דאָך איז זי אים נאָענט און טײַער
געװאָרן, די גרויסע, רוישיקע און אומגעלומפּערטע שטאָט מיט אלע אירע אומגעהייערע קאָנ-
טראסטן. זי איז פאָרט פאר אים געווען די צווייטע היים. אינגיכן וועט ער זיך אומקערן אהער.
דער צוג האָט גערירט פון אָרט.
וי זאָגט דאָרט אונדזער אלט ווערטל: ניט אזוי גיך טוט זיך עס, װי עס רעדט זיך!
02
מאקסן האָט זיך געדאכט, אז ער ועט זיך גאָר גיך אומקערן אהיים, נאָר א נעכטיקער טאָג.
מע האָט אים ניט אָפּגעלאָזט. א לענגערע צײַט האָט ער געשפּילט אין לאָנדאָן. ווען ער איז גע-
קומען צו פאָרן קיין פאריזש, האָט זיך פאר אים געעפנט גאָר א נײַע וועלט.
די שטאָט האָט אים געפאנגען מיט איר לעבנסלוסטיקײַט, מיט אירע פריילעכע מענטשן.
א געבענטשטע שטאָט!
נאָך די ספעקטאקלען, א באגײַסטערטער און אופגערודערטער פון די שטורמישע אפּלאָ-
דיסמענטן, פון די הייסע באגריסונגען, פלעגט ער װי א פארשיקערטער ארומגיין מיט פרידען
איבער די רוישיקע גאסן, ארומבלאָנדזשען איבער די סעדער און פּארקן. ער האָט דאָ אויך געזען
פארשיידענע קאָנטראסטן -- באנאנד מיט גלאנץ, רײַכטום -- אומגעהייערע אָרעמקײַט, בעט-
לער, ארבעטלאָזע, נאָר דאָ האָט זיך פאָרט געאָטעמט אנדערש וי אין דײַטשלאנד. קומענדיק
אין האָטעל, האָט ער ניט געהערט אין טעלעפאָן-טרײַבל די נימעסע שטימען, װאָס האָבן אים
אױיסגעװאָרפן זײַן ייִכעס. ער װאָלט גערן דאָ פארבליבן, נאָר ניין, ער איז אן אקטיאָר פון לֵיי
נארד-טעאטער און דאָרט איז זײַן אָרט. ער גלייבט ניט, אז דאָס מעשוגאס, װאָס האָט ארומגע
כאפּט א טייל פונעם לאנד, װעט לאנג דויערן. דײַטשלאנד געפינט זיך אין דער מיט פון אײיראָפּ
און עס איז אומעגלעך, אז דאָס בייז זאָל זיגן. עס זײַנען דאָך פאראן קויכעס פון פּראָגרעס
מאקס האָט אלע טאָג געקלונגען זייַנע פריינט אין בערלין, זיך געטיילט מיט זייַנע איבער-
לעבונגען. זיגפרידן האָט ער דערצילט אלע איינצלהייטן פון זײַנע ארויסטרעטונגען, פון די
אופנאמען, באגעגענישן. ליינארד איז געווען גליקלעך, װאָס די גאסטראָלן אין פּאריזש גייען
דורך מיט אזא דערפאָלג. ער האָט נאָר געבעטן מאקסן, ער זאָל זיך לאנג ניט פארהאלטן. דער
אוילעם, שוין ניט ריידנדיק פון אים אליין, האָט זיך פארבענקט נאָך מאקסן און מע ווארט אף
אים מיט מג נעדולד.
יאָ, זיגפריד ליינארד האָט ארויסגעקוקט אף זײַן ליבלינג. אים איז אלץ שװערער און
שווערער געװאָרן ארבעטן און לעבן אין דער אטמאָספער פון סינע. אייניקע פון זײַנע אמאָליקע
כאוויירים האָבן זיך אָפּגעקערט פון אים צוליב זײַן פריַינטשאפט מיטן בעקער פון קאָלאָמײע,
אנדערע האָבן זיך געהאלטן פונדערווייטנס, װײַל זיי האָבן מוירע געהאט פאר זיגפרידס אָפענע
רייד וועגן היטלערן און זײַנע אָנהענגער, װאָס האָבן מיט יעדן טאָג זיך געפילט פרײַער און
געפירט פרעכער. זיגפריד האָט שװוער איבערגעלעבט זײַן פּערזענלעכע טראגעדיע. די עלטער
האָט זיך שנעל אָנגערוקט, און ער האָט מיטאמאָל דערפילט זײַן עלנטקײַט. יאָ, זײַן לעבן איז
דורכגעגאנגען שנעל און שטורמיש. געװויס זײַנען אים א סאך מענטשן, גאָר א סאך, געווען
מעקאנע און זיינען אים נאָך איצט מ, א אף זײַן לעבן, נאָר ווען זיי ווייסן, ויָאזוי ער איז
איצט איינזאם... אָן א ווייב, אָן קינדער, אָן יאָרשים, אָן נאָענטע פּרײַנט, אויב ניט רעכענען
עטלעכע געציילטע מענטשן -- מאקסן, פרידען, עריכן...
װען עס קערן זיך שוין גיכער אום פון זייער רײַזע מאקס מיט פרידען, װאָלט געװאָרן
גרינגער אפן הארצן. מיט זיי האָט ער זיך שטענדיק געפילט גוט, יונג און מונטער און אין
שטוב האָט געהערשט א מעכייעדיקע פרייד.
נאָר װאָס טראכט מען צו, אז מאקס זאָל זיך װאָס גיכער אומקערן אהיים? פּאריזש געהערט
צו יענע שטעט, פון וועלכע עס איז שווער זיך ארױיסרײַסן. זיגפרידן איז ניט איין מאָל דאָרטן
אויסגעקומען זײַן אף גאסטראָלן און ער פלעגט זיך אויך אף לאנג פארהאלטן. און זיגפריד בא-
שליסט: צוליב זיך און צוליב מאקסן װעט ער איצט זיך נעמען פאר דער שטעלונג פון ק;קיגיג
ליר". מאקס האָט געטרוימט וועגן דער ראָל פון אומגליקלעכן קיניג. און קיין פּאריזש איז אוועק
א טעלעגראם.
בערלין האָט זיי באגעגנט מיט אָקאָרשט צעגרינטע ביימער. אין די סעדער און בולווארן האָט
שוין געוועלטיקט דאָס יונגע גרינע גראָז און די זון האָט געארבעט אף אלע קיילים. און כאָטש
דער פרילינג האָט באלעבאטעוועט אין אלע ווינקעלעך, װי נאָר עס האָט זיך אים געגלוסט, האָט
מאקס גלײַך דערזען, אפילע ניט אזוי דערזען, װי דערפילט, אז דאָ האָט זיך עפּעס געענדערט,
צו שטרענג און אָנגעלאָדן איז געװאָרן ארום און ארום, צו מאָרעשכױרעדיק און דערשראָקן
זײַנען ארומגעגאנגען די מענטשן.
אין שטאָט האָט זיך געטומלט. אָן אופהער זײַנען פאָרגעקומען מיטינגען. מאכנעס ארבעט-
לאָזע האָבן זיך ארומגעדרייט איבער די גאסן און פּלעצער.
אפן לאנד האָט זיך אָנגערוקט א שווארצע כמארע. ערשט ניט לאנג נאָך האָבן די פאשיס-
טישע מענוּװאָלים געפלאָכטן זייערע נעצן בעשטיקע, אין די ווינקעלעך, אין אונטערערד, זיך
3
געהיט, זיך ארומגעקוקט, מוירע געהאט פאר דער פּאָליצײ. איצט האָבן זיי, זעט אויס, פראנק-
און-פרײַי געבאלעבאטעוועט אין שטאָט, ארומגעשפּאנט אין זייערע ברוינע העמדלעך, פארצויגן
מיט סקריפּענדיקע רימענס, געריסן די גאָרגלען, געדראָעט מיט טויט יעדן, װאָס וועט זיך זי
קעגנשטעלן. די גאסן זיײַנען געווען פארפלייצט מיט זייערע פלוגבלעטלעך קעגן די קאָמוניסטן,
סאָציאל-דעמאָקראטן, ייִדן. אף אלע ראָגן האָט מען פארקויפט זייער פיורערס שרײַבערײַ --
אדאָלף היטלערס ,מײַן קאמף", װוּ עס ווערט געפּרײידיקט מענטשן-האס, ראסן-האס, װילדקײַט,
מיטלאלטער, פּאָגראָמען, מאָרד.
מאקס האָט געפּרוּװט זיך אָפּװענדן פון דעם, װאָס עס טוט זיך ארום אים. ער האָט געװאָלט
גלייבן, אז דאָס אלץ איז א צײטװײַליקע זאך. אין פאריזש האָט מען זיך אויסגעלאכט פון די
היטלערישע פּיגמײען. װײיניק מעשוגאָיִם און נידערטרעכטיקע מענטשעלעך זײַנען פאראן אף
דער וועלט. וועמען זשע ארט עס, אז נאָך עטלעכע מאניאקעס רײַסן די גאָרגלען, בילן אף דער
לעװאָנע?
אין טעאטער איז דאָס לעבן געגאנגען וי געוויינלעך, מע האָט געגרייט די נײַע פאָרשטע-
לונג. נאָר מיט יעדן טאָג האָט מאקס אלץ מער געפילט, אז אייניקע אקטיאָרן קוקן אף אים קרום,
סטארען זיך אים אױיסמײיַדן.
אויך זיגפריד און פרידע האָבן דאָס געזען און זיך באמיט בארויקן מאקסן, אים אוועקפירן
פון בייזע מאכשאָוועס.
44 יו
א יי יי אט יט
אין איינעם פון די פרילינג"פארנאכטן, ווען מאקס מיט זיגפרידן האָבן זיך אומגעקערט
אחיים פונעם טעאטער, האָבן זיי באם טויער געטראָפן א גרופּע מענטשן, װאָס האָט ארויסגע-
קוקט אף זיי. ס'איז געווען אן ארבעטער-דעלעגאציע, װאָס איז געקומען אײַנלאדן זיגפריד לֵיי-
נארדן, מאקס קרייסלערן און זייערע קאָלעגן אף דער ערשטמײַיִקער דעמאָנסטראציע. דאָס װועט
זײַן אן אומגעוויינלעכע דעמאָנסטראציע. די רעגירונג האָט זי פארווערט. אָבער ניט געקוקט
דערוף, װעט זי פאָרקומען. מע קאָן מער ניט דולדן, די פאשיסטן זאָלן טעראָריזירן דאָס פאָלק.
מער טאָר מען ניט שװײַגן. עס קאָן וערן שפּעט. אויב היטלער מיט זײַן באנדע װועלן פארכאפּן
די מאכט, װעט אלץ גיין צו גרונט, זיי װעלן דערפירן דאָס לאנד צו א קאטאסטראָפע. יעדער,
וועמען עס איז טײַער דאָס היימלאנד, מוז זיך אײַנשליסן אינעם אנטשיידענעם קאמף קעגן
נאציזם...
זיגפריד האָט זיך אײַנגעהערט אין די רייד פון די אומבאקאנטע געסט. ער האָט פּאָשעט
ניט געװוּסט װאָס צו ענטפערן. ער איז שטענדיק געװוען װײַט פון פּאָליטיק, פון געזעלשאפט-
לעכע איניאָנים. ער פארטיידיקט דעם פּראָגרעס, די פרײַהײַט און דעמאָקראטיע אין טעאטער, פון
דער בינע. צי דען איז דאָס װייניק?
ער האָט א קוק געטאָן אף מאקסן. מאקס האָט געשוויגן. ער איז געשטאנען אן אָנגעכמורע-
טער, און זיגפריד האָט א טראכט געטאָן: וויפל צאר האָבן די נאציסטישע כוליגאנעס פארשאפט
אָט דעם טאלאנטפולן מענטשן מיט זייערע אנאָנימע בריוולעך, טעלעפאָן-קלונגען. ער האָט גע-
פרעגט די ארבעטער, ווען און װוּהין ער דארף קומען מיט זײַנע קאָלעגן, און אנטשיידן געזאָגט:
-- יאװאָל, גענאָסען. זיגפריד ליינארד און, כ'דענק, אויך מאקס קרייסלער װעלן קומען
פּינקטלעך... מיר װועלן פאָרשלאָגן אונדזערע קאָלעגן גיין מיט אונדז... אאופווידערזען!..
נאָכקוקנדיק די ארבעטער, וי זיי זײַנען צופרידענע אוועק איבער דער גאס, האָט זיגפריד
וי אָפּגעװױיגן זײַן האסקאָמע. צי האָט ער גוט געטאָן? געוויס! ער האָט ניט געטאָרט זיך אָפּזאָגן.
ווער זשע דען װעט אופהייבן די שטים קעגן די נאציסטן, אויב ניט ער מיט זײַנע פרײַנט, װאָס
זײַנען בארופן אָפּהיטן די קולטור, די קונסט? די נאציסטן ווילן דאָס אלץ פארטיליקן, און מע
מוז זיך שטעלן אף דער וואך, קאָלזמאן עס איז נאָך ניט שפּעט. יאָ, גוט געטאָן. װער זשע דען,
אויב ניט זיי?
ער װעט ארויס אף דער גאס באגלײַך מיט טויזנטער בערלינער בירגער, און זאָל מען זען,
אף וועמעס זײַט ער איז! ער װעט ארויס אף דער טריבונע און עס זאָגן אָפן, פאר אלעמען.
ווען פרידע האָט זיך דערװוּסט, אז זיגפריד מיט מאקסן האָבן אײַנגעשטימט אָנטײלצונעמען
אין דער ערשטמײַיִקער דעמאָנסטראציע, איז זי מאמעש דערציטערט געװאָרן. װאָס? זיי װעלן
מאניפעסטירן איבער די גאסן? זיי וועלן ארויסטרעטן אפן גרויסן מיטינג בא די בראנדענבורגער
טויערן? װאָס זשע, זי ווייסן ניט ועגן דער שטרענגער פאראָרדענונג -- ניט דערלאָזן קיין שום
דעמאָנסטראציעס?
פרידע האָט זיך דערמאָנט אין דער פאראיאָריקער ערשטמײיַיקער דעמאָנסטראציע. זי האָט
אין קליניק אָפּערירט עטלעכע פארװונדעטע ארבעטער. דאָס איז דאָך שרעקלעך! ניין, זי װעט
ניט לאָזן מאקסן און זיגפרידן אף דער דעמאָנסטראציע, דאָס איז זייער געפערלעך. און דאָס איז
ניט זייער זאך. ס'איז אָן זיי פאראן, ער עס זאָל האָבן צו טאָן מיט דער פּאָליצײ און מיט די
נאציסטישע כוליגאנעס.
-- נארעלע... -- האָט מאקס געפּרוּווט בארויקן פרידען און זי געגלעט איבערן קאָפּ. --
עס איז ניט אזוי שרעקלעך, װי דיר דאכט זיך אויס... אף דער דעמאָנסטראציע וװועלן ארויסגיין
צענדליקער טויזנטער מענטשן און קיין שום פּאָליצײי וועט ניט זײַן בעקויעך אָפּשטעלן אזא
מענטשן-שטראָם... אין אזא שווערער צײַט טאָרן מיר ניט שטיין אָן א זײַט, מע װעט עס אונדז
קיינמאָל ניט מויכל זײַן. פארשטייסט, טײַערינקע?
ווען אין טעאטער האָט מען זיך דערװוּסט, אז זיגפריד ליינארד האָט באשטימט אָנטײלצן-
נעמען אין דער ערשטמײַיקער דעמאָנסטראציע, האָט מען באשלאָסן, אז ניט אנדערש, דער
מענטש האָט זיך גערירט פון זינען. אנדערע האָבן גענומען ברייען, אז דאָס איז מאקס' אינטרי-
געס, דאָס וויל ער ארײינשלעפּן דעם בארימטן אקטיאָר און רעזשיסער אין פּאָליטישע איניאָנים.
דאָס האָט, זעט אויס, אף מאקסן געווירקט דער רויטער פּאריזש. ער האָט, אפּאָנעם, אין פראנק-
רײַך זיך פארנומען ניט בלויז מיט גאסטראָלן, נאָר מיט קאָמוניסטישער טעטיקײַט...
נאָר װי עס זאָל דאָרט ניט געווען זײַן, װאָס מע זאָל ניט געווען ריידן צװישן זיך, דאָך האָבן
זיך געפונען א סאך אקטיאָרן, װאָס האָבן באשטימט ארויסגיין אף דער דעמאָנסטראציע איני-
נעם מיט זיגפרידן און מאקסן.
ווען פרידע האָט אָנגעקלונגען אין קליניק צו עריך שטוטבאכן און אים דערצײילט וועגן
דעם פארטראכט פון איר מאן און זיגפרידן, איז דער אלטער, װײַזט אויס, צוערשט געבליבן אָן
995
לאָשן. ס'איז דורך א מינוט, און דער טעלעפאָן האָט געשוויגן, נאָר דערנאָך האָט זי אומגעריכט
דערהערט:
--- דו ווייסט, פרידע, עפשער זײַנען זיי גערעכט...
-- ווער איז גערטכט?
--- נו, געוויס, זיי, זיגפריד און מאקס... -- און נאָך א קורצער פּאוזע האָט דער אלטער
צוגעגעבן: --- דו ווייסט, מײַן טײַערע פרידע, איך על אויך גיין. און איך װועל זאָגן אונדזערע
קאָלעגן, זי זאָלן א מיטגיין... דאָס איז א גלײַכע זאך... עס איז אומעגלעך װײַטער דולדן די
שװויינעריי פון עלזע קריץ און אירע פּארטיי-גענאָסען.. עס איז א פארברעכן שװײַגן... איך גי
אויך!.. גיב איב; 6 ביטע שיין, זיגפרידן דאָס טרײיבל. איך על אים זאָגן...
די נאכט פארן ערשטן מיי איז געװען א ליכטיקע, אן אויסגעשטערנטע. קיינעם האָט זיך
ניט געגלוסט לייגן שלאָפן. אָן אופהער האָט געקלונגען דער טעלעפאָן, און זיגפריד האָט אלעמאָל
קורץ געמאָלדן, אז דאָס איז עמעס, קיינער האָט עס ניט אויסגעטראכט, ער און זײַנע קאָלעגן
האָבן פעסט באשטימט אָנטײילנעמען אין דער דעמאָנסטראציע. איצט איז ניט די צײַט זיך פאר-
קלײַבן אין די ווינקלען און שווייגן...
אפילע אהער, צום קאָטעדזש, װאָס איז געװען געדיכט ארומגערינגלט מיט ביימער, האָט
זיך דערטראָגן דער גערודער פון לאסטאװוטאָמאָבילן און פּאָליציי-פורגאָנען, װאָס האָבן זיך בא-
וועגט איבערן באנאכטיקן, אופגעוואכטן בערלין. עס האָט זיך אהער דערטראָגן דער אָפּהילך פ
די אויסרופן:
--- דײַטשן בלײַבן אין די הײַזער! פילט אויס דעם רעגירונגיבאפעל -- גייט ניט אף דער
דעמאָנסטראציע! לאָזט זיך ניט פארנארן אף די פּלעצער! פארבאָטף דייטשן פארבלייב ז
א שרעק האָט אײַנגעהילט די באנאכטיקע שטאָט. דאכט זיך, קיינער איז ניט גע
נער האָט ניט גערוט. יעדער איינער האָט זיך געייצעט מיט זײַן געוויסן. װאָס טוט
עס איז שוין געווען װײַט נאָך האלבער נאכט, ווען זיגפריד, מאקס און פרי
אופגעהויבן פונעם טיש און זיך געלאָזט צו זיך אין די צימערן. דער אלטער שולץ, וא
זעסן בא דער טיר, האָט זיי באגלייט מיט א גוטמוטיקן בליק. כאָטש ער האָט זיך ניט געקאָנט
פאָרשטעלן, װוי ועלן עס זיגפריד און מאקס שפּאנען איבער די גאסן, דאָך איז ער געווען שטאָלץ
פאר זיגפרידן, װאָס האָט אָנגענומען אזא דרייסטן באשלוס
מאקס מיט פרידען זײַנען ארײַן צו זיך אין צימער.. א לײַכט
די פאָרהאנגען, דורך די צעפּראלטע טירן האָט אריינגעקוקט די ל
גען אפן באלקאָן און זיך אָנגעשפּארט אין דער פּאָרענטשע.
פרידע האָט דערפילט א קעלט און זיך אײַנגעקוטעט אין איר שאל. פאר די לעצטע עטלעכע
װאָכן האָט איר שלאנקע פיגור עטװאָס אָנגעוווירן איר שטאלט. איר איז שוין געװאָרן שווער
אויסבאהאלטן פון א פרעמד אויג, אז אונטער איר הארצן וואקסט א נײַ צאפּלדיק לעבן.
מאקס שטויסט זיך אָן וועגן איר סאָד, און די לעצטע צײַט סטארעט ער זיך זײַן צו איר
באזונדערס צארט און אופמערקזאם. אלע אירע פארלאנגען פילט ער אויס און איר װאָרט איז
פאר אים הייליק. נאָר איין זאך װעט זי בא אים ניט פּויעלן. ער װעט מאָרגן ניט בלײַבן אין
שטוב. ער װעט גיין אף דער דעמאָנסטראציע. װאָס? ס'איז איר שרעקלעך? זי האָט מוירע, פרידע?
אָ, װאָס פאר א נארעלע זי איז! ער איז דאָך ניט איינער. צענדליקער טויזנטער װעלן ארויסגיין
אף די גאסן און פּלעצער. ער האָט פאר אזוינע זאכן ניט געשראָקן זיך דעמלט, ווען ער איז נאָך
געווען גאָר א ייִנגל און וען דער סטודענט און דער בעקער אילקאָ זאגול האָט אים געפירט
אין די קארפּאטן אף פארזאמלונגען און סכאָדקעס, -- װעט ער איצט מוירע האָבן? א שיינע זאך!
זי האָט פארגאפט געהערט זײַנע שטילע רייד, און דאָך האָבן אין אירע אויגן געפינקלט
טרערן. צום סאָף האָט זי אָנגעבלאָזן די ליפּן און געזאָגט:
-- נו, איך װעל דיך, זעט אויס, ניט איבעריידן, טײַערער מײיַנער. אויב אזוי, װועל איך אויך
גיין מיט דיר...
ער האָט א קוק געטאָן אף איר מיט פאָרװוּרף.
-- נארעלע, נאָר דאָס פעלט אונדז! װוּהין וועסטו גיין אין אזא ענגשאפט? דו שטעלסט זיך
דען פאָר, וויפל מענטשן עס וועלן מאָרגן ארויס אף די גאסן. א גאנצער יאם. דו טאָרסט איצט
ניט ריזיקירן... צוליב אונדזער זון... -- ער האָט געטרוימט נאָר וועגן א זון. --- דו פארשטייסט?
יאָ, געוויס פארשטייט זי. נאָר איר איז עפּעס שרעקלעך. זי האָט מוירע. א שווער פאָרגע-
פיל מאטערט זי. נאָר װאָס קאָן זי מיט אים טאָן, מיט מאקסן, אז ער איז אזא אקשן און וויל זי
2
ינטל האָט זיך געשפּילט מיט
:טי
נע
וו
עװאָנע. זיי זײַנען ארויסגעגאנ-
6--+9 06
ניט פאָלגן. גוט. זי װעט אויספילן זײַן פארלאנג, זי װעט מאָרגן אין ערגעץ ניט גיין. זי װעט
מיט אומגעדולד ווארטן אף אים... און איצט שלאָפן. ביז טאָג איז געבליבן עטלעכע שאָ.
װי נאָר די ערשטע זון-שטראלן האָבן ארײַנגעקוקט דורך די שפּארונעס און זיך אָפּגעשפּיגלט
אף די גלעזערנע ביכער-שראנקען, האָט מאקס דערהערט זיגפרידס שטילע טריט. פון דעם גרויסן
עסצימער האָט זיך דערטראָגן דער שטארקער גערוך פון קאווע, װאָס זיגפריד האָט שוין באוויזן
אָפּצוקאָכן, ווארטנדיק, מאקס זאָל אראָפּקומען צו אים.
מאקס האָט בעסער פארהאנגען די שטאָרן די זון זאָל פריִדען ניט אופוועקן. זי האָט ניט
װוּהין צו אײַלן. א קורצער שטראל, װאָס האָט זיך דאָך דורכגעשלאָגן, איז געפאלן אף אירע
צעװאָרפענע האָר, און זיי האָבן אין דער רעגע אויסגעזען װי אויסגעוועבטע פון גינגאָלד. דאָס
פּאָנעם אירס איז געווען רויִק, און אין די עטװאָס צעעפנטע ליפּן האָט זיך באהאלטן א קוים
מערקבארער שמייכל. אס כאָלעמט זיך איר עפּעס א שיינער כאָלעם?" -- האָט מאקס א
טראכט געטאָן. נאָר װאָס? עפשער איר זון? דאכט זיך, ערשט ניט לאנג איז דאָס געווען. זי איז
ארײַנגעקומען מיט עריך שטוטבאכן, געװאָרפן א גלײַכגילטיקן בליק אף אים, אף מאקסן, דער-
נאָך, ווען ער האָט געבעטן, מע זאָל אים אָפּערירן, געקוקט אף אים װי אף אן אומנאָרמאלן, און
אָט אינגיכן, גאָר אינגיכן װועט זי ווערן די מוטער פון זײַן קינד!
וי ישגעל עס לויפט די צײַט! די ערשטע גראָווע האָר האָבן זיך שוין שי אין קי
שהערן ר א זעט אויס, ניט גרינג קומט דער מענטש צו זײַן בארוף. ניט גרינג איז יי
מענטשן אויסטרעטן זײַן סטעזשקע אין דער פרעמד.
ער האָט פאָרזיכטיק צוגעדעקט מיט דער קאָלדרע פרידעס אנטבלויזטע האנט. אָט װעט שוין
אינגיכן אָט די האנט ארומנעמען זײַן זון, און די ליבע, וועלכע געהערט הײַנט מאקסן, װעט צע-
טיילט װוערן צװוישן אים און דעם נײַעם לעבן, װאָס װעט זיך אינגיכן יאווען אף דער וועלט. און
װאָס פאר א גוירל וװועט האָבן זײַן זון? אים װעט שוין, מעגלעך, ניט זײַן אזוי שווער זיך דורכ-
שלאָגן א װועג אין לעבן? ווען זיַן בענאָקל װעט אויסוואקסן, װעט שוין געוויס ניט געוועלטיקן
אף דער ערד קיין אָרעמקײַט, הונגער, נויט, ראסן-האס... זײַן לעבן װעט שוין עפשער ניט זײַן
אָפּגעסאמט פון קינע. און עפשער איז גוט, װאָס דער מענטש דארף פון קינדװײַז אָן דורכגיין א
שווערן וועג? דער, װאָס האָט אף זײַן לעבן ניט געװוּסט, װאָס הייסט בידעװוען, הונגערן, קאָן
מיסטאם ניט באנעמען דעם טאם פון גליק... זאָל דאָס מאזיקל זײַנס נאָר עטװאָס אונטערוואקסן,
װועט ער עס נעמען און צוזאמען מיט דעם און מיט פרידען אװעקפאָרן אף א שטיק צײַט צו די
עלטערן, קיין קאָוואליווקע, אין די קארפּאטן, זאָל עס זען די נאכלע, װוּ זײַן פאָטער איז געבוירן
געװאָרן, די בערג, איבער וועלכע ער האָט געקלעטערט, זאָל ער זען קאָלאָמײע, װווּ ער, מאקס,
האָט מיט א סאך יאָרן צוריק אָנגעהויבן זײַן שווערן, ביטערן וועג אין דער גרויסער וועלט אריין...
מאקס איז נאָך געשטאנען עטלעכע רעגעס איבער פרידען, מוירע האָבנדיק זיך א קער טאָן,
ער זאָל זי ניט אופוועקן פונעם געשמאקן שלאָף.
אף די שפּיץ פינגער האָט ער זיך געלאָזט גיין אין גרויסן עסצימער. מאקס איז געזעסן מיט
זיגפרידן באם טיש, געזופּט די שטארקע קאווע, יעדער איינער פארטאָן אין זײַנע מאכשאָװעס.
אין א האלבער שאָ ארום זײיַנען זיי שוין געווען אין שטאָט.
אף די גאסן האָט זיך געפילט די גרויסע אָנשטרענגונג, װאָס די שטאָט לעבט איבער. אָן א
שיר מענטשן האָבן געײַלט צו די זאמל-פּונקטן. אף די ראָגן האָבן נאָך אלץ געגראגערט די
ראדיאָ-הויכריידער, וועלכע האָבן געװאָרנט, מע זאָל ניט גיין אף דער דעמאָנסטראציע. נאָר א
מאָדנע געשיכטע --- װאָס העכער די סקריפּענדיקע טענער פון די װאָרענונגען האָבן זיך געריסן
פון די הויכריידער, אלץ מער אוילעם האָט זיך באוויזן אף די גאסן, איבער וועלכע עס האָבן זיך
געטראָגן אווטאָמאָבילן מיט באװאָפּנטע פון קאָפּ ביז די פיס זעלנער. מיט א מעשונעדיק פייפעריי
האָבן זיך געיאָגט צום צענטער פּײַערלעש-מאשינעס, גלײַך װי די גאנצע שטאָט, פון די
בראנדענבורגער טויערן און ביזן טרעפּטאָװ-פּארק, זאָל זײַן ארומגעכאפּט מיט א מוירעדיקער
סרייפע, װאָס מע מוז לעשן...
זיגפריד און מאקס האָבן געײַלט צו דער געבײידע פון זייער טעאטער. דאָרטן האָט זיך שוין
צונויפגעזאמלט א היפּשער אוילעם. דער פרילינגדיקער ווינט האָט זיך געשפּילט מיט די פאָנען
און טראנספּאראנטן, װאָס די אקטיאָרן און בינע-ארבעטער האָבן געהאלטן. מע האָט מאקסן און
זיגפרידן ארומגערינגלט, געדריקט זיי די הענט, װי מע װאָלט דערמיט אויסגעדריקט באפרידי-
97
קונג, װאָס צוליב זיי גייט מען אויך אף דער דעמאָנסטראציע. זיגפריד איז געווען אופגערעגט
און עטװאָס צעשטרייט.
יאָ, עפעס זעט ער דאָ ניט בערגלייטערן. לאָזט זיך אויס, יענער האָט געבעטן איבערגעבן,
אז נאָך נעכטן אפדערנאכט האָט אים אָנגעכאפּט א מעשוגענער קאטער מיט א מאָדנער שטעכע-
ניש און ברעכעניש און צום גרויסן אומגליק זײַנעם, װועט ער נישט קאָנען אָנטיײילנעמען אין דער
דעמאָנסטראציע... ער בעט אנטשולדיקן. צװוישן די בינע-ארבעטער האָט זיגפריד ניט געפונען
קורצן און שמערלינגען. דאָס האָט אים דאפקע האנאָע געטאָן. זאָלן אלע זען, מיט וועמען זײַנען
אָט די קליינינקע מענטשעלעך..
אהער, צום טעאטער, האָבן זיך דערטראָגן די קלאנגען פון אָרקעסטערס, דאָס געזאנג פון
הונדערטער שטימען. פון פארשיידענע עקן שטאָט האָבן זיך געצויגן ארבעטער-קאָלאָנעס.
מענטשן האָבן געטראָגן רויטע פאָנען, טראנספּאראנטן, פּלאקאטן, אף וועלכע עס זיַנען געוען
אופגעשריבן די ווערטער: ,נידער מיטן פארהאסטן פאשיזם!?", ,, מיר פאָדערן מאכן אן ענדע צו
די נאציסטישע באנדעס!", ,, דייטשלאנד איז אין געפאר!"
די פּאָליצײ האָט געפּרוּווט פארשטעלן דעם וועג פאר די קאָלאָנעס, נאָר זי איז ניט געווען
בעקויעך אָפּשטעלן דעם מעכטיקן מענטשן-שטראָם, װאָס האָט זיך באוועגט איינגעאקשנט פאָרויס.
פון די פּיַיערלעש-מאשינעס האָט מען אָנגעהויבן גיסן אף די דעמאָנסטראנטן מיט וואסער,
נאָר דאָס האָט ניט געהאָלפן. די ארבעטער-מאכנעס האָבן פארטריבן און אָפּגעשטױיסן אלץ, װאָס
האָט זיך געשטעלט אפן וועג.
זיגפריד ליינארד האָט א קוק געטאָן אף זײַנע קאָלעגן, װאָס זיינען געשטאנען גרייט זיך
לאָזן אין דער ריכטונג, װוּהין עס האָבן מארשירט די אומענדלעכע קאָלאָנעס, און ער האָט זיך
געשטעלט אין דער ערשטער ריי באנאנד מיט מאקסן.
יאָ, ער איז געווען צופרידן, זיגפריד, גליקלעך, װאָס אין אזא שאָ איז ער מיטן פאָלק. ער
איז געווען צופרידן, װאָס הונדערטער מענטשן באגריסן אים. װוי גליקלעך איז דער קינסטלער,
װאָס צוימט זיך ניט אָפּ פון זײַנע צושויער, פון זײײַן פאָלק, װאָס איז מיט זיי צוזאמען, לעבט מיט
זייערע ליידן און פריידן.
אלע גאסן און געסלעך, אלע פּלעצער און בולווארן זײַנען געווען איבערפולט מיט יאָמטעװ-
דיק-פארפּוצטע דעמאָנסטראנטן, װאָס האָבן מארשירט אלץ װײַטער, אהין, צום גרויסן פּלאץ,
װוּ עס איז געשטאנען אן אימפּראָוויזירטע טריבונע.
די קאָלאָנעס זײַנען אלץ אונטערגעקומען, זיך ארײינגעגאָסן אינעם פּלאץ, װוי טײַכלעך גיסן
זיך ארײַן אינעם יאם.
ווען זיגפריד ליינארד מיט זײַנע קאָלעגן זײײַנען צוגעקומען אהער, צום פּלאץ, האָט זיך
צעטראָגן א גערודער. מע האָט די ארטיסטן דערקענט. עס איז גלײַך אויסגעוואקסן אין דער
ענגשאפט א שמאָלער טונעל, און מע האָט זיי דורכגעלאָזט צו דער טריבונע.
דער גערויש אפן פּלאץ איז מיטאמאָל שטיל געװאָרן, עס האָט זיך דערהערט א פעסטע
שטים, װאָס אלע האָבן גלײַך דערקענט. דאָס האָט פון דער טריבונע זיך געװוענדט צום פאָלק דער
האמבורגער ארבעטער, דער פאָרזיצער פון דער דײַטשישער קאָמפּארטײ ערנסט טעלמאן. די
ראדיִאָ האָט צעטראָגן זיינע פלאמיקע װוערטער איבערן אומענדלעכן פּלאץ, איבער די נאָענטע
גאסן.
זיגפריד ליינארד איז געשטאנען אף דער טריבונע. זײַן גראָװוער קאָפּ איז געווען אנטבלויזט.
מע ווארט אף זײַן װאָרט, און ער קאָן בעשום-אויפן זיך ניט באהערשן. ער פילט, װי דאָס הארץ
שלאָגט זיך אומרויִק אין זײַן ברוסט. עס איז אים דען דאָס ערשטע מאָל ארויסטרעטן פאר אן
אוילעם? נאָר ער איז געוווינט עס צו טאָן אין א פּאריק, אין די קליידער פון אָטעלאָ, אוריִעל
אקאָסטא, קיניג ליר, ער איז געוווינט ארויסברענגען װוּנדערלעכע מאָנאָלאָגן, רעדעס, פארפאסטע
דורך אנדערע, דורך שרײייבער און דיכטער. און איצט דארף ער זאָגן זײַן אייגן װאָרט...
ער האָט געװאָלט ארויסזאָגן אלץ, מיט װאָס זײַן נעשאָמע האָט געלעבט די לעצטע יאָרן
אלץ, װאָס ער האָט איבערגעטראכט, װאָס האָט אים באומרויקט. ער האָט געמאכט א שפּאן פאָ-
רויס און געזאָגט. געזאָגט, אז דײַטשלאנד איז אין א שרעקלעכער געפאר. אויב מע װעט ניט
פארניכטן די נאציסטישע בעסטיע, װעט עס זײַן דאָס גרעסטע אומגליק פאר דייטשלאנד.. זיג-
פריד ליינארד איז אף עטלעכע מינוט געװאָרן א פאָלקס-טריבון. ער האָט געװאָרנט, גערופן, גע-
פאָדערט, און דער ארבעטער-האמוין האָט אָפּגעענטפערט מיט באוויליקונג און אנערקענונג..
מאקס קרייסלער איז געשטאנען באנאנד מיט זײַן לערער. ער איז געווען דאנקבאר זיגפרידן,
װאָס ער האָט אים אהער געבראכט, װאָס ער האָט געזאָגט דאָס, װאָס ער, מאקס, װאָלט אויך איצט
געזאָגט.
08
דער מיטינג האָט זיך געענדיקט, און די קאָלאָנעס האָבן װידער זיך געלאָזט איבער די גאסן.
ווידער האָבן געשפּילט די אָרקעסטערס און עס האָבן געהילכט רעװאָליוציאָנערע לידער.
אף אונטער-דען-לינדען האָט מאקס פּלוצעם דערזען אין דער ענגשאפט אפן טראָטואר פרי-
דען. ער האָט אופגעציטערט פון שרעק.
-- פונוואנען האָסטו זיך אהער גענומען? -- האָט ער אויסער זיך אויסגעשריען. נאָר זי האָט
שוין, א שיינענדיקע און צופרידענע, זיך דורכגעשטופּט צו אים.
זי האָט אָנגענומען אים און זיגפרידן אונטער די הענט און זיך געלאָזט מיט זיי באנאנד גיין.
-- הער זיגפריד! -- האָט זי אויסגעשריִען. -- ווען איך שעם זיך ניט, װאָלט איך אײַך א
קוש געטאָן פאר אײַער גלענצנדער רעדע! פראכטפול! איך האָב זיך גאָר ניט פאָרגעשטעלט, אז
איר זײַט אזא וווּנדערלעכער רעדנער!..
זיגפריד האָט גוטמוטיק א שמייכל געטאָן צו איר, נאָר די ווערטער זײַנע זײַנען געווען הארב:
-- און איך האָב ניט געװוּסט, פראו קרייסלער, אז איר זײַט אף דער דעמאָנסטראציע!.. מיר
דאכט, אז מאקס האָט אײַך געבעטן זיצן אין שטוב...
-- איר דארפט אָבער פארשטיין, הער ליינארד, אז איך האָב ניט געקאָנט בלײַבן אין שטוב
אין אזא טאָג... איך װאָלט דאָך דעמלט אײַך ניט געהערט און װאָלט זיך עס קײינמאָל ניט מויכל
געווען...
זי האָט געשמייכלט און זיך שטארקער געטוליעט צו מאקסן. ער איז נאָך אלץ בארויגעז אף
איר. נאָר נישקאָשע, האָט זי געטראכט, ער וועט זיך איבערבעטן.
פרידע האָט דערהערט, וי עמעצער שרײַט צו איר, און האָט זיך אומגעקוקט. עריך שטוט-
באך, אירע קאָלעגן פון דער קליניק האָבן אויך מארשירט אין א קאָלאָנע און געזונגען. זי האָט
צו זיי א מאך געטאָן מיט דער האנט.
די קאָלאָנעס האָבן זיך דערנעענטערט צו דער פרידריך-שטראסע. פּלוצלינג איז פון פאָרנט
געװאָרן א געלויף און א געפילדער, אף איינעם פון די באלקאָנעס האָבן די פאשיסטן אויסגע-
האנגען א פאָן מיט א האקנקרייץ. עטלעכע שטורמאָוויקעס, װאָס האָבן זיך פארקליבן אפן באל-
קאָן, האָבן פון דאָרטן געװאָרפן נאציסטישע פלוגבלעטלעך. עס איז געװאָרן א מעהומע, א גע-
שלעג. עמעצער האָט זיך ארופגעדראפעט אפן באלקאָן און אראָפּגעריסן די פאשיסטישע פאָן.
פון די אנטקעגנדיקע פענצטער האָט מען אָנגעהויבן שיסן פון רעװאָלװערן. עס האָבן זיך דער-
הערט געשרייען פון פארװווּנדעטע...
מאקס קרייסלער איז פארטויבט געװאָרן. ניט װײַט פון אים האָט זיך אופגעריסן א באָמבע,
עטלעכע מענטשן זײַנען געפאלן אפן ברוק. גלײַך װוי אין א בייזן כאָלעם, האָט מאקס דערזען אויך
פרידען אפן ברוק. ער האָט ניט געקאָנט באנעמען, װאָס איז פאָרגעקומען. ער איז צוגעפאלן צו
איר, ארײַנגעקוקט אין אירע ברייט צעעפנטע אויגן און זי גענומען מינטערן, װעקן, רופן:
--- פרידע, װאָס איז מיט דיר? נו, זאָג!.. שטיי אוף...
זי האָט אף אים געקוקט, קאָרטשענדיק זיך פון מוירעדיקן ווייטעק. אירע ליפּן זיַנען געווען
בלאס, און לעם איר קאָפּ האָט זיך צעפּלאָסן א טײַכעלע בלוט. מיט יעדער רעגע זײַנען אירע
אויגן געװאָרן שמעלער, זיי האָבן זיך, װי פון גרויס מידקײיט, צוגעמאכט, און זי האָט בלויז
ארויסגעשעפטשעט:
-- איך שטארב... גאָטעניו, סארא ווייטעק... אלץ ברענט אין מיר. איך שטארב... עס ווילט
זיך אזוי לעבן... אונדזער זון... ראטעווע, מאקס...
ארום האָבן געקרעכצט און געבעטן הילף פארװוּנדעטע מענטשן. עס האָבן זיך געהערט
אויסגעשרייען:
-- װאָס שטייט איר, מענטשן? די גיכע הילף רופט!
-- דאָ דארפן זײַן דאָקטױירים! רופט דאָקטױירים!
עריך שטוטבאך האָט זיך געזידלט, זיך מוירעדיק געבייזערט אפן אוילעם, װאָס האָט אים
פארשטעלט דעם וועג. ער האָט זיך קוים דורכגעשלאָגן אהער און געבליבן שטיין װי געליימט.
ער האָט דערזען אפן ברוק פרידען. ער האָט זיך באהערשט, זיך אראָפּגעלאָזט אף די קני לעבן
איר, א כאפּ געטאָן איר האנט, געװאָלט אָנטאפכּן דעם פּולס, נאָר אומזיסט, דאָס לעבן אין איר
האָט זיך אויסגעלאָשן, נאָך איידער ער האָט באוויזן קומען אהער...
דער אלטער האָט ארויסגעלאָזט פרידעס קאלטע האנט, און איבער זײַן פארוואקסן פּאָנעם
האָבן זיך געקיַקלט טרערן פון מענטשלעכן צאר. ער האָט זיך געפילט שרעקלעך מאכטלאָז.
-- זיי האָבן זי דערהארגעט, -- האָט ער ארויסגעבראכט מיט די לעצטע קויכעס.
מאקס האָט געקוקט אף אים מיט אויגן, װאָס האָבן שוין גאָרנישט ניט געזען, געהערט זײַנע
רייד מיט אויערן, װאָס האָבן שוין גאָרנישט ניט געהערט. ער האָט ניט געקאָנט באנעמען, פאר-
9
װאָס שטייט ער, עריך שטוטבאך, און ראטעוועט ניט פרידען? פארװאָס גיסן זיך פון זײַנע אויגן
טרערן? פרידע לעבט שוין מער ניט? פארװאָס?
עריך שטוטבאך האָט אים ארומגענומען, עפּעס גערעדט צו אים, נאָר אליין ניט געװוּסט װאָס.
מאקס איז צוגעפאלן צום טויטן קערפּער פון זײַן פרוי. ער האָט געקוקט אף איר בלאס, אומ-
באוועגלעך פּאָנעם, און דאָס 03 האָט בא אים שיר ניט געפּלאצט פון ווייטעק.
ער איז געשטאנען עטלעכע מינוט אף די קני איבער איר. פארצאָרנט, דערשלאָגן, דערהאר-
געט. דערנאָך האָט ער א אופגעהויבן אף די הענט פרידעס קערפער און זיך געלאָזט גיין
מיט אים. דערשראָקענע מענטשן האָבן פאר אים באפרייט דעם וועג, און נאָר זיגפריד ליינארד,
װאָס איז א פארשטיינערטער געשטאנען די גאנצע צײַט לעבן אים, האָט געפרעגט
--- מאקס, װוּהין?
ער האָט אופגעהויבן א טויט-מידן בליק און א װײַז געטאָן מיטן קאָפּ אין דער ריכטונג צום
רייכסטאג.
--- קומט, מענטשןן!..
און מענטשן זײַנען געגאנגען נאָך אים. מע איז געגאנגען פארצאָרנטע, מע איז געגאנגען צום
רייכסטאג מאָנען, פאָדערן, צווינגען. און פאָרויס איז געגאנגען מאקס קרייסלער און געטראָגן
אף די הענט דעם טויטן קערפּער פון זײַן יונגער פרוי...
צוגאסט בא דער קינדהײַט
-(
מאקסן האָט זיך געדאכט, אז וויפל ער װועט לעבן, װעט ער שוין ניט קאָנען קומען צו-זיך,
רויִק אָטעמען, זיך פרייען, לאכן, ארופקומען אף דער בינע... װוּהין ער זאָל זיך ניט געווען א קע
טאָן, מיט װאָס ער זאָל זיך ניט געווען פארנעמען, איז אים פאר די אויגן געשטאנען פרידע. עס
האָט זיך ניט געלייגט יו געדאנק, אז אזוינס האָט געקאָנט געשען פאר אלעמען אין ד ג
אינמיטן העלן טאָג, און בלײַבן אומבאשטראָפט.
וויפל די דעמאָנסטראנטן האָבן דעמלט ניט א
ארויסגעגאנגען צו זיי. די סאָלדאטן און פּאָליציאנטן האָבן
עטלעכע צענדליק ארבעטער האָט מען ארעסטירט און אוועק
דאָס, װאָס איז געשען אין יענעם שוידערלעכן מײַ-טאָ לט
שטאָט האָט נאָך, דאכט זיך, ניט איבערגעלעבט אזא איינהייטלעכן אופרייס פון פּראָטעסט א
מט דעם רייכסטאג, איז קיינער ניט
ריבן פון דער געבײַדע דעם האמוין,
עפירט אין טורמע...
:
,8
האָט אופגעטרייסל
=
עטלעכע טעג האָבן זיך ניט גערייכערט די קוימענס פון די זאװאָדן און פאבריקן. ז
טראמווײיען און אווטאָבוסן זײַנען געשטאנען. עס זײַנען געווען פארהאקט די קראָמען, צוגעשלאָסן
די טעאטערן און קאפע-הײַזער. דער אלגעמיינער שטרײיק האָט פּאראליזירט דאָס לעבן פון בערי
לין. אף די אונטערנעמונגען זײַנען פאָרגעקומען מיטינגען. די ארבעטער האָבן פּראָטעסטירט קעגן
דעם, װאָס די רעגירונג נעמט ניט אָן קיינע מיטלען אף אײַנצושטילן די פאשיסטן.
ערשט ניט לאנג נאָך האָט זיגפריד ליינארד געהאלטן, אז זײַן זאך איז בלויז קונסט, ער דארף
זיך ניט ארײַנמישן אינעם פּאָליטישן לעבן, נאָר איצט... זײַן אָנטײל אין דער גרויסער דעמאָנ-
סטראציע, זײַן רעדע, וועלכע עס האָבן געהערט העכער הונדערט טויזנט מאן, האָבן געמאכט א
גרויסן רוישעם אף די בערלינער אײַנװױנער. נאָר אײינצײַטיק האָבן אויך זײַנע סאָנים אופגע-
הויבן די קעפּ. אין די פאשיסטישע בלעטלעך האָט מען וועגן אים געשריבן, אז ער האָט זיך
פארקויפט צו די ,רויטע", געװאָרפן אף אים שמוץ.
אָבער דאָס גראָד האָט זיגפריד ליינארדן װײניק געקימערט. ער איז געגאנגען אף די מיטינ-
גען און ארבעטער-פארזאמלונגען און ניט זעלטן ארויסגעטראָטן אף זיי. מאקס איז געגאנגען צו-
זאמען מיט אים. ר צאָרן האָט אים ניט געלאָזט אײַנזיצן אין שטוב.
דער אלגעמיינער שטרײיק האָט זיך געענדיקט נאָך דעם, װי די רעגירונג האָט צוגעזאָגט
אויספילן די פאָדערונגען פון די שטרײַקנדיקע. אינגיכן אָבער האָבן זיי זיך איבערצייגט, אז דער
צוזאָג איז געבליבן הענגען אינדערלופטן. די פאשיסטישע כוליגאנעס זײַנען געבליבן שטיל בלויז
אף א קורצער צײַט. טיף אין זייערע נאָרעס האָבן זיי זיך געגרייט צו גרעסערע אקציעס.
ביסלעכװײַז איז די באוועגונג אין שטאָט אופגעלעבט געװאָרן. אף די אונטערנעמונגען איז
מען צוגעטראָטן צו דער ארבעט. נאָך לאנג אָבער האָט די שטאָט אויסגעזען, װי א כוילע נאָך א
שווערער קרענק.
ליינארדס טעאטער האָט אויך װידער צעעפנט זײַנע טירן. דער אוילעם האָט גערן באזוכט
דעם טעאטער, װוּ עס האָבן געשפּילט די בארימטע אקטיאָרן, וועלכע זײַנען אין די שווערע טעג
געווען צוזאמען מיטן פאָלק.
100
מאקס קױייסלער האָט געשפּילט קימאט אלע אָװנט. מע האָט אים אפּלאָדירט, באשאָטן מיט
בלומען. אָבער ער האָט געפילט, אז מיט יעדן טאָג ווערט אים אלץ שווערער צו שפּילן. עס איז
נאָך אזוי פריש געווען די װוּנד. דאָס הארץ האָט אין אים געוויינט, און ער האָט געדארפט אף
דער בינע זיך פרייען, לאכן, טאנצן, זיך אײַנליבן...
דער בעקער פון קאָלאָמײיע האָט געבענקט נאָך יענע יאָרן, ווען ער איז געווען א פּראָסטער
בעקער-יונג, געגאנגען מיט אילקאָ זאגולן אין די קארפּאטן אף די ארבעטער-סכאָדקעס, ארומגע-
וואנדערט מיט שימשן-האגיבער איבער שטעט און שטעטלעך פון גאליציע און בעסאראביע..
װי ער זאָל ניט געווען זײַן פארנומען, איז ער אלע טאָג געקומען אף פרידעס קייווער, ארומ-
געלייגט אים מיט פרישע בלומען. דאָס קליינע בערגל אפן שטאָטישן בעסוילעם איז איצט געװאָרן
א טייל פון מאקס! וועזן.
אין דער היים פלעגט ער ביז האלבער נאכט זיצן מיט זיגפרידן איבער דעם שאָך-ברעטל.
ער האָט געשפּילט א שװײַגנדיקער, וי אין א שווערן כאָלעם. פון זיגפרידן פלעגט ער פארקע-
רעווען צום אלטן עמיל שולץ.
דער אלטעד גערטנער האָט געקוקט אף אים מיט טיפן מיטלײַד.
-- װאָס קאָן מען מאכן, מײַן טײַערער מאקס, זעט אויס, אזא איז געווען איר גוירל... די
וועלט װעסטו ניט איבעראנדערשן. דאָס לעבן -- אוואדע ניט... אזא איז דאָס געזעץ -- די ערד
דעקט צו אף אײביק וועמען פריִער, וועמען שפּעטער, נאָר די לעבעדיקע דארפן לעבן... זיי זײַנען
דאָך לעבעדיקע...
ארויסגעזאָגט אָט דעם עמעס, האָט דער אלטער הינקעדיק זיך געלאָזט צו דער שאפע,
ארויסגענומען פון דאָרט א פלאש װײַן, אָנגעגאָסן זיך און דעם שפּעטן גאסט צו קעלישקעס.
-- נו, לאָמיר, מײַן טײַערער פרײַנט, טאקע נעמען צו קאפּעלעך אף דערמאָנען פרידעס
נעשאָמע, און זאָל גאָט העלפן, מיר זאָלן פון קיין צאר ניט וויסן... בא מיר זײַנען שוין אוועקגע-
שטאָרבן צוויי פרויען... בא דער דריטער איז געווען א ייִנגעלע פונעם ערשטן מאן -- וואלטער.
נו, איך האָב אים געהאלטן פאר אן אייגענעם. געלעבט האָבן מיר גוט, פײַן. נאָר דערנאָך זײַנען
אונדזערע וועגן זיך פאנאנדערגעגאנגען... אָבער מיט וואלטערן זײַנען מיר ביז הײַנט באפרייַנדעט.
ער איז, דאנקען גאָט, אויסגעוואקסן, כאסענע געהאט, האָט שוין אליין צוויי קינדערלעך... ער איז
א שאָפער אין א בוי-קאָנטאָר ניט װײַט פון בראנדענבורג, וואלטער. וויל איך טאקע, מיר זאָלן
אויסטרינקען פאר זײַן געזונט, וואלטערס...
מאקס האָט אָן באזונדערן כיישעק געטרונקען פאר וואלטערן, וועמען ער האָט קיינמאָל אין
די אויגן ניט געזען, און פאר זיַנע קליינע קינדערלעך, ער האָט געטרונקען, קעדיי ניט באליידיקן
דעם גוטן אלטן, װאָס האָט געלאָזט א טרער, געטרונקען, קעדיי די נאכט זאָל װאָס גיכער דורכגיין.
אין די דאָזיקע באנאכטיקע שאָען פלעגט באם אלטן אלץ מער די צונג ווערן פרײײַער און ער
האָט אָן אופהער געטײַנעט:
-- דער טײַװל ווייסט זי, אונדזער רעגירונג! דאָס לאנד איז שוין באלד ענלעך אף א דולהויז...
ס'איז ניטאָ קיין אָרדענונג, קיין געזעץ... װאָלט מען מיר געגעבן כאָטש אף איין כוידעש די מאכט,
װאָלט איך גיך איינגעשטעלט אן אָרדענונג! צוערשט װאָלט איך אָט די אלע פאשיסטלעך, װאָס
הוליען מיט דעם היטלערן, ארײַנגעזעצט אין די שטײַגן, װי די ווילדע כײַעס אינעם זאָאָלאָגישן
גאָרטן... אויב ס'וועט אזוי גיין װײַטער, וועט קיין לייטישער מענטש זיך ניט קאָנען באװײַזן אף
ער גאס... קיין מאגייפע איז גאָר אף זיי נישטאָ!.. א בראנד אין זייערע ביינער!.
דער אלטער קערט איבער נאָך א גלעזל װײַן, װוישט אויס די נאסע װאָנצעס און זעצט פאָר:
-- װאָס א טאָג, װערט אלץ שרעקלעכער צו לעבן אף דער ועלט! מײַן וואלטער גייט
שוין ארום דריי כאדאָשים אָן ארבעט, און ער האָט דאָך גאָלדענע הענט!.. און ער איז דען איינער?
איז דאָס א רעגירונג? א גראָשן איז די פּרײַז פאר אזא רעגירונג! הינדענבורג, זאָגט מען, איז שוין
לאנג אױיװוערבאָטל. ויאזוי די אױיסװוּרפן ווילן, אזוי דרייען זיי מיט אים... הע, ווען מע לאָזט
טעלמאנען, װאָלט ער שנעל געמאכט א סאָף דערצו.
דער אלטער רעדט און רעדט וועגן דײַטשלאנד, און מאקס דערמאָנט זיך גאָר אין אן אנדער
וועלט, אין דער וועלט פון זײַן קינדהײיט, אין זײײַן װײַטער היים, װאָס געפינט זיך אין די גריגע
קארפאטן, אין קאָוואליווקע, קאָלאָמײע, אין זײַנע יוגנט-פריינט, װאָס געדענקען אים שוין געוויס
ניט... גאָטעניו, וויפל צײַט איז שוין אוועק, זינט ער האָט געזען זײַנע עלטערף ער פלעגט זיי שיקן
פון צײַט צו צײַט געלט, מאטאָנעס, גאָר זעלטן -- א בריוול. איצט דערפילט ער זיך שולדיק
פאר זיי. װאָס הערט זיך אין זײַן װײַטער היים? װאָס איז דאָרט געשען פאר די יאָרן? צי איז
דאָרטן נאָך עמעצער פארבליבן פון זיינע באקענטע?
און װאָס איז מיט אילקאָ זאגולן? צי האָט ער זיך שוין אומגעקערט פון דער טורמע, דער
אייביקער ארעסטאנט? און װאָס הערט זיך מיט סטאסיקן, מיט דעם גוטמוטיקן בעקער? צי קריגט
11
ער זיך נאָך אלץ מיט דער פּאני זשיכלינסקא, צי שטייט זי נאָך אלץ צו צו אים, ער זאָל מיט
איר כאסענע האָבן? און װוּ קאָן איצט זײַן דער אימפרעסאריאָ, זגורסקי דער דריטער, מיט זײַן
וואנדער-טעאטער, מיט אָסקאר שאפּיראָן, מיט עסטערקען און מיט דעם אומפארגעסלעכן שימשן-
האגיבער? עסטערקע האָט שוין געוויס לאנג כאסענע יא און שימשן-האגיבער קער זיך נאָך
געוויס ארומשלעפּן מיט זײַן בארימטן קאסטן, אין וועלכן עס געפינט זיך די גאנצע כאָכמע, די
פרייד, דער געלעכטער, די טרערן, די ליבע און דער האס, די קינע און די קארגשאפט פון דער
וועלט?.. יאָ, סארא פארדראָס, װאָס ער האָט פארלוירן אָט די אלע פּראָסטע און גוטע מענטשף! ער
האָט זיי פארלוירן אין די יאָרן פון זײַן רום, פון זײַן 7 אינדערפרעמד.
עך, די היים, די היים! װי גוט און שיין איז געווען אין דער אלטער היים, װוּ יעדער שטיינדל
איז אזוי ליב און נאָענט! וי גליקלעך האָט ער יי געפילט צװישן יענע טײַערע מענטשף
און אין איינעם פון די טעג, ווען מאקסן איז באזונדערס שווער געווען אפן הארצן, האָט ער
פעסט באשטימט אראָפּפאָרן אף א צײַט אהיים. מע קאָן ניט זאָגן, אז זיגפריד איז געווען שטארק
צופרידן פון דעם באשלוס. ס'איז אין טעאטער ניט געווען מיט וועמען צו פארבײַטן אל ער
האָט אָבער גוט פארשטאנען, זיגפריד ליינארד, װאָס עס טוט זיך אף דער נעשאָמע בא זײַן פרײַנט.
אזא רײַזע װעט א ביסל אופטרייסלען מאקסן, װאָס איז בא זיך אזוי געפאלן. עפשער װעט ער
ווידער דעראָבערן זײַן רו און גלײַכגעװויכט. און ליינארד האָט ניט דערווידערט.
געזעגענענדיק זיך מיט מאקסן, האָט זיגפריד בלויז געבעטן בא אים, ער זאָל זיך דאָרטן,
אין דער היים, לאנג ניט פארהאלטן און װאָס גיכער זיך אומקערן. א וועלט מיט נײַע ראָלן ווארטן
אף אים! זאָל ער זיך ניט פארזאמען!
געוויס װעט ער אי ניט זאמען. כאָטש פאר דער לעצטער צײַט האָט אים דײַטשלאנד
פארשאפט ניט ווייניק צאָרעס און ווייטעקן, האָט ער דאָך גוט פארשטאנען, אז דאָט האָט געטאָן
ניט דאָס עכטע פאָלק, נאָר די אונטערוועלט. דאָס עכטע דײַטשלאנד האָט פאר אים געעפנט ברייט
די טירן פון גרויסער קונסט. און מאקס איז געווען דאנקבאר זײַן נײַ ער איז געווען פאר-
ליבט אין אירע גרויסע קינסטלער, דענקער, געלערנטע. דאָ אי ער או ייר דערקענט פּאָשעטע
ארבעטער-מענטשן, בעקער, טרעגער, מיט וועלכע ער האָט צוזאמען געארבעט, צוזאמען געבידע-
וועט, דאָ האָט אים א 6 צונויפגעשטויסן מיט זיגפריד לא מיט עריך שטוטבאכן און
מיט פרידען, מיט פרידען, װאָס איז אזוי אומגעריכט און אומגעלומפּערט אוועק פונעם לעב
מגצלומפ
בא וועמען פון אײַך, ליבע לייענער, איז געווען רויַק דאָס הארץ, ווען נאָך לאנגע און שווערע
יאָרן פון צעשיידונג האָט איר זיך 6 צו דער היים, װוּ איר זײַט אופגעוואקסן?
מאקס קרייסלער האָט זיך דערנעענטערט צו זײַן היים. שטייענדיק באם ואגאָן-פענצטער,
האָט ער דערפילט די רייכעס פון די קארפּאטער סעדער און לאָנקעס, דערהערט דעם גערויש פון
א בארג-שטראָם, דערזען די גרינע בערג, װאָס האָבן פארהויבן זייע 0 הונדערטיאָריקע דעמבעס
און פּיכטעס ביז צו די סאמע װאָלקנס. מאקס האָט זיך מאמעש פארכלינעט פון פארגעניגן. אלץ
איז געווען אזוי נאָענט, ליב און טײַער. אָט פּונקט אף אזא שטיינערנעם ברעג, אף אזא לאָנקע, װאָס
איז פארקלעמט צװוישן קרומע בערג, פלעגט ער פּאשען פרעמדע גענדז, בייזע, װי די לייבן, און
טומלדיקע, װי די מארק-סעדעכעס.
אינגיכן װועט זיך באװײַזן די קליינינקע אײַזנבאן-סטאנציע, װוּ ער דארף אראָפּ פון צוג. פון
דאָרט איז מיט דער האנט דערלאנגען צו דער היים.
פון יענער זײַט פענצטער האָט אָנגעהויבן בלוי װוערן, נאָר אין די בערג האָט נאָך געשמאק
געדרעמלט די נאכט און די שווארצע קארפּאטן-װעלדער האָבן זיך צונויפגעגאָסן מיטן הימל. דער
צוג האָט אָפּנעטראכקעט אף די סטאנציע-וועגן און גענומען האמעווען דעם גאנג, אָט איז ער
אינגאנצן אײַנגעשטילט געװאָרן. אין דער געדיכטעניש פון די קוסטעס, װאָס האָבן אָנגעהױיבן
ווערן ליכטיקער, האָט זיך באוויזן א װאָקזאלכל, די גרייס װי א גענעץ. באם ראנד פונעם פּוסטן
פּעראָן איז געשטאנען א קליין, דארינק מענטשל, אין אן אומגעהייער גרויס היטל, מיט א לאמ-
טערן אין איין האנט און א פּאָר פענדלעך אין דער אנדערער. ער האָט זיך געסטארעט זײַן ערנסט
און שטרענג, װי עס פּאסט פאר א נאטשאלניק פון אזא סטאנציע. א קלײניקײַט עפּעס! אלע
טאָג קומט אהער אראָפּ א צוג, שטייט א פֹּאָר מינוט, לאָזט איבער א מוירעדיקן רויך, עטלעכע
פעקלעך פּאָטשט, טוט א פײַף און פאָרט זיך װײַטער!
דער אלטער נאטשאלניק, געװוינט דערצו, אז פּאסאזשירן קריכן דאָ זעלטן אראָפּ, האָט א
קלונג געטאָן אין גלאָק, אָפּגעשיקט דעם צוג װײַטער און שוין געװאָלט אראָפּנעמען דאָס פאָרמענע
היטל, װאָס איז אים געקראָכן איבער די אויערן, און גיין אָפּגעבן א פּאָטשאטעק דעם כאזער,
102
לעמײַ ער איז ארויסגעלאָפן פון שטאל, געקומען אפן פּעראָן און גענומען כריוקען, מאכן פוילע
שטיק, שיר אונטערן צוג ניט ארונטערגעפאלן, נאָר פּלוצעם האָט ער, דער נאטשאלניק פונעם
װאָקזאלכל, דערזען אפן צווייטן עק פּעראָן א פאסאזשיר. עפּעס גאָר א גרויסארטיקן מענטש, מיט
צוויי טשעמאָדאנעס אין די הענט.
געוויינלעך פלעגן אָנקומענדיקע פאסאזשירן זיך דערפרעגן באם נאטשאלניק, וי װײײַטער
פאָרן, נאָר דער האָט בלויז צו אים א שאָקל געטאָן מיטן קאָפּ און זיך געלאָזט צום סעדל פון
יענער זײַט װאָקזאלכל, װוי גלײַך ער איז שוין דאָ ניט דאָס ערשטע מאָל. דאָרט, לעבן סעדל מיט
די הויכע קליאָנען, זײַנען געזעסן אף די קעלניעס און געדרעמלט קאָוואליווקער פורמאנעס,
װאָס האָבן געווארט אף פּארשוינען.
זיי האָבן גלײַך דערפילט א פּאסאזשיר און זיך א לאָז געטאָן צו אים, אים אָנגעהויבן שלעפּן
פאר די פּאָלעס, רײַסן פון זײַנע הענט די טשעמאָדאנעס, שרײַען, זיך זידלען. מאקס איז געשטא-
נען און ניט געװוּסט װאָס צו טאָן, צו וועמען גיין.
-- א כאָליערע אף דיר, אָקס איינער! -- האָט געשריִען א דארער, לאנגער פורמאן אין אן
אָפּגעריבענעם, צעכראסטעטן מאנטל. -- דו ביסט נאָך געשלאָפן, ווען איך האָב דערזען דעם
פּארשוין! --- האָט ער געוויזן מיט דער פּוזשעלע אף מאקסן.
--- לייבעש, רוק זיך אָפּ מיט גוטן, אנדערש װעל איך דיר באלד אזוי ארײיַנפאָרן אין פּיס
ארײַן, אז דו װועסט קלײיַבן די ציין!.. איך האָב דעם מענטשן דער ערשטער דערזעןי.
--- פייוועש, האָב גאָט אין הארצן. איך האָב שוין דעם דריטן טאָג קיין לעבעדיקן גראָשן ניט
געזען. מײַן פּלוינעסטע דארף היינט-מאָרגן געליגן ווערן...
-- דול ניט דעם ספאָדעק, לייבעש! ווער איז דיר שולדיק, װאָס דו ביסט אזא גאָלדענער
באלמעלאַכע און דײַן קליפע הערט ניט אוף צו קינדלען.. איך האָב נאָך הײַנט קיין פּאָטשאטעק
ניט געהאט! און בא מיר זײַנען אויך קינדער, ניט קיין שעפעלעך, אין שטוב. זיי ווילן אויך א
שטיקל ברויט.
--- היי, פּאן, װאָס דארפט איר זיי הערן! זעצט זיך צו מיר, איך װעל אײַך דורכפירן מיט א
קנאק! :
-- װאָס זענט איר אף אים אָנגעפאלן, װוי די היישעריקן? -- האָט צעשטויסן די פורמאנעס א
ברייטפלײיציקער גוואר מיט א רויטער געקרײַזלטער באָרד, װאָס איז געוואקסן קימאט פון סאמע
אונטער די אויגן. ווען, כאָלילע, ניט אָט די פריילעכע, מאמזערישע אויגן, װאָלט מען געקאָנט
מיינען, אז דאָס איז א גאזלען, א רױיבער. ער האָט לאנג ניט געטראכט, אונטערגעכאפּט
ביידע טשעמאָדאנעס און, קוקנדיק מאקסן גלייך אין פּאָנעם, געזאָגט מיט זײַן הייזעריקער שטים:
-- איך בעט אייך, װאָס הערט איר זיך צו צו די ליידאקעט? דאָס איז א באנדע באָסיאקעס,
ניט קיין פורמאנעס! אף זייערע קליאטשעס, מיינט איר, װעט איר זיך אמאָל דערקלײַבן קיין
קאָוואליווקע? א נעכטיקער טאָג! איר װעט זיך זעצן אף מײַן פיאקער, װעט איר וויסן, אז איר
פאָרט.
דער רויטער באלעגאָלע, װאָס איז געווען ענלעך אף א גאזלען, האָט ארײַנגעכאפּט ניס װייניק
קלאָלעס, נאָר דאָס האָט אים ווייניק װאָס געארט. דער פּאסאזשיר איז שוין, דאנקען גאָט, געווען
זײַנער.
-- איר הערט זיך ניט צו צו די לייצים! -- האָט דער רויטער געטײַנעט צו מאקסן, װאָס
איז געגאנגען נאָך אים. --- זיי װועלן זיך אָנהאווקען און בלייבן שטיל. איך װעל אײַך דערפירן,
װווּהין איר װועט מיר הייסן, וי א מיזמערל!.. בא מיר איז ניט קיין פערד, נאָר אן עמעסער אָדלער.
יענע באָסיאקעס פארטרינקען יעדן גראָשן, װאָס פּאָפּאדיעט זיי, און איך קויף פאר מײַן פערדל
האָבער, און עס שפּרינגט, א מעכײיַע צו פאָרן!..
ערשט איצט האָט מאקס דערקענט דעם פורמאן, װאָס האָט געשלעפּט זײַנע טשעמאָדאנעס,
ס'איז דאָך יאָשקע קאלענעק, דער זעלבער יאָשקע, װאָס פלעגט אים אמאָל גוט מעכאבעד זײַן
מיט דער בײַטש, ווען מאקס פלעג זיך אונטערטשעפּען אונטער זײַן בויד.
דאָס, װאָס ער װועט פאָרן מיט זײַן אלטן באקאנטן, האָט מאקסן דאפקע דערפרייט. דערפאר
אָבער האָט אים גאָר ניט דערפרייט דער אָדלער, װאָס איז געשטאנען באם פּלױטל פונעם סעדל
און געשטשיפּעט מיט די געלע ציין דאָס גראָז. מע האָט געקאָנט אף אים איבערציילן אלע ריפן...
קיין אנדער בריירע איז אָבער ניט געווען, און מאקס האָט זיך געזעצט אין דער בויד.
יאָשקע קאלענעק האָט זיך ארופגעכאפּט אף דער קעלניע און גענומען בענטשן מיט דער
בײַטש זײַן אָדלער.
-- א פּעגירע אף דיר! -- האָט יאָשקע אָנגעהויבן זיך אויסטיינען מיטן פערדל, האָבנדיק
אין זינען, אז יעדער װאָרט זײַנס זאָל דערגיין צו מאקסן. --- גענוג, עס זאָל אָפּשטײין א האלבט שאָ,
װי די פיס װוערן דעם פארגליװוערט און עס װערט לעדאשטשע.. נישקאָשע, ס'וועט זיך באלד
103
צעגיין, װעט עס לויפן װי א מיזמער!.. א געליימעניש אף אלע אונדזערע סאָנים! ס'איז געװאָרן
אזא יאקרעס, אז מע קאָן ניט קומען צו קיין מעסטל האָבער!. אז מע גיט דעם פערדל א גוט
ביסל האָבער, לויפט עס גאָר אנדערש. נאָר מע קאָן דען קומען צו דעם? דער בייזװוּנדער ווייסט
זיי, די געלערנטע מענטשן... מע טראכט אויס באָמבעס מיט הארמאטן, כײַ װאָלטן זיי צוגעטראכט
אזעלכע פּראָשקעס, דאָס פערד זאָל ניט װעלן קיין האָבער... א מאפּאָלע אף דעם...
דאָס פערדל, װאָס איז נעבעך געווען געוווינט צו קלעפּ און צו קלאָלעס, האָט געהערט יאָש-
קען װי דעם פאראיאָריקן שניי, זיך געשפּאנט ניט געײַלט און מיט פאכעד געקוקט פאָרויס, װוּ
דער וועג האָט אָנגעהױבן פארקריכן אף א הויכן בארג.
אונטערן בארג האָט דאָס פערד זיך אָפּגעשטעלט און, כאָטש האק עס און בראָק עס, ניט
געװאָלט גיין װײַטער.
יאָשקע קאלענעק איז אראָפּגעשפּרונגען פון דער קאָזלע, פאריכט דעם געשפּאן און, קראצנדיק
מיט דער פּוזשעלע די פּאָטיליצע, א זאָג געטאָן צו זײַן פּארשוין:
-- איך בעט איבער אײַער קאָװעד, איר זענט מינעסטאמע אן אינטעלעגענטנער מענטש
און זעט אליין, װאָס פאר א מעשוגענער בארג עס האָט זיך געשטעלט אינמיטן וועג... איר זאָלט
אפילע אײַנשפּאנען אין װאָגן א העלפאנד, װאָלט ער אויך ניט געקענט שלעפן. האָט זשע ניט
קיין פאריבל...
מאקס האָט פארשטאנען, װאָס מע וויל פון אים. ער האָט אראָפּגעװאָרפן דעם מאנטל, אראָפּ
אף דער ערד און גענומען אונטערשטופּן דעם פאעטאָן.
יאָטקע קאלענעק האָט געשלעפּט דעם לאָשעק פאר דער גריווע און געמאכט איבער אים
אזעלכע בראָכעס, אז די קארפּאטן האָבן זיך שיר ניט געשפּאָלטן. צו מאקסן האָט ער געזאָגט:
-- איך זע, אז איר זענט א סטאטעטשנער מענטש.. אן בי אף אײַער אָרט װאָלט זיך
שטארק געזידלט, און איר, זע איך, האָט א גאָלדענעם כאראקטן/ א גרויסן דאנק אײַן:.
ביז מע האָט זיך ארופגעדראפּעט אפן בארג, איז מען געבליבן. 4 קויכעס. מאקט איז ארופגע-
קראָכן אף זײַן אָרט. דאנקען גאָט, איצט גייט שוין אראָפּ-בארג. נאָר מע איז אָפּגעפאָרן א שטיקל
וועג, און ווידער איז יאָטקע קאלענעק אראָפּגעשפּרונגען פון דער קאָזלע.
-- איך בעט בא אײַך מעכילע. איך פארשטיי אליין, אז איר ווילט ני
און ווילט ניט, אז מײַן איין-און-איינציק פערדל זאָל בלײַבן ליגן מיט א
איר זעט, װאָס פאר א קרוטשע ס'איז. וא" איך אײַך בעטן, יונגערמאן,
ביסל איינהאלטן דעם װאָגן אראָפּיבארג?..
לײַבן קיין | קאליקע
יבערגעבראָכענע פיס...
עפשער װועט איר א
א צאר-באלעכאיַם, א ראכמאָנעס אפן פערדל.
-- געוויס, א ראכמאָנעס!.. -- און מאקס איז אראָפּגעקראָכן און איינגעהאלטן..
אומזיסט האָט מאקס געמיינט, אז דערמיט האָבן זיך געענדיקט זײַנע צאָרעס. מע איז אָפּגץ-
פאָרן א האלבן קילאָמעטער און װוידער דערזען פאר זיך א בארג-ארוף. איצט האָט מאקס שוין
ניט געווארט, יאָשקע קאלענעק זאָל אים בעטן. װי נאָר דער רויטער איז אראָפּגעשפּרונגען פון
דער קאָזלע, איז ער אויך אראָפּ פון זײַן אָרט.
הער באלעגאָלע האָט אונטערגעשמיסן דאָס פערד, געשריִען
אף דעם, עס באשאָטן מיט
קלאָלעס און גערעדט צו זײַן פּארשוין:
-- עפּעס הײַנט איז מײַן פערדל אינגאנצן מעשוגע געװאָרן! נאָר איר װאָלט אף דעם גע"
מעגט א קוק טאָן צוריק מיט א יאָר אכט-צען! איך האָב דאָס אויסגעביטן בא א ציגײַנער. עס איז
געפלויגן װי אן אעראָפּלאן. פיר פּאָר װישקעס, א כאָליערע אף דעם, האָט עס בא מיר צעריסן.
דרײַ מאָל איבערגעקערט דעם װאָגן מיט די פּארשוינען... ארופאָרן אף אזא בארג איז בא דעם
עווען װי בא א גוטן-ייִדן א שפּײַ טאָן אף דער סטעליע, זאָל איך אזוי געזונט זײַן.. און איצט,
זעט איר... נאָך א ביסעלע העלפט אונטער, דערנאָך וועלן מיר שוין, מיט גאָטס הילף פאָרן..
װווּהין דארפט איר האָבן, טאקע גלײַך קיין קאָוואליווקע, צי װײַטער?.. זײַט מיר מויכל... אָ
באלד וועלן זיך ענדיקן די מיִעסע בערג מיט די טאָלן, וועלן מיר שוין פאָרן...
נאָר וי אפצולאָכעס איז דער וועג געגאנגען בארג-ארוף און בארג-אראָפּ און אלע מאָל האָט
יאָשקע קאלענעק געבעטן אונטערשטופּן דעם װאָגן אָדער אײַנהאלטן דאָס פערד, סזאָל זיך
כאָלילע ניט צעברעכן די פיס...
נאָר אָט האָט גאָט געהאָלפן, מ'האָט זיך ארופגעדראפּעט מיט פערד-און-װאָגן נאָך אף איין
בארג, און מאקס האָט דערזען אין טאָל קאָוואליווקער געסלעך. ער האָט א קוק געטאָן אף יאָשקע
קאלענעקס רויט-פארשוויצטן פּאָנעם, אף זײַנע לויפנדיקע אייגעלעך, האָט זיך הויך צעלאכט
און א זאָג געטאָן:
-- זאָגט מיר נאָר, פעטער, איך וויל בא אײַך עפּעס פרעגן, אָבער איר זאָלט מיר זאָגן דעם
י עמעס...
104
-- װאָס זשע, איך האָב אײַך כאָלילע שוין אמאָל אָפּגענארט? -- האָט דער באלעגאָלע זיך
אויסגעדרייט צו אים. --- פרעגט, װעל איך אײַך ענטפערן.
-- אי װויל אײַך פרעגן אזא קאשע, -- האָט מאקס מיט א שמייכל געזאָגט צו יאָשקען. --
איך האָב איַיך געדונגען, װײַל איך האָב זיך געװאָלט דערקלײַבן קיין קאָוואליווקע... איר האָט
זיך אונטערגענומען מיך פירן אהין, װײַל איר דארפט נעבעך פארדינען די עטלעכע זלאָטעס. דאָס
איז פארשטענדלעך. איר האָט מיטגענומען מיט זיך די בויד, װײַל מע דארף זיך דאָך אף עפּעס
זעצן? די בייטש האָט איר מיט זיך גענומען, װײַל וי קאָן אויסקומען א באלעגאָלע אָן א בײַטש?..
איין זאך פארשטיי איך ניט -- צוליב װאָס האָט איר מיט זיך געדארפט שלעפן אײַער שקאפּץ?
מיר װאָלטן זיך זייער שיין געקאָנט באגיין אָן איר!..
יאָשקע קאלענעק האָט זיך צעלאכט, נאָר דאָ גלײַך זיך פארכאפּט, ער איז אפילע געװאָרן א
ביסל בארויגעז. אז דער יונגערמאן זאָל אים אזוי מעוואזע זײַן, האָט ער ניט דערווארט. װאָס
איז פון אים אָפּגעפאלן, אז ער האָט אונטערגעשטופּט א ביסל דעם װאָגן? יאָשקע איז אנשוויגן
געװאָרן. ער איז שטארק געפאלן בא זיך. אינדערעמעסן, װאָס איז דאָס פאר א פאָרן? געפירט אזא
וואזשנע פּארשוין און ניט געהאט קיין פרייע מינוט א פרעג צו טאָן בא אים, ווער איז ער,
פונוואנען פאָרט ער און װאָס פאר א רועך האָט אים פארטראָגן אהער. לויט דעם, וי זײַן פּארשוין
איז פארפוצט, זעט מען, אז דאָס איז גיט קיין פוסטער מענטש. ער װאָלט, דאכט זיך, געקאָנט
דערציילן, װאָס הערט זיך אף דער וועלט? א סאך זאכן האָט יאָשקע קאלענעק זיך געװאָלט דער-
וויסן, נאָר דער פּארשוין זייַנער האָט שוין ווידער געשוויגן, וי גלײַך ניט ער האָט ערשט זיך
געווערטלט מיט אים.
יאָשקע אָבער האָט לאנג שווייגן ניט געקאָנט. ער האָט זיך אויסגעקערעװועט צום פארשוין,
װאָס איז געזעסן פארטראכט און געקוקט אפן אײַנגעשלאָפענעם שטעטל, צו וועלכן זיי האָבן זיך
דערנעענטערט, און אים פאָרזיכטיק א טאָרע געטאָן מיט דער פוזשעלע:
-- נישקאָשע, יונגערמאן, ניט שרעקלעך! אז א מענטש גייט זיך א ביסל דורך איבער אונד"
זערע בערג צופוס, וװוערט ער ניט געליימט!. עס זיינען דאָ אזעלכע מענטשן װאָס צאָלן געלט
דערפאר. איר זענט געוויס געווינט פאָרן אף די אװוטאָמאָבילן.. און מיר זײַנען אָרעמעלײַט..
נאָך גוט, װאָס מיר האָבן אזוינע וועגעלעך..
דער באלעגאָלע האָט זיך איינגעקוקט אין זײַן פּארשוין און מיטאמאָל שיר ניט אראָפּגעפאלן
פון דער קאָזלע. גאָטעניו טיײיערער, ער װאָלט געקאָנט שװוערן, אז דער פּארשוין איז אים קענט-
לעך!.. דער באלעגאָלע האָט נאָך א רעגע זיך צוגעקוקט צו מאקסן, דערנאָך אראָפּגעריסן פון זיך
דעם קארטוז, צעפירט מיט די הענט, לאָזנדיק דאָס פערדל גיין, וי ס'גלוסט זיך דעם.
-- זאָל מיך א דונער דערשלאָגן, אויב איך קען אײַך ניט! איר... דו... ביסט טשאסאָם ניט
יאָסיע דעם ניכטערנס זון? יאָ? איז װי רופט מען דיך? מאקס, דאכט זיך. פארװאָס זשע האָסטו,
מאמזער, גלייַך ניט געזאָגט, װוער דו ביסט? אוי, ווען איך ווייס, אז פון דיר װעט ארויסקומען אזא
פּאָרעץ, זאָלן מיר אָפגעטריקנט ווערן די הענט, אויב איך װאָלט דיך געשמיסן מיט דער בײַטש,
ווען דו פלעגסט זיך אונטערטשעפּען אונטער דער בויד. מע זאָגט, אז דו לעבסט איצט א שיינעם
טאָג, שפּײַטט אף דער וועלט און פאָרסט אף דער קאָנקע?.. ס'איז עמעס? דו קערסט באקומען א
פײַנע פּויטעקע. איך זע נאָך דײַן פינזשאקל און נאָך דײַן קאפּעליושל... נו, און דו האָסט שוין
כאסענע געהאט, צי דאָס פאָרסטו קיין קאָוואליווקע זוכן א קאלע?.. עס וואקסן בא אונדז, קיין
אײַנהאָרע, קאלעס, װי די פּיכטעס, נאָר קיין כאסאנים זײיַנען נישטאָ:! װי נאָר זיי וואקסן אויס,
די באָכערים, אזוי צעפאָרן זיי זיך איבער דער ועלט.. צי עפשער האָסטו שוין א װײַב מיט
קינדער? פיינע קינדערלעך האָסטו שוין?..
יאָטקע קאלענעק האָט געשאָטן מיט פראגן, װי פון א זאק. מאקס האָט ניט באוויזן אפילע א
װאָרט אריַינשטעלן.
-- דאנקען גאָט, -- האָט דער רויטער יאָשקע װײײַטער גערעדט. -- כאָטש איין לאנדסמאן
מײַנער האָט זיך אויסגעריבן אף א שמאטע. קערסטו מינעסטאמע פארנעמען א הויך בענקל, הא?..-
מאקס האָט זיך צעלאכט, אים געפּרוּווט ענטפערן:
-- ניין, פעטער יאָשקע...
-- ניין, ניין! מיין ניט, אז מיר זיצן אף די קעלניעס, זײַנען מיר פינצטערע בעהיימעס און
פארשטייען שוין גאָרניט!
מאקס האָט ארויסגענומען פון קעשענע א פּודעלע פּאפּיראָסן.
-- פארייכערט, פעטער יאָשקע.
יאָשקע האָט א שמעק געטאָן דאָס קעסטעלע, א שאָקל געגעבן מיטן קאָפּ, װי איינער זאָגט:
אנו, געוויס, פון אזוינע ציגארן האָט זיך נאָך קיינער ניט געסאמט", און גענומען איין ציגאר אין
109
:
2
מויל, דעם צווייטן פארשטעקט אונטערן אוער אף זאפּאס, און דעם דריטן פארבאהאלטן אין
קעשענע:
--- האָב ניט קיין פאריבל, נאָר די ציגארן װעל איך װײַזן די כעוורע, זי זאָלן פּלאצן פון
קינע און זען, װאָס פאר א ציגארן דו רייכערסט איצט!..
אז ס'איז געבליבן א קילאָמעטער צויי-דרײַ ביז קאָוואליווקע, האָט מאקס פּלוצעם זיך
ארופגעזעצט אף דער קעלניע, איבערגענומען בא יאָשקען די ווישקעס, א כאפּ געטאָן בא אים די
בײַטש און גענומען אונטערטרייבן דאָס פערד.
: --- װאָס טוסטו, פּאָרעץ? -- האָט, װי ניט מיט זײַן שטים, אויסגעשריִען דער רױטער
יאָשקע. -- פּאסט עס דען פאר דיר זיצן אף דער קעלניע? מענטשן וועלן לאכן... וועסט אויסשמירן
דײַן רעקל...
מאקס האָט א מאך געטאָן מיט דער האנט, װוי איינער רעדט: ,נישקאָשע, עס מאכט ניט אויס,
מע דארף זיך דערמאָנען אָן דער קינדהײַט, איך בין דאָך געקומען צו איר צוגאסט.."
--- װי איך זע, ביסטו געבליבן דער זעלבער מאמזערוק, װאָס אמאָל, -- האָט אים יאָשקע
גענומען לויבן, -- דו ארבעטסט גאנץ גוט מיט דער בײַטש! פון דיר װאָלט געקאַנט װערן א
גוטער באלעגאָלע! אף מײַן װאָרט! ווען איך לערן דיך נאָך א ביסל צו... לאך ניט, מאמזער! לאך
ניט! אף צו זײַן אן עמעסער פורמאן, א באלעגאָלע, דארף מען אויך האָבן א גוטן קאָפּ אף די פליי-
צעס: ביפראט בא אונדז אין די בערג... דאָס איז דיר ניט ערגעץ אין פעלד, װוּ דו האָסט א גלײַכן
וועג, קאָנסט זיך לייגן שלאָפן און דאָס פערד װעט דיך אליין פירן... ע, ע, ברודער-לעבף דאָ, אז
דו װעסט אנדרעמלט װערן, אף אונדזער וועג, כאפן א גענעץ, װעט מען דארפן צונויפקלײַבן
דײַנע ביינער און די ריפּן פון דײַן פערד אין אָפּגרונט... זעסט? --- האָט ער א װײַז געטאָן צו די
שווארצע קארפּאטן, -- דו פארשטייסט, װאָס איך רעד צו דיר, צי דו פארשטייסט ניט?
-- איך פארשטיי... געוויס איז ניט קיין פּאָשטעטע זאך זײַן א באלעגאָלע... איך װעל, דאכט
זיך, גיין צו אײַך זיך לערנען...
דער רויטער יאָשקע האָט אָפּגעמאָסטן מאקסן פון קאָפּ ביז פיס. פארשטאנען, אז ער מאכט
פון אים כויזעק, און ווידער זיך אָנגעברױיגעזט.
--- ניין, פון דיר װעט קיין באלעגאָלע ניט זײַן!..
--- פארװאָס, פעטער יאָשקע?.. -- מאקס האָט ניט געטראכט כויזעק צו מאכן. -- איך בין
אײַך מעקאנע, אף מײַן װאָרט, איך װאָלט בעסער געװאָלט װערן א באלעגאָלע:..
-- דו לאכסט פון מיר?
-- זאָל גאָט היטן!
= (חרלט ניט קיין ספּאָדעק, מאקס, פון דיר װעט קיין באלעגאָלע סייווי
-- נו, פארװאָס זשע? דערקלערט מיר כאָטש...
-- נו, אויב דו ביסט אזא אקשן, װעל איך דיר מאכן א שטיקל עקזאמען, דערנאָך װעלן מיר
נאָך זען.
-- נו, ביטע!..
--- װאָדען, ביטע! -- האָט יאָשקע מאמזעריש א שמייכל געטאָן אין דער רויטער באָרד
ארײַן. -- איך װעל דיך פרעגן, און דו וועסט מיר ענטפערן. װעסטו ענטפערן גוט, װעל איך דיר
זאָגן, צי װעט מען קאָנען פון דיר מאכן א באלעגאָלע... נו, זאָג מיר נאָר, אָט פאָרסטו ארויס אין
וועג מיט א פולער בויד פּארשוינען, און אינמיטן וועג פּלאצט בא דיר א ראָד. װאָס, אשטייגער
לעמאָשל, וועסטו טאָן?
מאקס האָט זיך הילכיק צעלאכט:
-- װאָס הייסט װאָס? מע גיט זיך אן אייצע...
-- װאָס זשע פאר אן אייצע, פרעג איך דיך?.,
-- נו, איך לויף ארײַן אין קוזניע, און מע פאריכט מיר די ראָד...
א גרויסער כאָכעם! און אז אפן וועג איז גראדע ניטאָ קיין קוזניע?..
-- אך, אזוי גאָר... ס'איז ניטאָ קיין קוזניע? נו, נעם איך א הוליאקע און רוק ארונטער אונ-
טער דער ראָד און פאָר!..
-- נארוץ! -- האָט אים אָפּנעענטפערט יאָשקע דער רויטער. -- און אז ס'איז ניטאָ קיין
הוליאקע. דו פאָרסט מיטן פעלד און קיין איין ביימל איז נאָענט ניטאָ! דו פארשטייסט, צי דו
פארשטייסט ניט מיט דײַן פארשטאָפּטן קאָפּ?..
-- איך פארשטיי... -- האָט מאקס געענטפערט עטװאָס פארלוירן, -- נו, נעם איך א שטריק
און בינד ווי"ניט-איז צונויף די ראָד און פאָר זוכן א קוזניע...
-- איז קיין שטריק בא דיר ניטאָ!..
106
-- אך, קיין שטריק איז ניטאָ? נו, נעם איך צונויף בא די פּארשוינען די רימענס פון די
פלודערן און בינד ווי-ניט-איז צונויף די ראָד...
-- א שיינע אייצע! -- צעלאכט זיך יאָשקע קאלענעק. -- פון אזא אייצע קאָן אויסוואקסן א
מאקע אף דער פּלייצע!.. איז צװישן דײַנע פּארשוינען ניטאָ קיין איין מאנצבל, גאָלע װיַבער. נו,
װאָס טוסטו? דו שטייסט אינמיטן פעלד מיט א צעבראָכענער ראָד, און עס גיסט א רעגן, ניט קיין
רעגן, נאָר א מאבל, און די פּארשוינען פארשעלטן דיר די ביינער... נו, מירקע, גיב לאָשן! איך
האָב דיר געזאָגט, אז פון דיר וועט קיין באלעגאָלע ניט זײַן!..
מאקס האָט פארשטאנען, אז דעם עקזאמען װעט ער ניט אויסהאלטן.
-- איך װאָלט זיך דאָך געגעבן אן אייצע, פעטער יאָשקע! -- האָט ער זיך נאָך געפּרװוט
ראנגלען. --- איך װאָלט ארופגעקראָכן אף א סטויפּ פונעם טעלעגראף, אראָפּגעריסן א שטיק דראָט,
פארבונדן די צעבראָכענע ראָד און געפאָרן...
-- אין באָד ארײַן װאָלסטו געפאָרן! -- האָט אים דער רויטער פורמאן אָפּגעענטפערט. --
איז ניטאָ אין וועג קיין סלופּ מיט קיין דראָטן. הא? װאָס?
-- נו, אוב אזוי, זאָגט איר מיר, װאָס װאָלט איר געטאָן, װען עס טרעפט מיט אײַך אין
וועג אזא מין אומגליק?
-- אָט זעסטו! פרעגסט מיך, װאָס װאָלט איך געטאָן? װאָס הייסט װאָס? הער מיט קאָפ,
װעל איך דיר דערקלערן די טוירע אונדזערע, די באלעגאָלישע...
יאָשקע קאלענעק האָט װוידער גענומען פון מאקס' קעסטעלע א ציגאר, פארייכערט, זיך טיף
פארצויגן מיטן רויך און אזוי געזאָגט:
-- הער זיך אײַן, נאָר מיט קאָפּ! ביסטו, הייסט עס, ארויסגעפאָרן אין װעג מיט דײַנע
פארשוינען און עס האָט בא דיר געפּלאצט אינמיטן וועג א ראָד. ווילסטו לויפן אין קוזניע, נאָר
קיין קוזניע איז אפן וועג ניטאָ... װוילסטו צונויפבינדן יאקאָס די ראָד מיט א שטריק, נאָר קיין
סימען פון קיין שטריק איז ניטאָ... ווילסטו צונויפבינדן די ראָד מיט רימענס, נאָר, װי אפצולאָכעס,
פאָרן מיט דיר בלויז נעקייוועס, װאָס טראָגן גאָר קליידלעך מיט ליפטשיקעס און ניט קיין פּלו-
דערן מיט רימענס.. ווילסטו זיך ארופדראפען אף א טעלעגראפנע סלופּ און אראָפּרײַסן
א שטיק דראָט, קעדיי פארבינדן די ראָד, -- איז ניטאָ קיין סימען פון קיין סלופּעס מיט קיין
דראָט...
-- נו, נו, פעטער יאָשקע, בעקיצער, װאָס זשע טוט איר? -- האָט מאקס שוין פארלוירן דאָס
געדולד.
-- אך, װאָס זשע טוט מען? איז טאקע שלעכט, ברודער-לעבף ביטער! -- האָט יאָשקע
קאלענעק מיטאמאָל אױיסגעשאָסן א געלעכטער, א גליקלעכער, װאָס ער האָט אָפּגענארט, ;גע-
קויפט" זײַן פּארשוין.
מאקס האָט נאָך שטארקער געלאכט. די בויד איז שוין ארייַנגעפאָרן איז שטעטל. מאקס איז
אראָפּגעשפּרונגען פון דער קעלניע און זיך געלאָזט גיין בא דער בויד. ער איז געגאנגען א
פארגאפטער, ארומקוקנדיק זיך אין אלע זײַטן. װאָס איז געשען מיט די הײַזלעך, מיטן קלויסטערל,
מיט דער שול? זיי זײַנען וי איינגעזונקען געװאָרן, ארײַנגעקראָכן אין דער ערד. צי עפשער
װײַזט זיך עס אים נאָר אויס? עפשער זעען די געסלעך פּונקט אזוי אויס, װי דעמלט, ווען ער
איז דאָ ארומגעלאָפן איבער זיי, אָבער איצט, נאָך דעם, װי ער איז אויסגעפאָרן אזא שטיק וועלט,
זיך אָנגעזען מיט שטעט און לענדער, װײַזט אים דאָס שטעטל זײַנס אויס אזוי קליין און
נעבעכדיק?
נאָר װי עס זאָל דאָרט ניט זײַן, אלץ, װאָס ער האָט איצט פאר זיך געזען, איז אים געווען
טײַער, הארציק נאָענט, ביז טרערן, ביז ווייטעק.
מאקס איז שוין ניט געגאנגען, נאָר געלאָפן. ער האָט איבערגעלאָזט די בויד און איז צו-
געלאָפן צו זײַן טאטנס הײַזל, װאָס האָט זיך װי אויסגעקרימט און איז אײַנגעזונקען געװאָרן אין
דער ערד. אין הייפל, דאָרט, װוּ ס'איז געשטאנען דעם טאטנס ווארשטאט, האָט געשמעקט מיט
פרישגעטעסעטע ברעטער, מיט סמאָלע, מיט סטרוזשקעס. דאָס געצייג איז געווען אָנגעװאָרפן, וי
גלײַך דער טאטע זאָל האָבן אָקאָרשט אָפּגעלײגט די ארבעט און אראָפּגעכאפּט זיך אין קרעטשמע...
ווען מאקס שעמט זיך ניט, װאָלט ער זיך אויסגעצויגן אין דער גאנצער לענג אף די סטרוזשקעס,
אף די שפּענער, אף דער ערד,
דאָס שטעטל איז געשלאָפן, כאָטש די זון האָט עס שוין גענומען באשײַנען און באווארעמען
פון אלע זײַטן. איבערן פּוסטן געסל האָט יאָשקע קאלענעקס קאָלאָמאגע אָנגעהויבן נאָך שטארקער
טראסקען. יאָשקע האָט מיט די לעצטע קלאָלעס געשאָלטן זיין שקאפּע, װאָס האָט זיך געריסן צו
דער שטאל,
107
מיט זײַנע גוואלדן האָט ער אופגעוועקט דאָס געסל. פארשלאָפּענע פּענעמער האָבן אָנגעהױבן
ארויסקוקן פון די הײַזלעך, מע איז ארויסגעלאָפן אף די שוועלן אין איינע טאכטוינים:
-- יאָשקע, װאָס שרײַסטו אזוי? אף די ציין זאָלסטו שוין שרײַעןױ
--- הערט נאָר, א גאנעפעץ, ער לאָזט ניט שלאָפן!..
-- וויפל קאָן מען פאָפּן? איר װעט אזוי פארשלאָפן אײַערע יאָרף -- האָט יאָשקע אָפּגעענט-
פערט. ער װאָלט זיי ערשט ארײַנגעזאָגט, נאָר ס'איז אים געווען אָנגעזאָלעט אפן הארצן. הער נאָר
א מײַסע! דאָס פערדל, פארברענט זאָל דאָס וערן, האָט אים הײַנט אזוי מעװײַעש געווען! געפירט
קיין קאָוואליווקע אזא אָנגעלײגטן גאסט -- האָט ער געמוזט גיין די גאנצע צײַט צופוס און אונ-
טערשטופּן די בויד... און דאָס איז א באָכער מיט א צינגעלע. ער װעט דערציילן, וויאזוי יאָשקע
האָט אים געפירט, װעט מען זיך קאטשען פאר געלעכטער. און יאָשקע קאלענעק בענטשט זײַן
פערדל מיט דער בײַטש און זידלט עס מיט דער גאנצער געמבע, װאָס ער פארמאָגט.
--- שטילער, יאָשקע! עס ברענט דען?
-- זאָלן בעסער אונדזערע סאָנים ברענען! זאָלן זי אײַך ברענען ליכטיק, און מיר זאָלן בע"
סער גיין באגעגענען גוטע געסט! איך האָב געבראכט פון דער סטאנציע יאָסיע דעם סטעלמאכס
זון! ער האָט זיך אומגעקערט, דער מאזיק! ווען איר טוט אף אים א קוק, סארא קראסאוועץ דאָס
איז געװאָרן, א פארגעניגן צו קוקן אף אים! הײַנט זאָלט איר זען א פינזשאקל, א מאנטל, א
קאפּעליוש זיצט אף אים! נאָר װאָס זאָל איך מיט אײַך ריידן, גייט כאפּט א קוק! -- האָט ער גע-
וויזן מיט דער פּוזשעלע אף יאָסיע סטעלמאכס הײַזל.
-- רויטער קאנאריק! -- האָט עמעצער פון די מאנצבלען זיך גענומען אף אן עמעס צום
.
באלעגאָלע. -- זאָג כאָטש מיט א טאָלק, װאָס פאר א זון איז געקומען. דו ווייסט דען ניט, אז באם
אלטן איז געווען א גאנצער טוץ, ער האָט שוין פון לאנג פארפּלאָנטערט דעם כעזשבן..
נו, יענט
ענער, װוי הייסט ער, מאקס! -- האָט זיך אָנגעהויבן פארענטפערן דער באלעגאָלע. --
יענער מאזיק, װאָס איז אמאָל אנטלאָפן קיין קאָלאָמײע, געװאָרן א בעקער, דערנאָך אװועק קיין
בערלין צי דער גוטעריאָר ווייסט אים ווו...
-- נו? -- האָט דער, װאָס האָט אָנגעשריִען אף יאָשקען, זיך פארכידעשט און, פארגעסן, אז
דאָ שטייען װײַבער, גענומען ארופשלעפּן אף זיך די הויזן און זיך געלאָזט לויפן צום סטעל-
מאכס הייפל.
--- אזוי גאָר, הייסט עס, דער בעקער איז געקומען? -- איז ארויט מיט לאָשן אן עלטערע פרוי
מיט א צעפּאטלטן קאָפּ גראָווע האָר, -- נאָר ער איז שוין אזא בעקער, וי דו, יאָטקע, ביסט א
פּרינץ! מאקס שפּילט קאָמעדיעס אין אָפּערע... זײַן מאמע האָט מיר דערציילט...
-- יאָשקע, און װאָס האָט עס אים ווידער אהער פארטראָגן? ער האָט זיך פארבענקט נאָך
זלידניעס? דאָרטן, אין זייַנע אָפּערעס, האָט ער כאָלילע ניט װאָס צו עסן, איז ער געקומען אהער
צו זײַנע אלטיטשקע אף קעסט?
-- ווייסט איר, װאָס כ'וועל אײַך זאָגן, אויב איר פוילט זיך ניט, לויפט אליין ארײַן צו
אים און פרעגט!..
נאָר דער באלעגאָלע האָט ניט באדארפט בעטן, מע זאָל גיין צו יאָסיע דעם סטעלמאך א קוק
טאָן אף זײַן גאסט און זיך דערפרעגן בא אים װאָס און ווען. אלע האָבן זיך אװועקגעלאָזט אהין,
ניט געוואשענע, ניט פארקעמטע, װוי מע איז געשטאנען און געגאנגען. יאָסיעס הײיזל איז אין א
פּאָר מינוט ארום שוין געווען פול מיט מענטשן. מע האָט דאָ גערעדט, געשריען, געוויינט. העכער
פאר אלעמען האָט געריסן קריע מאקס' מוטער, װאָס האָט אַרומגעכאפּט דעם גאסט און ניט
אופגעהערט אים קושן און האלדזן.
יאָסיע דער סטעלמאך איז געשטאנען בא דער זײַט און געווארט, ביז די מאמע װעט מאקסן
ארויסלאָזן פון די הענט, ער, יאָסיע, זאָל שוין קאָנען צוגיין און א פרעג טאָן, װי גייען די גע-
שעפטן אף דער וועלט און צי װעט זײַן אמאָל יוישער און גערעכטיקײיַט... און נאָך האָט ער גע-
ווארט, מע זאָל שוין אופהערן גוואלדעווען און זיך בעסער זעצן נעמען א גלעזל בראנפן צוליב
אזא טײַערן גאסט...
דערזען, אז ס'איז א מײַסע אָן א סאָף, האָט ער אָפּגעשטױסן די אלטע פונעם זון און אים
דערלאנגט די האנט. די מאמע און די שכיינעס האָבן אופגעהויבן א געיאָמער. יאָסיע דער ניכ-
טערער האָט זיך צעשריען:
-- יאכנעס, אנו נעמט נאָר אָן וואסער אין מויל, איך זאָל דאָ בא מיר קיין געוויין ניט הערױ
אין שטוב איז שטיל געװאָרן, און יאַסיע האָט אוועקגעזעצט באם טיש דעם זון, זיך אליין
צוגעזעצט אנטקעגן אים און זיך אָנגערופן:
-- און איצט דערצייל, אלץ, גענוי, װאָס און ווען!..
108
2 ,,,,א,,,ע),,,ע עעיעיעעענעעעעעעעעעעע בע ,,,,שישיששיכ,,,,,,,,,,,,עצן,.ײץײ=ײ=.=.=ײ.ײ.ײ.ײע- -ד- יי
שכיינים -- עלטערע און ייִנגערע --- האָבן זיי ארומגערינגלט, זיך אײַנגעהערט אין די רייד,
אנדערע האָבן געטאפּט מאקס' רעקל, דעם קאפּעליוש, די גרויסע גלאנצנדיקע טשעמאָדאנעס,
זיך געכידעשט, װאָס פאר א גאָלדענע סכוירע דאָס איז, און געװאָלט טרעפן, וויפל דאָס אלץ קאָן
דאָרטן, אין אויסלאנד, קאָסטן...
יאָשקע קאלענעק האָט ארײַנגערוקט דעם רויטן קאָפּ אין א פענצטער און איז ארײַנגעפאָרן
אינמיטן די רייד;
-- אײַ איז דאָס א ציגאר טוטין, א מעכײיע! -- ער האָט זיך געקוויקט מיטן ציגאר, װאָס ער
האָט גענומען בא מאקסן אין וועג. --- איך קאָן שווערן, אז אזעלכע ציגארן האָט אפילע פראנץ-
יאָסיף ניט גערייכערט און פּאן פּילסודסקי אוואדע ניט!י.
-- שא! װאָס ביסטו ארײיַנגעקראָכן נאשפּיץ מיט דײַנע ציגארן? -- האָט זיך געבייזערט
יאָסיע דער ניכטערער. --- לאָז פריִער אויסרעדן א װאָרט!
מאקסן האָט זיך געדוכט, אז ער איז גאָר קיינמאָל ניט אנטלאָפן פון דער היים. ער איז עפּעס
מיטאמאָל װי געװאָרן ייַנגער און ער האָט אף אן עמעס געטראכט, אז עס האָבן זיך אומגעקערט
יענע װײַטע יאָרן, ווען קאָוואליווקע האָט אין זײַנע אויגן אויסגעזען װי די גרעסטע און שענסטע
שטאָט אין דער וועלט...
ער איז געקומען צוגאסט צו זײַן קינדהײַט. יאָ, דאָס איז ווירקלעך געווען אן אומפארגעס-
לעכע באגעגעניש מיט זײַן פארשייטער קינדהײַט, א באגעגעניש, װאָס װעט געוויס פארבלײַבן
אין זיקאָרן אפן גאנצן לעבן.
109
דער וועג פירט קיין קאַָלאָמײע
די עטלעכע טעג, װאָס מאקס קרייסלער האָט פארבראכט אין קאָוואליווקע, זײַנען דורכגע-
לאָפן וי אין א שיינעם כאָלעם.
יעדן טאָג-איז ער געגאנגען צו די בערג און ארומגעקלעטערט איבער זי שאָענװוײַז. ער האָט
געהאט פיל פארגעניגן אפילע פון זיצן באם לויטערן וואסער פונעם בארג-שטראָם, װאָס האָט
ווילד און בייז געשליפן די אזוי אויך אויסגעשליפענע שטיינער אפן דנאָ און בא די ברעגן..
ער איז געווען צופרידן, װאָס ער האָט זיך געזען מיט די עלטערן, נאָר ס'איז שווער געוען
צוזען די טיפע נויט, װאָס הערשט אין שטעטל, דעם דאלעס, װאָס שפּארט דאָ פון אלע עקף
נאָך מער קאלעמוטנע איז אים געװאָרן אף דער נעשאָמע, ווען עס האָבן זיך פּלוצעם צעפּא
לאָכעט די בייזע װוינטן און עס האָט גענומען גיסן א רעגן פון יענע רעגנס, װאָס קאָנען גיסן אָן א
סאָף און אָן אן עק.
מע האָט זיך שוין געדארפט קלייבן אין וועג ארײַן. מער האָט ער דאָ זיך ניט געקאָנט פאר-
האלטן. אף אים האָט געווארט זיגפריד, דער טעאטער, נײַע ראָלן, 7 אויסער דעם, האָט ער נאָך
אף צוריקוועגס געװאָלט באזוכן אייניקע שטעט און שטעטלעך, איבער וועלכע ער האָט אמאָל
ארומגעבלאָנקעט מיט דער וואנדער-טרופּע.
עפשער װעט ער נאָך ערגעץ-װוּ באגעגענען די אָרעמע און פריילעכט בראנזשע אקטיאָר-
טשיקעס? עפשער װועט ער נאָך ערגעץ אָנטרעפן אף דעם געהויבענעם אימפּרעסאריאָ זגורסקי
עם דריטן, ע' ער וועט אים נאָך אויסקומען זיך זען מיט שימשן-האגיבער, אָסקאר שאפּיראָן,
יט עסטערקען
עסטן ערקע שאפּיראָ... וויפל צאָרעס איז אים אויסגעקומען אויסשטיין צוליב איר! דאָך איז
זי געווען זײַן ערשטע ליבע. זײַן ערשטע ליבע און ערשטע אנטוישונג. וויפל ער װעט לעבן, װעט
ער ניט פארגעסן זייער ערשטע און לעצטע באגעגעניש אין יענער נאכט, אין די קארפּאט-
בערג, אף יענעם לײַכטן בריקל איבער דעם בארג-שטראָם, װאָס אז דו קוקסט פון דעם אין
דער וואסער אראָפּ, פארכאפּט אזש דער אָטעם.
און אָט איז שוין מאקס ווידער אף דער קליינינקער באן-סטאנציע, װאָס איז גרויס װי א
גענעץ און װוּ פאר די אלע יאָרן האָט זיך גאָרנישט ניט געענדערט, אויב ניט רעכענען דאָס,
װאָס די קליאָנען זײַנען געװאָרן גרעבער און קודלאטער און דעם נאטשאלניקס פּאָנעם איז
ג; פול מיט קנייטשן. דער זיקאָרן דעם אלטיטשקן נאטשאלניקס איז אויך געװאָרן שוואך,
ר דערקענט ניט מאקסן, דעם ;,אומזיסטיקן" פאסאזשיר, וועלכן ער האָט אמאָל געשלעפט פאר
: פוס פונעם וואגאָן,. װײַל דער פארשייטער באָכער האָט אין יענעם פדימאָרגן, ווען ער איז
אנטלאָפן פון דער היים, זיך ארופגעזעצט אפן צוג אָן א בילעט. ער שטייט װי א סטורקאטש,
דער קליינינקער, דארינקער נאטשאלניק מיטן גרויסן רויטן הוט אפן קאָפּ, א ווארט, דער צוג
זאָל שוין גיכער צוקמטר און אָפּגיין פונדאנען, ער זאָל קאָנען אוועקלויפן אָנפּאָיען די בעהיימע
און ארײַנטרײַבן דעם כאזער אין שטאל ארײיַן, ער זאָל זיך ניט דרייען אף דער קאָליע...
און אָט איז ער ארויסגעשװוּמען פון דער גרויסער װועלט, דער צוג, געבראכט אהער טומל
און גערויש, דערצו נאָך װאָלקנס רויך, און קלײַבט זיך שוין װײַטער אין וועג.
מאקס האָט זיך אָפּגעזעגנט מיט די עלטערן, ארופגעשפּרונגען אפן טרעפּל פון וואגאָן. ער
קוקט אפן ליבן געקאָרטשעטן פּאָנעם פון דער פארויינטער מוטער, אף דעם טאטן, װאָס בעט
די אלטיטשקע זײַנע ניט וויינען, ניט גיסן קיין טרערן -- ניט מיט קאָוואליווקע ענדיקט זיך די
וװועלט! ער שרײַט עפּעס צו מאקסן, דער טאטע, זאָגט עפּעס גאָר וויכטיקס אָן דעם זון אפן וועג,
נאָר דער צוג רירט שוין פון אָרט, דאָס ווינטל טראָגט אָפּ דעם פאָטערס ווערטער, דער גערויש
פונעם צוג, דאָס קלאפּן פון די רעדער שלינגען זי אײַן.
די היים האָט זיך ווידער פון אים דערװײַטערט, פארשװוּנדן ערגעץ הינטער די בערג, הינ-
טער די געדיכטע פּיכטע-װועלדער, די אָרעמע היים מיט די נידעריקע װוענט. מאקס האָט איצט
אפילע ניט פארשטאנען, װי האָט ער עס געקאָנט אויסוואקסן אזא שטארקער, אזא געזונטער
צווישן אָט די נידעריקע װענט!..
יז
=
וזה
מ
קאָלאָמײיע האָט אים באגעגנט מיט א שטארקן רעגן און א פארנעפּלטן הימל, װוי אן אויס-
געגאָסענעם פון בלײַ. עס האָט געבלאָזן אן עסעריקער װינט; דאכט זיך, אז פּונקט מיט אזא רעגן
און ווינט האָט אים די שטאָט באגעגנט אין יענעם פרימאָרגן, ווען ער האָט זיך צום ערשטן מאָל
דערקליבן אהער...
איבערווארטן אזא רעגן, האָט מאקס געװוּסט, איז אומעגלעך. ניט אזוי גיך הערן אוף גיסן
2 110
רעגנס אין קאָלאָמײע אין אזא צײַט. און אופגעשטעלט דעם קאָלנער פונעם מאנטל, אָנגערוקט
אפן שטערן דעם קאפּעליוש, האָט ער זיך גלײַך פונעם װאָקזאל געלאָזט גיין איבער די גאסן און
געסלעך. ער האָט פארקערעוועט צו יענעם געסל, װוּ עס איז אמאָל געשטאנען פּאני זשיכלינסקעס
בוט דאָס הארץ האָט גענומען שטארקער קלאפּן. אָט װעט ער באלד זיך באגעגענען מיט
סטאסיקן, בא וועלכן ער װעט זיכער זיך דערוויסן דעם גוירל פון אילקאָ זאגולן. נאָר קיין סימען
פון קיין בעקערײי איז דאָ שוין ניט געווען. די טיר פון קעלער איז געווען פארמויערט מיט ציגל,
די שוועל פארװאָקסן מיט װילדגראָז, קיינער פון די שכיינים האָט ניט געקאָנט זאָגן, װוּהין זיי-
נען אהינגעקומען די בעקער. עמעצער האָט זיך דערמאָנט, אז מיט א יאָר דרײַ צוריק האָט די
קליפּע, פּאני זשיכלינסקא, אָפּגעגעבן גאָט די נעשאָמע.
ניט מיטאמאָל האָט מאקס געפונען יענע געבײַדע, װוּ ס'איז אמאָל פאָרגעקומען זײַן ערשטע
באגעגעניש מיט דער קונסט.. איצט האָט פון דאָרטן זיך געטראָגן א גערוך פון געזײַערטע
אוגערקעס און ציבעלעס, מע האָט דאָ געהאלטן גרינס אף ווינטער...
יאָ, ער האָט ניט געפונען דאָס, װאָס ס'האָט זיך אים געװאָלט געפינען. ער האָט שוין געװאָלט
אומקערן זיך צו דער סטאנציע און מיטן ערשטן צוג אװעקפאָרן. נאָר די פיס אליין האָבן פאר-
קערעוועט צו א קרומע געסלעך, צו יענעם נידעריקן הײַזל, װוּ עסטערקע האָט געװווינט, צו
יענע פענצטערלעך, אונטער וועלכע ער פלעגט שאָענװײַז ווארטן, קעדיי א קוק טאָן אף איר
כאָטש פונדערװוײַטנס.
דער הימל איז נאָך אלץ געווען באלאגערט מיט בלײַענע װאָלקנס. מאקס איז געגאנגען
אונטערן בײַסיקן רעגן, טוליענדיק זיך נעענטער צו די נאסע װענט פון די הײַזער.
נאָר װאָס איז דאָס? צי האָט זיך עס אים אויסגעוויזן? פארבייגייענדיק לעם אן אלט הייזל,
װאָס איז ביז האלב אײַנגעזונקען אין דער ערד, האָט ער פּלוצעם דערהערט זייער א באקאנטן
ניגן. א ניגן, װאָס האָט זיך אים פארגעדענקט פון אמאָל. ער האָט א טראכט געטאָן: ;דאָס לעבן
גייט פארביי, דער מענטש עלטערט זיך, נאָר די ליד ווערט ניט אלט". אָט די ליד האָבן אצ
געזונגען די אקטיאָרן פון דעם וואנדער-טעאטער, װוּ דער באלעבאָס איז געווען זגורסקי דע
דריטער. ס'איז שוין לאנג, זעט אויס, ניטאָ דער דאָזיקער טעאטער אף דער ועלט, נאָר די
ליד לעבט, זי איז א שטענדיק פארבליבן אין קאָלאָמײע, וי אן אָנדענק פונעם וואנדער-טעאטער.
מאקס איז צוגעגאנגען צום טונקעלן פענצטערל פונעם הײַזל, אײַנהערנדיק זיך אין דער
ליד און אונטערזינגענדיק זי אליין שטילערהייט. אין דער מינוט האָט ער פארגעסן אָן דער קעלט,
אָנעם רעגן.
ווער זינגט עס אין יענעם לעבעדיקן קייווער?
מאקס האָט זיך ניט געקאָנט אײַנהאלטן און ארײַנגעקוקט אינװוייניק.
בא א נידעריק ווארשטאטל איז געזעסן אן אײַנגעבויגענער מענטש, װאָס האָט מיט א
שוסטעריש העמערל געקלאפּט איבער אן אָפּצאס פון א שוך. מאקס האָט געזען נאָר דעם מענטשנס
סוטולעוואטע פּלײצע, א שטיק בריל און א זײַט פונעם פּאָנעם, באלויכטן פון א ליכטל, װאָס האָט
אלעמאָל באוויזן א רוט פײיער-צינגל און גלײַך עס ערגעץ באהאלטן, װי עס װאָלט זיך מיט
עמעצן געשפּילט אין באהעלטערלעך.
מאקס האָט פאָרזיכטיק געעפנט די סקריפּענדיקע טיר פונעם הײַזל און ארײַן אינווייניק.
דער טשאד פונעם ליכטל האָט אים א שלאָג געטאָן אין דער נאָז. פון הינטער די געפּלאצטע
גלעזלעך פון די ברילן האָט אים דער מענטש באם ווארשטאטל א מעסט געטאָן מיט א בייזלעכן
בליק, ניט אנדערש וי ער איז געווען ניט צופרידן, לעמיי האָט מען אים איבערגעשלאָגן אינמיטן
דער ארבעט. דאָך האָט ער א װוּנק געטאָן אפן בענקל, װאָס איז געשטאנען בא דער טיר, און א
בורטשע געטאָן, דער גאסט זאָל זיך מאטריעך זײַן צוזעצן, אָט װעט ער, הייסט עס, זיך ספּראװען
מיטן שקראב, װאָס ער האלט אין האנט, װעט ער זיך גלײַך נעמען צו זײַנע שיך.. און, ניט
לייגנדיק מער קיין אכט אף דעם ארײַנגעקומענעם, װוידער גענומען אונטערברומען אונטער דער
נאָז זײַן לידל,
איצט האָט מאקס געקאָנט בעסער צוקוקן זיך צום שוסטער, װאָס האָט געקלאפּט מיטן
העמערל, דאָס פײיער-צינגל האָט באלויכטן זײַן הויכן געקנייטשטן שטערן, דאָס אָפּגעצערטע
בלאסע פּאָנעם. צוערשט האָט ער ניט געװאָלט גלייבן זײַנע אויגן, נאָר אפן בענקעלע איז פאָרט
געזעסן ניט עמעצער אנדערש, װי שימשן-האגיבער! דער זעלבער שימשן-האגיבער, מיט די
זעלבע גוטמוטיקע, קלוגע אויגן, מיט דער צעפּלעטשטער נאָז און מיטן געקארבטן פּאָנעם. דער
אלטער האָט דערפילט, אז מע קוקט אף אים, און ער האָט זיך אויסגעקערעװועט צו מאקסן.
-- אָט װעל איך ארײינקלאפּן א פּאָר צוויעקלעך, על איך זיך נעמען פאר אײַערע שקרא-
בעס... אז אף דער גאס איז טרוקן, וועסטו אהער, צו מיר, קיין מעשוגענעם הונט ניט פארטרײיבן,
און אז עס הייבט אָן גיסן א רעגן, דערמאָנט זיך יעדער איינער אין זײַנע שיך, און מע קומט צו
זו1
לויפן... און יעדער טרייבערט בא דיר די נעשאָמע.. יעדער דארף גיך, אײַלט זיך!.. נאשפיץ!.
אפּאָנעם, איר דארפט אויך פאריכטן די שיך סראָטשנע? בא אײַך ברענט געוויס אויך, װי בא
אלעמען?
זעט אויס, אז באם מענטשן איז געווען גוט פּאסקודנע אפן הארצן.
מאקס האָט זיך קוים אײַנגעהאלטן, ער זאָל זיך אים ניט ווארפן אפן האלדז, ארומנעמען און
צודריקן צו זיך. אָט די פינצטערע, נאסע הײַזקע, די אָרעמקײַט, װאָס האָט דאָ ארויסגעקוקט פון
אלע שפּארונעס, האָבן מאקסן דערשיטערט. ער האָט געטראכט: ,איך טאָר זיך ניט לאָזן דער"
קענען. דאָס וועט זײַן שוידערלעך".
דער אלטער האָט דערװײַיל װוידער גענומען אונטערברומען אונטער דער נאָז דעם באקאנטן
ניגן, װאָס האָט, אייגנטלעך, פארפירט אהער מאקסן.
פּלוצעם האָט מאקס דערהערט א שווערן הוסט, װאָס האָט זיך דערטראָגן אהער פון פינצטערן
ווינקל, װוּ ס'איז געהאנגען א שטיקל פאָרהאנג. אָנשטרענגענדיק דעם בליק און אײַנקוקנדיק זיך
אין יענער ריכטונג, האָט ער דערזען אף א בעטל זיצן א פרוי מיט שטארק צעפּאטלטע האָר. מיט
אירע גרויסע אויסגעשטארצטע אויגן האָט זי געקוקט ערגעץ אין איין פּינטל, אונטערשפּארנ-
דיק דאָס אָנגעדראָלענע פּאָנעם אף דער האנט.
דער אלטער האָט אומצופרידן א שעפּטשע געטאָן:
-- איך בעט אײַך, קוקט ניט אף איר... איר האָט קיינמאָל ניט געזען קיין אומגליקלעכן
מענטשן? זיצט א פּאָר רעגעס, װעל איך זיך נעמען צו אײַערע שקראבעס. מע װאָלט נאָר גע-
דארפט עפּעס אונטערשטעלן. עס רינט אין שטוב ארײַן, פארברענט און פארסארפעט זאָל עס
װערן!.. זיצט רויַק. כ'וועל אָט פארענדיקן...
נאָר מאקס האָט ניט געקאָנט זיצן רויִק. ער האָט אלע מאָל געכאפט א קוק אין יענער זײַט,
װוּ עס האָבן מאָדנע געגלאנצט א פּאָר שרעקלעכע, גרויסע אויגן.
-- נו, איך האָב דאָך אײַך געבעטן, יונגערמאן, ניט קוקן אף איר. זי װעט זיך צעבושעװועף
װועט אונדז ביידן אויסקומען אנטלויפן פונדאנען.. איר יע זי זאָל אף זיך צערײַסן דאָס
לעצטע שטיקל קאָפּטל? איך באװײַז ניט פארנייען איר אָנטאָן... אז גאָט װויל שטראָפן א מענטשן,
נעמט ער אָפּ בא אים דעם סייכל... ווען איך דערצייל אײַך, א מיט װאָס פאר א מענטש
דער בוירע-אוילעם האָט אָפּגעשפּילט אזא שפּיצל, װאָלט איר זיך פארן קאָפּ געכאפט... אָבער איין
זאך בעט איך אײַך, קוקט ניט אין יענער זײַט.. דאָס איז נעבעך אלץ, װאָס איז איבערגעבליבן
פון א בארימטער שױישפּילערן.. עפשער האָט איר אמאָל געהערט? דאָס איז געווען אמאָל די
ערשטע פּרימאדאָנע בא זגורסקי דעם דריטן, זאָל ער דאָרט האָבן דעם ליכטיקן געניידעם, ווּ
ער איז ערגעץ! עס זײַנען נאָך דאָ מענטשן, װאָס געדענקען, װי זי האָט געשפילט טעאטער..
נאָר אויב איר האָט זי ניט געזען, װאָס זשע זאָל איך מיט אײַך רעדן? מע האָט זי אמאָל אף די
הענט געטראָגן... א ווערטעלע געווען אויסצוריידן -- עסטערקע שאפּיראָ!
מאקס איז געבליבן זיצן א פארשטיינערטער. א קעלט איז דורכגעלאָפן איבער זײַן לײַב.
װאָס האָט ער געזאָגט, דער אלטער? אָט די פרוי מיט די צעפּאטלטע האָר, מיט די גרויסע אומ-
באוועגלעכע אויגן איז עסטערקע?..
מאקסן האָט זיך אויסגעדוכט, אז ער פליט ערגעץ אין א טהאָם, און ער האָט זיך מיטאמאָל
א ריס געטאָן פון אָרט. דער אלטער האָט אויסגעשפיגן דאָס רעשטל פון ציגאר, װאָס איז גע-
הא בא אים אף דער אונטערשטער ליפּ, און א זאָג געטאָן;
...װוּהין פליט איר? אָט-אָ ענדיק איך שוין... װוּהין װועט איר לויפן, אז אין דרויסן גיסט
א מאבל און עס איז נאָך ניט אונטערגעקומען נויעך מיט זײַן טייווע?.. באלד װעל איך זיך נעמען
צו אײַערע שקראבעס, װעל איך פון זיי מאכן א ליאלקע. עס רינט ארײַן, צי אונטערקלאפן די
אָפּצאסן?..
ער האָט שווער אָפּגעאָטעמט און פאָרגעזעצט:
--- ווען דער מענטש ווייסט, וווּ ער װעט פאלן, װאָלט ער געוויס אונטערגעשפּרײט א ביסל
שטרוי... װי שטייט עס געשריבן בא שעקספּירן??.. ניין, גאָר ניט בא שעקספּירן, בא מאקסים
גאָרקין... און עפשער טאקע בא שאָלעם-אלייכעמען... אז דער קאָפּ איז אזוי פארקלאפּט. װאָס זשע,
איר ווייסט דען, װאָס פאר א צאָרע עס איז אויסגעפאלן אף מײַן װיסטן גוירל? און דאָס, װאָס
איך זיץ און קוועטש אָט דאָס בענקעלע, מיינט איר געוויס, אז איך בין צוליב דעם געבוירן
געװאָרן? אז דאָס איז מײַן שיקזאל -- שוסטערײַ? נאָר װען ניט אָט דאָס קליינע בענקעלע,
װאָלטן מיר מיט עסטערקען געהאט א שיין פּאָנעם! מיר װאָלטן געשטאָרבן פון הונגער דרײַ מאָל
א טאָג כוץ וועטשערע. איצט איז מיר שוין א ביסל גרינגער געװאָרן. איך דארף האָדעווען נאָר
זיך און זי. כ'האָב דאָך געהאט אף מײַן קאָפּ נאָך איין קעסטקינד -- איר טאטן. געווען אמאָל א
בארימטער אקטיאָר בא זגורסקי דעם דריטן אין וואנדער-טעאטער. א קלײניקײַט אויסצורעדן --
7--139 112
אָסקאר שאפּיראָ: ער האָט אין זיך ארײַנגעגאָסן אזויפיל װײַן, אז ווען מע פּאָמפּעט אים ארויס,
װאָלט געװאָרן א מאבל, װי אין נויעכס צײַטן.. ער איז געװאָרן אינגאנצן א קאליקע אף דער
עלטער. עס האָבן זיך בא אים אָנגעהויבן טרייסלען הענט און פיס. אלע האָבן זיך פון אים אָפּגע-
זאָגט. און איך האָב אים ארײַנגענומען צו זיך אין אָט דער כאלעבודע, מיט זײַן טעכטערל,
עסטערקע. א דאנק גאָט, ער האָט זיך לאנג ניט געמוטשעט און פאראיאָרן אין דער צײַט אוועק
פון דער וועלט... יאָ, אָט דאָס איז געווען דער סאָף פון אן אקטיאָר א טראגיקער! גאָט האָט אים
געשטראָפּט פאר זײַן גוטער נעשאָמע. עס זאָל אים נאָר ארויסמאָרדעווען פון קייווער! אויב איך
האָב קיין טאָעס ניט, איז דאָס, דאכט זיך, געזאָגט געװאָרן בא געטען, ניין, גיכער בא מאָליערן...
אָט א פארשטאָפּטער קאָפּ, פארגעסן!.. מיט איין װאָרט, ערגעץ איז געזאָגט געװאָרן, אז ועגן
טויטע אָדער מע רעדט גאָרניט, אָדער מע רעדט נאָר גוטס... אָבער וועגן אָסקאר שאפּיראָן וועסטו
דאָך קיין גוט װאָרט ניט זאָגן!
-- שימשן-האגיבער... -- האָט מאקס אומדערווארט פאר זיך שטיל א זאָג געטאָן, און יענער
האָט דערשראָקן אופגעהויבן דעם קאָפּ.
--- יונגערמאן, פונוואנען ווייסט איר, װי מע רופט מיך? עפשער האָט איר געזען אמאָל
אונדזער טעאטער? אונדז האָט מען אומעטום געקאָנט זען. מיר האָבן זיך ארומגעשלעפּט איבער
דער גאנצער ועלט, װי די ציגײַנער... עך, אמאָל זײַנען מיר אויך געווען מענטשן, איצט פא-
ריכטן מיר יענעם די שקראבעס: אָ, הייסט עס, האָט איר אמאָל געזען שפּילן אונדזער טעאטער?
װאָס? בלויז געהערט ועגן אים? א שאָד! געװען געדארפט גיין א קוק טאָן אונדזער טעאטער.
האָט איר דען א פאָרשטעלונג, װאָס פאר א טרופּע דאָס איז געװען? עס זײַנען דאָרטן טאקע
געווען א שיין ביסל קאליקעס, נאָר ס'זײַנען אויך געווען א צוויי-דרײַי שוישפּילער, מיט וועלכע
אפילע דער גרויסער זיגפריד ליינארד אין בערלין װאָלט זיך אויך ניט געשעמט... ווער עס האָט
געזען אונדזער עסטערקען שפּילן שולאמיס, כאסיע די יעסוימע, דזשעסיקע, קאָרדעליע... מע קאָן
דען אפן קאָפּ געדענקען, וויפל ראָלן זי האָט אָפּגעשפּילט? זי האָט מאמעש אראָפּנעפירט דעם
אוילעם פון זינען. עס האָט אמאָל געזען איר שפּילן זיגפריד ליינארד, װאָס איז דורכגעפאָרן
לעמבערג, האָט ער זי גלײַך געװאָלט מיטנעמען מיט זיך אין זײַן טעאטער, קיין בערלין. יענער
האָט גוט געװוּסט, וועמען ער נעמט! דאָס איז געווען ניט זגורסקי דער דריטער, כאָטש דער. האָט
אויך פארשטאנען, װאָס הייסט טעאטער-שפּיל... איך קאָן אײַך בעפיירעש זאָגן, אז איצט װעט
איר ניט געפינען אזעלכע פּרימאדאָנעס, װי עסטערקע שאפּיראָ... עפשער ערגעץ אין פּאריזש,
אין מאָסקװע אָדער אין פּעטראָגראד זײַנען דאָ אזעלכע.. דאָס איז געװען א שטיק גאָלד, א
בריליאנט!..
דער אלטער האָט ניט אופגעהערט ארבעטן מיטן העמערל, זײַן פּאָנעם האָט זיך צעשײַנט
פון פארגעניגן, װאָס א ווילד-פרעמדער הערט אים אזוי אופמערקזאם.
-- יאָ, װאָס איז דער מענטש? דער מענטש איז אזא באשעפעניש, װאָס איז קײינמאָל ניט
צופרידן מיט זײַן גוירל: האָט ער א רעקל, אן אָנצוג, איז ער ניט צופרידן, לעמײַ ער האָט ניט
קיין מאנטל. האָט ער א שטוב, קימערט אים, לעמײַ האָט ער ניט קיין פּאלאץ. פארמאָגט ער
זײַנע טויזנט זלאָטעס, עסט ער זיך אוף לעבעדיקערהייט, לעמײַ איז בא אים ניטאָ קיין צוויי
טויזנט... װאָס דארפט איר מער? אז דער אייבערשטער האָט באשאפן אָדעמען, האָט ער אף אים
ראכמאָנעס געהאט און אים אריינגעשיקט די װוּנדער-שיינע כאווע, נאָר דערבײַ האָט ער אים
געזאָגט בעזע האלאָשן, מיט א מענטשלעך קאָל: ;א מאקע דיר אין דער לעבער, פּערעאָדעם, געם
די אישע און האָב האנאָע פון דער וועלט! אָבער איין באקאָשע האָב איך צו דיר, זאָלסט לעמאנ-
האשעם ניט טשעפּען די פּיירעס פון די ביימער אין מײיַן געטלעכן סאָד, דאָס הייסט מײַנע עפּל.
אז ניט, װעסטו האָבן בא מיר א ויסטן סאָף...*" דאכט זיך, לײַטיש, הא? מענטשלעך, הא? איז
װאָס זשע טוט אָפּ דער אָדעם? ער מוז, עס גייט אים מאמעש אין לעבן, אָפּרײַסן אן עפּל און
'ארויסרופן אף אלע מענטשן פון דער ערד גאָטס צאָרן... געווען בא אונדז אין וואנדער-טעאטער
אן אימפּרעסאריַאָ זגורסקי דער דריטער... אָ, דאָס איז געווען א כוואט! ער האָט גוט פארשטא-
נען גאָטס געבאָט און אפילע מיט קיין פינגער ניט אָנגערירט קיין עפּל אין סאָד, נאָר דערפאר
אָבער איז אים וייניק געווען האָבן איין כאווע, און אין װאָס פאר א שטעטל מיר פלעגן ניט
פארבלאָנדזשען מיט דער טרופּע, האָט ער זיך אָפּגעזוכט א שפּאָגל-נײַע כאװע! דער רועך
ווייסט זיי, די װײַבער, װאָס האָבן זי אין אים אזוינס דערזען, זיי האָבן זיך אים געװאָרפן אפן
האלדז. און בעסאכאקל איז דאָס געווען א דאר, שוואך מענטשל, גרויס, װי א הונט זיצנדיק... א
באָסיאק פון באָסיאקן-לאנד. די וועלט האָט אזוינס ניט געזען. ,;גוואלד, פּאניע זגורסקי, -- פלעגט
מען טײַנען צו אים, -- דער אלטער אָדעם פלעגט זיך גאנץ פײַן באנוגענען מיט איין כאוועף
און איר?? נאָר זגורסקי דער דריטער פלעגט דערוף ענטפערן: ,װאָס בין איך שולדיק, אז יענער
113
אָדעם איז געווען א בעהיימע בעצוראס פערד? זאָלן אונדזערע סאָנים פארמאָגן ניט מער װי
איין העמד און איין װײַב!..*
נאָר, גאָטעניו געטרײַער, װוּהין זײַנען מיר פארקראָכן? קיין ברעמבעליווקע! איר װעט גע-
װויס אָנהײיבן טראכטן, אז שימשן-האגיבער רעדט אף יענעם לאָשנהאָרע. איך האָב דאָך אײַך
געװאָלט דערציילן וועגן אָסקאר שאפּיראָן. וי זאָגן עס דאָרט די כאכאָמים: דער הונט איז ווערט
דעם שטעקף דאָס איז ער שולדיק אין איר אומגליק, איר טאטע, אָסקאר שאפּיראָ... ער האָט זי
דערפירט צו אזא שטאנד. איך מוטשע זיך מיט איר שוין עטלעכע יאָר װי אפן טויט.
איר פארשטייט, יונגערמאן, װאָס איך װעל אײַך זאָגן. כאָטש עסטערקע איז געווען בארימט
און מע האָט זי אין טעאטער אף די הענט געטראָגן, איז זי געווען אומגליקלעך. זיך ארומגע-
שלעפּט מיטן וואנדער-טעאטער, ניט דערעסן, ניט דערשלאָפן. אלע קרענק איבערגעטראָגן אף
די פיס. קאָלזמאן מע איז נאָך יונג, קוקט מען אף זיך ניט, און די צאָרעס קלײַבן זיך אָן. די
קרענק פירן מיט דיר א כעזשבן, זיי לייגן אוועק זייער שטעמפּל אפן הארץ, אף די לונגען, אפן
מויעך און זיי שטעלן דיר אין א שיינעם טאָג ארויס א וועקסל און זאָגן: צאָל!..
דאָס האָט איר איינס אועק. נאָר דאָ איז פאראן נאָך א סאָד. א הארץ -- דאָס איז זייער
אן איידעלער אינסטרומענט. און מע דארף זיך מיט אים איידל באגיין. א סאך באָכערים האָבן
עסטערקען ליב געהאט, ציפּעניעט פאר אירע טריט.. נאָר זי האָט גענומען און זיך פארליבט
אין א פּראָסטן בעקער-יונג, װאָס האָט זיך אמאָל געדרייט לעבן מיר אף דער בינע. א גאָל-
דענער באָכער געווען, אזא יאָר אף אונדז ביידן. פארשטייט איר, צי איר פארשטייט ניט? א בא-
רימטע שוישפּילערן, א בריליאנט -- עסטערקע שאפּיראָ, נעמט זי און פארליבט זיך איבער די
אויערן ניט אין ראָטשילדס בענאָקל, ניט אין גראף פּאָטאָצקיס פּלעמעניקל, ניט אינעם לאָיעװער
רעבן, נאָר אין א פּאָשעטן בעקער-יונג! װאָלט איר שוין געמעגט א קוק טאָן, װאָס האָט אויס-
געארבעט איר פאָטער, אָסקאר שאפּיראָ! הימל, עפן זיך! ער איז דער טאָכטער דערגאנגען די
יאָר. ער האָט אזוי אויסגעדרייט, אז דער באָכער האָט געמוזט אװעקפאָרן. פרעגט שוין בעסער
ניט, װאָס ס'הייסט, א יונג מיידל באקומט א װוּנד אין סאמע הארצן ארייַן? דאָס גאנצע בינטל
צאָרעס האָט בא איר אופגעריסן, װי א באָמבע, אזוי-אָ מוטשעט זי זיך, און איך לעם איר..
מאקס איז געזעסן א צעטומלטער. װאָס זאָל ער טאָן? װאָס זאָל ער זאָגן? אָנרופן זײַן נאָמען
דאָס װאָלט געווען גרויזאם. ער האָט זיך גויווער געווען און זיך אָנגערופן:
-- האָט איר זי געוויזן א דאָקטער?
שימשן-האגיבער האָט אופגעהויבן אף אים א בייזן בליק:
-- דאָס לעצטע העמד האָב איך פון זיך פארקויפט, געפּרוּװט זי ראטעווען... נאָר עס האָט
בא איר אָפּגענומען דאָס לאָשן.. דער זיקאָרן. װאָס זשע מיינט איר, די דאָקטױרים זײַנען
קישעפמאכערס? א מאך געטאָן מיטן שטעקעלע, און געזונט געװאָרן? כאלוימעס!.. קיין נײַ הארץ,
קיין נײַעם מויעך װעט אײַך קיינער ניט אריינשטעלן. נאָר איך, יונגערמאן, טראכט גאָר וועגן
עפּעס אנדערש... אָט איז עס, דאָס הינטישע לעבן פונעם שוישפּילער! אז ער איז אף דער ביגע,
אפּלאָדירט מען; טרעפט מיט דיר אן אומגליק, דארף מען דיך אף קאפּאָרעס! אלע האָבן פאר-
געסן אָן עסטערקען. עס איז נאָך א גליק, װאָס דער אומגליק האָט מיך אויסגעלערנט קלאפן
מיטן העמערל, ארבעטן שוסטעריי. ווען ניט דאָס, װאָלט אונדז ביידן אויסגעקומען נעמען טאָר-
בעס און גיין איבער די הייזער...
מאקס איז געזעסן א צעבראָכענער. מיט װאָס העלפט מען דעם מענטשן? פלוצעם איז אים
ארײַן אין קאָפּ דאָס ערגסטע, װאָס מע האָט אין דער מינוט געקאָנט צוטראכטן. ער האָט אָנגע-
טאפּט אין בוזעם-קעשענע א פּעקל געלט, עס ארויסגענומען און אוועקגעלייגט אפן ווערסטאק.
דער אלטער איז אופגעבראכט געװאָרן:
--- איך בין ניט קיין בעטלער און דארף ניט קיין נעדאָװועס! עס איז געקומען צו רייד, האָב
איך אײַך א ביסל דערציילט וועגן אונדזערע צאָרעס און ווייטעקן... נעמט גלײַך צו אײַער געלט!
פארװאָס זאָלט איר מיך באליידיקן? קאָלזמאן מיינע אויגן זעען נאָך א ביסל און די הענט דינען,
וועל איך צו קיינעם ניט אָנקומען.. עסטערקע, גאָט צו דאנקען, זיצט בא מיר ניט הונגעריק,
און צו א דאָקטער פיר איך זי אמאָל אויך. מיר דארפן ניט קיין נעדאָװע...
-- גאָט מײַן גאָט! -- האָט מאקס קרייסלער, ניט אופהייבנדיק דעם קאָפּ, זיך גענומען
פארענטפערן. -- דאָס איז כאָלילע ניט קיין נעדאָװע! איך וויל אײַך אנטלײַען.. א גמילעס-
כעסעד, איר זאָלט די קראנקע קאָנען אוועקלייגן אין שפּיטאָל... איר װעט מיר ווען"גיט-איז
אומקערן...
-- יאָ, יונגערמאן, איר קערט פון מיר געוויס לאכן? ווען, אשטייגער, קאָן שימשן-האגיבער
אזוי רײַך ווערן, ער זאָל קאָנען יענעם אומקערן אזויפיל זלאָטעס? ניט אנדערש, וי שוין אף
יענער-וועלט. אי דאָס, ווען גאָט האָט א ביסל סאָוועסט און צאָלט מיר אויס פאר אלע צאָרעס
114
און אומגליקן, װאָס איך האָב אריבערגעטראָגן אף דער זינדיקער ערד. דאָ, בא אונדו אף
דער פּוילישער ערד, זײַנען די געשעפטן דערװײַל ניט אזוי פויגלדיק, איך זאָל קאָנען פארדי-
נען אף אָפּצוגעבן אזא כויוו. גיכער קאָן איך דאָ פארדינען א טשעכאָטקע... איך בעט אײַך,
נעמט צו אײַער געלט און דערלאנגט מיר אײַערע שיך, װעל איך זיי פאריכטן בעקאָװעד גאָדל...
-- נישקאָשע, די שיך מײַנע װעלן צוווארטן.. -- האָט צעשטרייט א זאָג געטאָן מאקס,
אופהייבנדיק זיך פונעם אָרט, -- איך בעט אײַך, נעמט דאָס געלט, עס װעט אײַך געוויס צוניץ
קומען, און איך װעל גיין אין שפּיטאָל בעטן, מע זאָל זי אריינעמען אהין.
-- אָט דאָס, זעט איר, װאָלט איר געהאט די גרעסטע מיצוע! נאָר זאָגט מיר, איך בעט
אײַך, װער זענט איר? איך פארשטיי, אז איר האָט געוויס אמאָל געזען שפּילן אונדזער עסטערקען
אָדער געהערט וועגן איר... לאָזט זיך אויס, אז איך האָב א ביסל א טאָעס געהאט.. ניט אזוי
פארדאָרבן איז דער צושויער, װי מיר האָט זיך די גאנצע צײַט געדאכט. ניט אומזיסט גיט אָפּ
דער ארטיסט דאָס גאנצע פייַער פון זײַן הארצן דעם צושויער...
מאקס איז געשטאנען א בלאסער, אונטערשפּארנדיק מיט דעם קאָפּ די סטעליע. ער האָט
אליין ניט באמערקט, ויָאזוי ער האָט געמאכט א טראָט אין דער ריכטונג צום פאָרהענגל, װוּ
עס איז געזעסן אפן בעטל די קראנקע. זי האָט אופגעהויבן אף אים א גלײַכגילטיקן בליק און
זיך גלײַך אָפּגעקערט אָן א זייַט. מאקס האָט דערפילט, װי דאָס הארץ האָט אופגעהערט קלאפּן.
אין איר בלאס פּאָנעם האָט ער קוים דערקענט אייניקע שטריכן פון יענער עסטערקען, װאָס ער
האָט געקענט. עפעס א שרעקלעכער קניל האָט זיך געקײַקלט צום האלדז. עס האָט זיך גע-
װאָלט וויינען, שרײיַען. איצטער האָט זיך אים אויסגעוויזן, אז עסטערקע װעט פארבלייבן אין זײַן
זיקאָרן אזא, װי ער האָט זי ערשט געזען, און ניט אזא, װי דעמלט, אפן בריקל אין די גרינע
קארפּאטן איבער דעם שוימענדיקן בארג-שטראָם...
נאָך פרידעס טויט איז דאָס געווען דער צוייטער קלאפּ, װאָס אים האָט דערלאנגט דער
שווערער גוירל. מאקס האָט ווידער דערהערט דאָס קלאפּעריי פונעם שוסטערשן העמערל און
דעם באליבטן ניגן, װאָס שימשן-האגיבער האָט אונטערגעברומט אונטער דער נאָז. ,דאָס איז
אלץ, װאָס איז פארבליבן פונעם וואנדער-טעאטער..." -- האָט ווייטעקלעך א טראכט געטאָן מאקס.
ער האָט מער קיין צײַט ניט געהאט. ער האָט באשטימט לויפן זוכן א שפּיטאָל, בעטן די
דאָקטוירים, זיי זאָלן ארײַנעמען אהין עסטערקען און זי היילן. מעגלעך, אז שפּעטער װעט זיך אים
אײַנגעבן אריבערפירן זי קיין בערלין אין א קליניק, ער װעט זיך אן אייצע האלטן מיט עריך
שטוטבאכן, מיט אנדערע דאָקטוירים. ער וװועט גאָרנישט ניט זשאלעווען צוליב איר. ער מוז
פארבײַטן שימשענען אף זײַן שווערן פּאָסטן. דאָס איז זײַן הייליקער כויוו.
מאקס איז שנעל געגאנגען. דער רעגן האָט געשמיסן אין פּאָנעם אריַן, דער וינט האָט
געריסן שטיקער פלייש, נאָר ער האָט דערוף ניט געלייגט קיין אכט.
(סאָף קומט)
ןע
116
מאַטל גרוּװמאנס ערשטע לידער האָבן
זיך באװיזן אין דער פעריִאָדישער פרע-
סע מיט פינף און צװאנציק יאַר צוריק.
דער זיכטער האָט געזונגען װעגן פרי-
לינג און גליק, װעגן גרײטקײַט צו פאר-
סייזיקן דאָס היימלאנד.
און װען ס'האָט געשלאָגן די שאַ, איז
מאַטל גרוּװמאן אװעק אפן פראַנט. דער
זיכטעריפראַנטאַװיק האַט אויך אין די
יאַרן פון קריג ניט ארויסגעלאָזט די פען
פון האנט.
איצט איז מאָטל גרוּװומאן אלט געװאָרן
0 יאָר. מיר פארעפנטלעכן א ציקל פון
זײַנע נײַע לידער און װינטשן אים דערי
פאָלג אין לעבן און אין שאפן.
מאַטל גרוּוומאן
דער װאָלקן
אזא מין היץ איז דאן געווען,
אז יעדער בוים, װאָס בא די וועגן,
פּונקט װי א זאָקן מיט די הענט,
האָט שטיל געבעטן:
גיב א רעגן..
דערפאר האָט אופגעשאלט די ערד,
ווען ערגעץ װײַט אף פעלדזן-שפּיזן,
פונקט װי א רײַטער אף א פערד,
האָט זיך א װאָלקנדל באוויזן.
און פריידיק האָט גערוישט דער וואלד,
געגעבן אלעמען צו וויסן,
אז נאָך א רעגע, באלד, אָט באלד
עס װעט דער רעגן נעמען גיסן.
נאָר, אומגעריכט, פארביי איז ער,
דער װאָלקן, אָט דער לאנג-געגארטער,
געבליבן ליגן איז די ערד
אן אָפּגענארטע...
אָ, גלייב מיר, גלייב, איך בין דיר
טרײי,
איך װאָלט מײַן יונגן קאָפּ פארשאָלטן,
ווען ס'װאָלט מײַן הייסער דראנג
פארביי,
אוועק, װי יענער פּוסטער װאָלקן.
איך בין ערשט געווען א קינד
אָט ערשט בין איך געווען א קינד --
א שווארץ-געקרײיַזלט ייַנגל.
איך הער זיך צו:
און ס'דוכט, אצינד
אין שטעטל מײַנע טריט נאָך קלינגעןיי
מײײַן קינדערש רייפל ליגט נאָך בא
דעם וועג.
בא שװעל פון שטוב א הונט ווארט
א פּאטלאטער.
פון אכט יאָר אָן -- צום קירזשנער
כ'בין אוועק,
אין פײַכטן טאָל געשטאנען איז זײַן כאטע.
ס'האָט מיך געפירט אהין א שמאָלער
שטעג,
ווען ס'יפלעגט די זון ערשט אָנקלאפּן
אין שויבן,
און ערגעץ אפן דאך האָבן געבענקט
נאָך קינדהײַט מײַנער א פּאָר װײַסע
טויבן.
און ווען אין שניי ס'פלעגט אָנטאָן
זיך דער בוים,
אין שיך צעריסענע, אין טולעפּ דעם
פאריכטן
איך בין געגאן, געווארעמט כ'האָב א
טרוים:
ס'וועט פרילינג זײַן, ס'וועט ווארעם
זײַן און ליכטיק!
און איצט איז פרילינג...
שטייט דער בוים צעגרינט,
אף העלע גאסן פּיִאָנערן זינגען.
דערמאָן איך זיך: כ'בין ערשט געווען
א קינד --
א געקרײַזלט, א פּאָדאָליער ייִנגל.
6 6 6
ניט װוּנדער זיך, ניט שריי פון גליק,
ווען אין די ערד-טיפן די אלטע
דו װעסט געפינען אומגעריכט
א גאָלדן זעמדעלע באהאלטן.
אין שויס פון דר'ערד, אין הורבעס ארץ,
בלויז גרײַפּעלעך פון גאָלד זיך שפּינען.
דו קוק ארײַן אין מענטשנס הארץ --
וועסט אויצרעס גרעסערע געפינען..
דערמאַנונגען
1
דאָס היימישע ווייכע געלעגער
מיר האָבן פארגעסן שוין לאנג.
און ס'יטרעפט, אז א רויִקע רעגע
דער גוירל אונדז ברענגט א געשאנק.
דערפילן מיר דעמלט ערשט אלע:
דאָס לײַב איז איצט הארט װי א דעמב.
און שווער אין טראנשייען מיר פאלן,
די ציין אזש ביז ווייטעק פארקלעמט.
און װײַל ס'איז די גרוב ניט קיין ברייטע
און קאלט װערט אין הארבסטיקער
פײַן --
מיר נעמען ארום איינס דעם צוייטן,
און רויִק מיר שלאָפן דאן אײַן
2
װוי א מױילװאָרף, די ערד כ'האָב געגראָבן,
איבער פעלדער געפּויזעט כ'האָב שווער.
ס'האָבן קוילן געפּיקט וי מיט שנאָבלען
דאָס ווארעמע לײַב פון דער ערד.
איבער אונדז זײַנען רויכן געהאנגען
ס'האָבן פלאמיקע זײַלן געדרייט,
מיר זײַנען אין אָנגריף געגאנגעף
וי כוואליעס אין פעלד זיך צעשפּרײט.
און איידער זיך ווארפן אין שטורעם
קעגן בלוטיקן פּײַנט, האָט געדוכט:
ס'ווערן רייען פארגליווערט, װי שורעס
פון עפּעס א ריזיקן בוך...
=ראָניקן
מעלוכע-פרעמיעס פון דער
רוסלענדישער פעדעראציע
װי עס איז באװוּסט, האָט דער מיניסטאָרן-
ראט פון רספסר אינעם פארגאנגענעם יאַר
אַנגענומען א באשלוס װעגן אײַנשטעלן מע-
לוכע-פרעמיעס פון דער רוסלענדישער פעדץ-
ראציע פאר באדײַטנדיקע װערק פון ליטע-
ראטור און קונסט און פאר אויספילערישער
מײייַסטערשאפט.
אפן סמאך פון דעם באשלוס האָט דער
מיניסטאָרן-ראט פון רספסר ניט לאנג צוריק
באשטעטיקט דעם באשטאנד פון דער קאַי
מיסיע איבער די מעלוכע-פּרעמיעס און די
מוסטערן פון די ערױצייכנס פאר די לאו"
רעאטן,
צום ערשטן מאָל װעלן מיט מעלוכץ-
פּרעמיעס פארן 1966 יאָר באלוינט װערן
װערק, װאָס זײַנען געװען אָפּגעדרוקט אָדער
עפנטלעך אויסגעפילט און באװיזן געװאָרן
אין פּעריאָד 1 יאנוואר 1960--15 יון 1965.
0-טער געבורטסטאָג פונעם
קינסטלער גערשן קראווצאָוו
אין מאָסקװער עקסליבריסט"קלוב איז
פילערלעך אָפּגעמערקט געװאָרן דער 60:טער
געבורטסטאָג פונעם באקאנטן גראפיקער
גערשן קראװוצאָו.
אין מעשעך פון זײַן לאנגיאָריקער פרוכט-
בארער טעטיקײַט אין דער מאָלערײַ-קונסט
האָט ג. קראװצאַװ העכער דרײַסיק יאַר אויך
געארבעט איבער דער גראפישער אויספורץ-
מונג פון ייִדישע ביכער.
די רעדאקציע ,סאָװעטיש היימלאנד" בא-
גריסט הארציק דעם יוביליאר און װינטשט
אים נײַע שעפערישע דערפאָלגן.
א נײַע אויסגאבע פון
שאָלעס-אלייכעמס דערציילונגען
אין רוסיש
צום 50:טן יאָרצײַט פון שאָלעם-אלייכעמען
האָט דער מאַסקװער פארלאג פון קינסטלערי-
שער ליטעראטור ארויסגעגעבן אין דער רו-
סישער איבערזעצונג א בוך דערצײלונגען
פונעם ייִדישן פאָלקס-שרײַבער ,לעבעדיק
און פריילעך". די אויסגאבע פון גרויסן פאָר-
מאט איז רײַך איליוסטרירט פוגעם קינסטלער
מענדל גאָרשמאן.
הירמע דרוקעף
קלעזמער
אויסגעהאלטן
וועגן עזרעס עקזאמענעס האָט מען אין לאנגן פינצטערן קאָרידאָר גערעדט וי וועגן דעם
קריזיס פון א געפערלעך קראנקן -- אהער אָדער אהין...
--- ווען הייבן זיך אָן די עקזאמענעס?
--- וויפל פראגן פארגיט מען?
-- אף וויפל מוז מען ענטפערן?
-- מיילע, א װאָרט ארוף, א װאָרט אראָפּ, ווערטער זײַנען דאָ א סאך אף דער וועלט... ערגער
איז מיטן פידל, דאָ קאָן מען די ציין ניט פאריידן, עס העלפט ניט קיין מײַסעס, קיין /סקאזאלא
מאזאלא", מע דארף שפּילן, און שפּילן דארף מען קענען.
-- מ'דארף נאָך עפּעס-װאָס... עס קאָן דאָך טרעפן אזוי: דו קענסט און זיי זאָגן דאָרט --
דו קענסט ניט.
--- און װאָס טוט מען דעמלט?
-- דעמלט איז ניט גוט!
-- אלץ הייסט ניט גוט!..
א זײַטיקן מענטשן האָט זיך געקאָנט דוכטן, אז די איינװווינער פון קאָרידאָר, פון קליין ביז
גרויס, גרייטן זיך צו די עקזאמענעס און דארפן אלע אין איין טאָג װײַזן, װאָס זיי קענען... אפילע
די קינדער האָבן געשפּילט אין עקזאמענעס.
ניט אויסגעהאלטן האָבן בלויז די מיידלעך. איין ייַנגל פארן אנדערן האָט מוירע געהאט,
און פאר א מיידל איז ניטאָ װאָס מוירע צו האָבן, מע האָט זיי ,דורכגעוואלגערט", און זיי האָבן
געװויינט און געטײַנעט, אז זיי קענען בעסער פון די ייַנגלעך. און די ייִנגלעך האָבן געהאלטן
יי
סאָף. זע ,סאָװעטיש היימלאנד" נומ. 3, 4 פארן 1966 יאָר.
118
אין איין דערװײַזן, אז דאָס איז אן אומעגלעכע זאך, מיידלעך האָבן פארשטאָפּטע קעפּ, לאנגע האָר
און קורצן סייכל,
שאָלעמקע האָט קיין אָנטייל ניט גענומען אין אָט דער נײַער עקזאמענעס-שפּיל. אים איז א
סאך אינטערעסאנטער געווען זיצן לעבן עזרען און הערן, װי ער ענטפערט קאמסקין אף אלע
פראגן, װאָס יענער פארגיט אים.
קאמסקי האָט ניט אופגעהערט רעפּעטירן מיט עזרען. אָט איז ער, דער גוטער פּראָפּעסאָר,
און אין א מינוט ארום איז אים ניט צו דערקענען -- בייז וי דער טײַװל, און אָט איז ער אין דער
ראָל פון עזרען -- ער ענטפערט אָנשטאָט אים. קאמסקי פארגיט די פראגע וועגן הומאָר און
טראגעדיע, און ער, דער פּראָפּעסאָר, ווערט גלײַך פארוואנדלט אינעם העלד פון די סטודענטישע
אנעקדאָטן:
--- הומאָר --- איז ווען איך לאך פון אײַך און ניט איר פון מיר, און טראגעדיע איז --- ווען
איר לאכט פון מיר און ניט איך פון אײַך.
עזרע שיסט אויס א הילכיקן געלעכטער. דער געלעכטער האָט געװעקט די באנאכטיקע
שטילקײַט און זיך צעקײַקלט איבערן לאנגן קאָרידאָר וי א פריידיקע בסורע:
-- עזרע לאכט! אז א מענטש לאכט, איז א סימען, אז ער איז זיכער אין זיך, אז ער װעט
בײַקומען אלע שװעריקײַטן, אז אלץ װעט זיך אויסלאָזן צום גוטן,
ערעוו די עקזאמענעס איז א שרעק באפאלן דעם קאָרידאָר;
--- מאָרגן!
--- מאָרגן הייבט זיך עס אָי
--- מאָרגן גייט ער זיך , פּריזיוואיען!"
--- װאָס , פּריזיוו", ווען ,פּריזיוו", עקזאמענעס זײַנען א סאך ערגער פונעם ,פּריזיוו". אין
דער ,פריסוטסטויִע", אז מע גיט א זאָג ,ניע גאָדיען", איז דאָס דאָס גרעסטע גליק, און אז מע
גיט אף די עקזאמענעס א זאָג ,ניע גאָדיען", איז שוין מער ניטאָ װאָס צו זאָגן, אלץ איז
פארפאלן.
שוין נאָך האלבער נאכט, נאָר ביז טאָג איז נאָך אזוי װײַט. יעדע מינוט ציט זיך װי אן איי-
ביקײַט. כאָטש אף א שאָ, כאָטש אף א האלבער שאָ צומאכן אן אויג. דער שלאָף בארויִקט, דער
שלאָף מאכט אָרדענונג אין קאָפּ, ער לייגט אלץ פאנאנדער אף זײַן אָרט. דער שלאָף איז דער
גרעסטער װעקער פון זיקאָרן, ער לאָזט ניט אײַנדרעמלען די געדאנקען, װאָס דארפן אוף זײַן,
װאָס דארפן גרייט זײַן אף יעדער פראגע. עזרען דוכט זיך, אז ווען ער דרייט זיך אויס אף דער
רעכטער זײַט, װאָלט ער באלד אנשלאָפן געװאָרן. טייקעף אָבער ציט אים זיך אויסדרייען אף
דער לינקער זײַט. ליגט ער, װי א פארקרעמפּעוועטער אין שטריק, אף דער פּלײצע. ער ויל
פאולינען ניט פארשאפן קיין צאר, קוים גיט ער זיך א דריי, הייבט אָן סקריפּען דאָס בעטל און
פאולינע ווייסט, אז עס שלאָפט זיך אים ניט. ליגט ער אזוי, עזרע, אויסגעצויגן אף דער פּלייצע
מיט פארמאכטע אויגן און ציילט: צען... פופציק... הונדערט און פופציק... צוויי הונדערט... פּלוצעם
גיט ער בליץ-שנעל א פאל, וי אין א טיפן אָפּגרונט. ער כאפּט זיך גלײַך אוף, און דאָס הארץ --
שיר װאָס עס שפּרינגט ניט ארויס.
עזרע ציילט מער ניט... ער לייענט אינדערפינצטער אף אױסװײיניק מיריעמס בריוו, וועלכן
ער האָט די טעג באקומען. ער לייענט און זעט יעדע שורע, יעדעס װאָרט און יעדן אָס וי
אינדערליכטיק. סארא איבערגעגעבנקײַט! ער לייענט און זעט פאר זיך ליפּאָװעץ, ליפּאָוועצער
נאכט, ליפּאָוועצער אויסגעשטערנטן הימל, מיריעמס שטיבל מיט די פארמאכטע לאָדן. ער הערט
דעם סקריפּ פון מיריעמס בעטל, אויך זי דרייט זיך פון איין זײַט אף דער צווייטער. װוי װײַט
ס'איז נאָך צו טאָג, װוי װײַט ס'איז נאָך צו יענער גליקלעכער מינוט, ווען דער בריווטרעגער
וועט אָנקלאפּן צו איר אין פענצטער און אױסשרײַען: ;א טעלעגראמע! א טעלעגראמע פון ווארשע!
א טעלעגראמע פון עזרען!"
עזרע שלאָפּט אײַן, און עס כאָלעמט זיך אים, אז דער טאָג, אף וועלכן ער האָט אזוי לאנג
געווארט, דער טאָג, פאר וועלכן ער האָט זיך אזוי געשראָקן, איז געקומען, די עקזאמענעס האָבן
זיך אָנגעהױבן. מע הייסט אים גאָר דערציילן וועגן דער גנעדיקײַט פון די רוסישע קײסאָרים,
און עס נעמט אים אָפּ דאָס לאָשן. דער היסטאָריקער טאדעוש וולאטאָסלאווסקי צעבייזערט זיך
און נעמט קלאפּן אין טיש. אָבער דער פארוואלטער פון פידל-אָפּטײל, גוסטאוו באָלעסלאווסקי,
טראָגט צו עזרען דעם פידל און זאָגט: ;שפּיל, דער פידל װעט דיך ארויסשלעפּן פון אלע צאָרעס".
דער דיריזשאָר קאזימיר שאבעלסקי בעט שפּילן פּעדאָצערס עלעגיע וועגן ווילנער באלעבעסל.
דער פידל קערט זיך אָפּ פון עזרען, דער סמיק פאלט ארויס פון דער האנט: ער האָט אלץ פאר-
געסן, ער געדענקט ניט קיין איין נאָטן-צייכן, קיין איין קלאנג...
119
טאדעוש ולאטאָסלאװוסקי לאכט, און צוזאמען מיט אים לאכן די פּאָרטרעטן פון די קײיסאָי
רים, װאָס הענגען אף די ווענט.
-- פארשפּילט! פארפאלן! אלץ פארפאלן! -- שרײַט עזרע פון שלאָף.
-- גאָט איז מיט דיר, עזרע! ס'איז גאָרניט פארשפּילט, ס'איז גאָרניט פארפאלן, בארויק
זיך, --- האָט פּאולינע, אן איבערגעשראָקענע, געװעקט עזרען און איבערגעריסן דעם שלעכטן
כאָלעם, -- ס'איז צום גוטן! שטענדיק איז בעסער א שלעכטער כאָלעם און א גוטע װאָר, ס'וועט
זיך אלץ אױסלאָזן צום גוטן. זע, עזרע, סארא שיינער פרימאָרגן ס'איז הײַנט...
די קאָרידאָרן פון מוזיק-שול זײַנען פול געווען מיט יוגנט, מיט אזעלכע, װאָס האָבן נאָך אף
זיכער ניט געװוּסט, צי װעלן זיי ווערן סטודענטן, און מיט אזעלכע, װאָס האָבן געהאלטן באם
ענדיקן און ווערן אויס סטודעגטן.
עזרע האָט ניט געקאָנט אײַנשטײן אף קיין אָרט. ער איז ארומגעגאנגען הין און צוריק
און זיך אליין עקזאמענירט.
--- איר ווייסט, -- האָט זיך מיטאמאָל געװוענדט צו אים א יונגערמאן, -- בא אײַך איז
זייער אן אויסדריקלעך פּאָנעם, און איך קאָן אײַך אן אייצע געבן, װי צו פארדינען געלט. אין
מעשעך פון דרײיַ יאָר האָב איך פּאָזירט איינעם א מאָלער, און איצט, אויב איר ווילט, קאָנט איר
מיך פארבײיטן. דער מאָלער, גלייב איך, וועט זייער צופרידן זײַן...
עזרע קוקט אָן דעם סטודענט, און דער סטודענט רעדט און רעדט, גלײַך װי עזרע זאָל זײַן
זײַנער אן אלטער באקאנטער, מיט וועלכן ער האָט זיך שוין לאנג ניט געזען.
-- איר װעט זיך באם מאָלער אָנהערן און אָנזען אזוינס, װאָס איז קעדײַ צו הערן און צו
זען. ער װעט ניט ויסן, װוּ אײַך אוועקזעצן און װאָס פריער צו טאָן מיט אײַך. ס'וועט אײַך
אוואדע זײַן שווער, ס'איז אָבער גרינגער און א סאך אָנשטענדיקער װי פארשפּרייטן רעקלאמעס,
פארקויפן צײַטונגען אָדער שפּילן ערגעץ אין א קאבאק... פאריינס וויל איך אײַך װאָרענען: דאָ
דארף מען האלטן די צונג הינטער די ציין, קיין איבעריק װאָרט ניט, װײַל װוּ איר וועט זיך דאָ
א קער טאָן, איז אן אינספּעקטאָר, א נאדזיראטע?, אן אונטערגעשיקטער. דאָס פרײַיע װאָרט איז
דאָ שטרענג פארבאָטן. דאָ איז גלײַכער האָבן צו טאָן מיט דער שפּראך פון קלאנגען. דער קלאנג
איז גליקלעכער פונעם װאָרט, ער רעדט אף אזא שפּראך, וועלכע איז פאר דער פּאָליציי, פאר
די אלע נאָכשפּירער און אויסשפּירער אומפארשטענדלעך.
עזרע באטראכט די גליקלעכע, וועלכע מע באגריסט, און די אומגליקלעכע, וועלכע מע
טרייסט, און אלע װײַלע דערזעט ער זיך אָט צווישן די גליקלעכע און אָט צװוישן די אומגליק-
לעכע. מע גיט אים אדרעסן, װוּ צו באקומען ,שטונדן", מע זאָגט אים אָן, ער זאָל זיך האלטן
פעסט בייס די עקזאמענעס און װי זיך צו פירן אין פאל, װוען ער װעט אויסהאלטן אָדער
דורכפאלן.
אין קאָרידאָר האָט מען הילכיק אויסגערופן;
--- עזרא סאָלאָמאָנאָװויטש מאליארסקי...
דער גרויסער צימער איז פול געווען מיט שײַן. א ליכטיקע וועלט. אין דעם יאם פון שײַן
האָט זיך עזרען געדוכט, אז א נעפּל האָט פארצויגן זײַנע אויגן. ער זעט גאָרניט, ער זעט קיינעם
ניט, ער זעט זיך אליין ניט, ער הערט בלויז, װי דאָס הארץ פּויקט אין אים, פּויקט און פּויקט...
-- מאליארסקי?
-- יאָ, מאליארסקי.
דער קלאנג פון דער אייגענער שטים מונטערט אוף עזרען, און דער נעפּל גייט זיך
פאנאנדער.
אינעם גרויסן ליכטיקן צימער איז געווען אזוי שטיל, אז עזרען האָט זיך גענומען דוכטן, אז
די אלע, װאָס זיצן דאָ באם טיש, זײַנען ניט קיין לעבעדיקע מענטשן, נאָר אויסגעמאָלטע, װי
די פּאָרטרעטן אף די ווענט.
עזרע שטייט צווישן צוויי לאגערן, איינעם א פריינטלעכן און דעם צווייטן א פיינטלעכן, און
ער ציילט מיטן בליק, װער ס'איז פאר אים און ווער ס'איז קעגן אים. אלעקסאנדער דער
ערשטער -- א בלוטיקער סוינע. טאדעוש וולאטאָסלאװסקי -- דער מװזיק-היסטאָריקער --
װעט אים ניט שוינען. גוסטאוו באָלעסלאווסקי װועט אים אויסשטרעקן א האנט, ער װעט אים
העלפן און ניט לאָזן פאלן. קאזימיר שאבעלסקי, דער דיריזשאָר פונעם סימפאָנישן אָרקעסטער,
איז פאר אים! און אָט דער? -- פאלט עזרעס בליק אף איינעם פון די פּראָפּעסאָרן, וועמען ער זעט
צום ערשטן מאָל, -- אָט דער װעט דורכוואלגערן, זײַנע אויגן שנײַדן װי די מעסערס, פון אזעלכע
10
אויגן קאָן מען קיין גוטס ניט דערווארטן. עזרע דערפרייט זיך מיט שאָפּענען, מיט מאָניושקאָ,
מיט גלינקען און בעטהאָווענען און שרעקט זיך איבער פאר וואגנערן...
-- עזרא סאָלאָמאָנאָװיטש?
-- יאָ.
דער ייס ארי טאדעוש וולאטאָסלאווסקי פּרוּווט פארפּלאָנטערן עזרען אין דער
כראָנאָלאָגיע פון פארשיידענע צײַטן, און עזרע גייט איבער פון איין יאָרהונדערט אינעם צווייטן,
וי פון צימער צו צימער. אויך דער פּראַפּעסאָר מיט די שארפמעסערדיקע אויגן מוז ניט ווילנדיק
אנערקענען, אז עזרע האָט היפש און פּלײַסיק געארבעט איבער טעאָריע פון מוזיק.
קאזימיר שאבעלסקי פרעגט עזרען, צי קען ער פּעדאָצערס עלעגיע וועגן ווילנער באלעבעסל,
עזרען גייט דורך א ציטער איבערן לײַב, אים װוילט זיך אױיסשרײיַען: ;איך קען! איר ווייסט דאָך!",
נאָר זאָגן זאָגט ער שטיל, ניט געוואגט:
-- איך װעל פּרוּוון. מע קאָן פּרוּוון?
ניין, זײַן פרײַנט װועט ער ניט אויסגעבן. דאָס האָט ער דאָך, דער דיריזשאָר פון סימפאָנישן
אָרקעסטער, געגעבן די העכסטע אָפּשאצונג דער עלעגיע, ווען ער, עזרע, האָט זי געשפּילט אף
דער בינע פון אָפּערע-טעאטער. דאָס האָט ער דאָך אים געייצעט, אז אָט די עלעגיע זאָל ער
שפּילן אף די עקזאמענעס. דאָס האָט ער דאָך אים געגעבן דעם בריוו צו גוסטאוו באָלעסלאווסקין.
-- די עלעגיע וועגן ווילנער כאזן, --- בייגט זיך אָן קאזימיר שאבעלסקי צו די איבעריקע
עקזאמענאטאָרס, --- האָט אָנגעשריבן דער ייִדישער קאָמפּאָזיטאָר פּאן פּעדאָצער. אין דער ייִדי-
שער עלעגיע וועגן יויעל-דאָװידס טראגישן גוירל ווערט מיט טיפער אכטונג און ליבע באזונגען
זײַן פרײַנט און לערער מאָניושקאָ. די עלעגיע איז איבערגעפלאָכטן מיט פּוילישע מאָטיוון און
מעלאָדיעס.
מע האָט עזרען פאָרגעלייגט אויספילן פּעדאָצערס עלעגיע.
עזרע האָט ארויסגענומען דעם פידל פון פוטליאר, וי מע נעמט ארויס א לאָטערײי-בילעט --
ער װעט אױיסשפּילן צי פארשפּילן? געווינען צי פארלירן? ער האָט אױסגעפּרוּװט די סטרונעס,
זיך צוגעהערט צום קלאנג פון די טענער, צי װעלן זיי ניט פעלשן, צי קאָן מען זיך פארלאָזן אף
זיי. עזרען דוכט זיך, אז אווגוסט באָלעסלאווסקי זאָגט אים איצט דאָס זעלבע, װאָס ער האָט אים
נעכטן באנאכט געזאָגט אין כאָלעם:
;פאל בא זיך ניט אראָפּ, שפּיל, דער פידל װעט דיך ארויסשלעפּן פון אלע צאָרעס".
יאָ, אלע האָפענונגען זײַנען איצט אפן פידל.
דער סמיק האָט א פלי געגעבן אינדערלופטן, און װי אפן רוף פון א צויבער-שטעקעלע
וואקסט אויס די ליפּאָװועצער קאפּעלע. עס קומען זיך צונויף די קלעזמער, װאָס זײַנען שוין לאנג
אף דער וועלט ניטאָ. דוירעס קלעזמער! און אלע, אלע פאָדערן זיי פון אים, עזרען, א טיקן. אלע,
11
.
'
:
:
:
4
ף
:
:
אלע פאָדערן זיי פון אים, ער זאָל אויסהאלטן, אלע ווינטשן אים, אז זײַן גוירל זאָל זײַן א מער
גליקלעכער פון זייער גוירל...
די מאזשאָרע קלאנגען פארשווינדן גיך, װי עס זײַנען גיך פארשװוּנדן די טרוימען פון די
אלע, וועמען עזרע האָט דאָ ערשט געזען פאר זיך. די צעבראָכענע, געפאלענע קלאנגען קלאָגן
אפן גרויסן אומגליק, װאָס איז געשען מיט יויעל-דאָװידן... עזרע ציטערט אוף. וועמען גייט דאָ
אָן די ייִדישע עלעגיע? און גלײַך דערפילט ער, װי אף אלע סטרונעס פון זײַן פידל צאפּלט
מיריעמס הארץ, צאפּלט דער מאמעס טפילע. פּעדאָצערס שטים בארויקט און מונטערט אים:
;זייער גוט, װאָס אף דיר האָבן זיך אָנגעוואלגערט אזויפיל אומגליקן, אזויפיל ווייטעקן, װאָס ,
עס קוקן איצט אף דיר אזויפיל אויגן. גוט! זייער גוט, עזרע! דו האָסט נאָך קיינמאָל אזוי ניט גע-
שפּילט, װײַל קיינמאָל ביסטו נאָך ניט געשטאנען פאר אזויפיל ניסיוינעס, פאר אזא עקזאמעף
שטארק זיך! שטארק זיך!*
עזרע לאָזט ניט אראָפּ זיַנע בליקן פון די עקזאמענאטאָרס. טאדעוש וולאטאָסלאװוסקי האָט
מיט זײַנע הענט פארשטעלט דאָס פּאָנעם, װי ער זאָל מוירע האָבן, אז די אלע אומגליקן, װאָס
רײַסן זיך איצט פון עזרעס פידל, זאָלן אים אליין ניט ארײַנפירן ערגעץ אין אן אומגליק. עזרע
דערקענט ניט דעם פּראָפּעסאָר פון מוזיק-טעאָריע. די אויגן זײַנע, װאָס שנײַדן, װי די מעסערס,
לײַכטן מיט מיטלײַד און זיי ווערן פון רעגע צו רעגע מענטשלעכער און מענטשלעכער.
קאזימיר שאבעלסקי זיצט װי א פארגליווערטער, מיט אן אראָפּגעלאָזטן קאָפּ, און אווגוסט
באָלעסלאווסקי שײַנט פון גליק.
דער לעצטער אקאָרד, דער לעצטער אויסגעשריי פון טיפן ווייטעק. עזרע גלייבט זיך אליין
ניט. דוכט זיך, אז ער האָט אויסגעהאלטן. יאָ, ער האָט אויסגעהאלטן! דער פּראָפּעסאָר פון מוזיק-
טעאָריע פארלויפט דעם ועג קאזימיר שאבעלסקין און גוסטאוו באָלעסלאווסקין און גייט צו
צו עזרען:
-- איך באגריס אײַך! א גרויסן דאנק פארן פארגעניגן, װאָס איר האָט מיר פארשאפן!
סארא ליכטיקײַט! עס שײַנט די זון, עס שײַנען די פּענעמער פון שאָפּען, מאָניושקאָן, גליג-
קען און בעטהאָוען. עס רײַסט זיך ארײַן שויעל דער לאנגער מיטן קאָנטראבאס און שרײַט:
-- מאזלטאָו! מאזלטאָו! אונדזערע װוּנטשן זײַנען מעקויעם געװאָרן, עס האָט געשלאָגן די
גליקלעכע שאָ, עזרע האָט אויסגעהאלטף
-- א פריילעכס! -- שרייַט אויס פּעדאָצער, -- א פריילעכס לעקאָװעד עזרען!
סארא גרויסע קאפּעלע. פּעדאָצערס קאפעלע איז נאָך קינמאָל אזוי גרויס ניט געווען, און
דער לאנגער פינצטערער קאָרידאָר טאנצט. אלע פּאטשן צו מיט די הענט און שרײַען הויך אף
א קאָל:
-- מיר האָבן אויסגעהאלטן! מיר האָבן אויסגעהאלטן!
וי דאָס גליק אליין, פאלט מיריעם ארײַן אין עזרעס אָרעמס, איר װײַס קלייד פלאטערט
מיט אלע כיינען. און די מאמע וויינט פאר גליק...
סימכע-װועסאָסן
די ביימער האָבן פארשאָטן די וועגן מיט געלע בלעטער. אין א װאָכעדיקן טאָג דערמאָנען
זיי, אז ס'איז געקומען די צײַט פון וועלקן, נאָר איצט זײַנען זי יאָמטעװדיק, פּײַערלעך, װי דער
מײַסעדיקער װוּנדער-טעפּיך.
א גאס נאָך א גאס, און װאָס מער ער דערנעענטערט זיך צו דער שטוב, אלץ מער וילט
זיך גיין. וי מעכייעדיק זי איז, די גרויסע וועלט, ווען ס'איז גוט אפן הארצן, --- וו דו קומסט,
ביסטו אן אָנגעלייגטער גאסט, אומעטום װעט מען דיך אופנעמען, װי א נאָענטן, וי אן אייגע-
נעם. די גאנצע וועלט איז דײַנע, און דו ביסט אירער, איר בעניאָכיד, דער איין-און-איינציקער
אויסדערוויילטער.
שאָלעמקע האָט געטרוימט איצט בלויז וועגן איינס -- דער ערשטער אָנזאָגן די גוטע
בסורע. ער איז פארלאָפן עזרען דעם וועג, דערנאָך זיך ארופגעכאפּט אף א װאָגן פון א באקאנטן
באלעגאָלע. און איז טאקע געקומען א סאך גיכער, וי ער זאָל געווען גיין צופוס, נאָר קיין אָטעם
האָט אים אלציינס ניט געסטײיַעט, גלײַך ער זאָל פון מוזיק-שול ביז אהיים געווען לויפן.
-- מא... מא... מע!.. -- האָט שאָלעמקע ניט געקאָנט ארויסברענגען קיין װאָרט.
-- װאָס מאקעסטו? א מאקע איז מיר! -- האָט לייקע א פּאטש געגעבן מיט די הענט און
אָנגעשטעלט אף שאָלעמקען א פּאָר איבערגעשראָקענע אויגן. -- װאָס איז געשען מיט עזרען?
װוּ איז עזרע?
-- עזרע גייט! עזרע האָט אויסגעהאלטן! עזרע וועט באלד קומען!
לייקע האָט צוגעדריקט שאָלעמקען צו זיך און האָט זיך צעוויינט.
122
--- מאמע! איך האָב דאָך דיר אָנגעזאָגט א גוטע בסורע, איז װאָס זשע ויינסטו?
--- קינד מײַנס, איך וויין איצט פון פרייד, דאָס הארץ וויינט שטענדיק, עס וויינט אי בייס
אן אומגליק, אי בייס א סימכע.
און װי קעדיי דאָס קינד זאָל טאקע גלייבן, אז די טרערן קומען פון פרייד, האָט לייקע א
כאפּ געטאָן שאָלעמקען פאר דער האנט, גענומען דרייען זיך מיט אים איבערן צימער און
אונטערגעזונגען:
...אויג דו אויג, װאָס איז מיט דיר דער מער,
אז ווען מע לאכט פון פרייד,
רינט פון דיר א טרער?
עס זײַנען ארײַנגעלאָפן זיאמע דער זייגערמאכער, טשיפּע-שיפרע און די שוויגער פּעסל.
-- אז מע טאנצט, איז גוט! אז מע טאנצט, איז א סימען, אז אונדז קומט מאזלטאָו! עזרע
האָט אויסגעהאלטן! -- האָט טשיפּע-שיפרע גענומען צופּאטשן מיט די הענט צום טאקט.
בא דער שוויגער פּעסל האָבן פון פרייד געציטערט די ליפּן, זי האָט געדאנקט דעם װאָס
לעבט אײביק, װאָס ער האָט אָנגענומען זייער געבעט, װאָס ער האָט ניט פארשעמט דעם
קאָרידאָר.
זיאמע האָט אָנגעשטרענגט דעם געהער, פארזשמורעט די אויגן. ער האָט זיך אײַנגעהערט
אין די רייד און פלוצעם אויסגעשריען: ,ס'גייט א גאנג!"
אין עטלעכע מינוט ארום האָט זיך וועגן דער גוטער נײַס דערװוּסט דער גאנצער קאָרידאָר.
קליין און גרויס זײַנען געלאָפן באגעגענען עזרען. אין דער היים איז געבליבן דאָס אלטווארג
און נאָכעמקע.
נאָכעמקע ,/מאך מיך איבער" האָט ניט אופגעהערט מורמלען:
--- איינער מוז דאָך אמאָל אויסהאלטן... כאָטש איינער... כאָטש ווען-עס-איז... איינער מוז
דאָך זײַן צופרידן, ניט וועלן, מ'זאָל אים איבערמאכן!
קאמסקי האָט זיך קיין אָרט ניט געפונען. שווערע פאָרגעפילן האָבן אויסגעלאָשן די אופגע-
ברויזטע פרייד און צונישט געמאכט פאר אים די גוטע בסורע.
טײַבעלע האָט געבראכט צו שלעפּן פון גאס איר מאן אײיזיקל שיוועזיצער:
--- װאָס ווייניקער דו װועסט זיך דרייען איבער די גאסן און װאָס וייניקער דו וועסט זיך
ווארפן אין די אויגן, וועט זײַן גלײַכער פאר דיר!..
אײַזיקל שיוועזיצער איז געהאָרכזאם נאָכגעגאנגען זײַן טײַבעלען, װי א פארשולדיקט
כיידער-ייִנגל. דערזעענדיק קאמסקין, האָט ער זיך שטארק פארווונדערט:
-- פאני קאמסקי, װוי קומט עס? אײַער טאלמיד האָט אויסגעהאלטן און איר זײַט ניכטער!
ס'באקומט זיך, װי מע זאָגט, געפאָרן אף דער כאסענע און פארגעסן דעם כאָסן. מיילע איך, איך
בין א טרייף שטיקל סכוירע, אָבער איר, פּאני קאמסקי, איר זײַט דאָך קאָשער, איר זײַט דאָך
דער הויפּט-מעכוטן. מיילע איך, איך האָב א טײַבעלע ביז הונדערט און צוואנציק יאָר, װאָס
פּיקט וי אן אָדלער, אָבער איר, איר זײַט דאָך א פרײיער פויגל. איר האָט קיין רעכט ניט שטיין
אָן א זײַט װי א פרעמדער!
-- אָט אזוי איז עס, -- האָט קאמסקי א מאך געגעבן מיט דער האנט, -- איך ווייס זייער
גוט, מיט װאָס עס ענדיקן זיך אזעלכע סימכעס. איך האָב שוין מער קיין קויעך ניט זיך אנ-
טוישן, און דעריבער האָב איך מער קיין קויעך ניט זיך צו באגײַיסטערן. ס'איז אוואדע ניט גוט,
נאָר װאָס זאָל מען טאָן, אז ס'איז פאָרט ניט גוט...
פון גאס האָבן זיך דערטראָגן הילכיקע אויסגעשרייען:
-- ער גײט!
-- אונדזער עזרע גייט!
טישן פון פארשיידענער לענג און ברייט, הינקעדיקע אף א פוס, און אף צוויי און אף אלע פיר,
טישן מיט סקריפּענדיקע קוויטשערייען, מיט באסאָווע טענער, מיט קרעכצן און זיפצן, האָבן זיך
פארייניקט אין איין גרויסן טיש, װאָס האָט זיך געצויגן אין גאָר דער לענג פון קאָרידאָר. די
אָרעמע הױילקײַט פון יעדן טיש איז געווען באדעקט מיט אן אנדער טישטעך, און פון אלע טיש-
טעכער איז געװאָרן איין גרוי-גרינער, װײַס-בלויער, געל-רויטער טישטעך. אף די געדעקטע
טישן זײַנען געשטאנען פארשיידענע לײַכטערס, גרויסע, מיטעלע און קליינינקע, מעשענע,
בלעכענע: געווען זײַנען אויך פּאָשעטע ציגל מיט אויסגעהוילטע לעכער, קעדיי אריינשטעלן אין
זיי די ליכט. פלעמעלעך פון כיילעוונע און וועקסענע ליכט האָבן זיך פארייניקט מיט די פלעמלעך
פון זעקסער, אכטער און צוועלפער לאָמפּן, מיט די זיך טוקנדיקע און הוידענדיקע פלעמעלעך פון
128
עטאט
יי יש
קנייטלעך, װאָס האָבן זיך געװייקט אין בוימל. אלע פלעמלעך צוזאמען האָבן געהאלטן אין איין
פאריאָגן די פינצטערניש, װאָס גייט פונדאנען ניט אוועק אפילע אין די סאמע זוניקסטע טעג.
היימיש געשטעלטער װײַן, װאָס מע האָט אָנגעגרײט קעגן בויכווייטעק, נאליווקעס פון דעם
מין , האלעװײַ זאָל מען ניט באדארפן", יונג-יוירנדיקער פּייסעכדיקער עפּליװײַן און בראנפן
האָבן ארויסגעפינקלט פון די פארשיידענע פלעשער און גראפינען, זיך איבערגענומען מיט דעם,
װאָס אין זי ליגט פארבאהאלטן דער סאָד פון פרייד, װאָס אָן זי װאָלט די סימכע קיין סימכע ניט
געווען. הילצערנע, ליימענע, בלעכענע און פּאָרצעלײַענע שיסעלעך און טעלער, טשאשקעס,
גראָבע פינגער-גלעזער, קופּערנע קווערטלעך, הילצערנע און בלעכענע לעפל... וויפל באלעבאָ-
סטעס --- אזויפיל פארשיידענע פארבייסעכצן און געקעכצן.
אײַזיקל שיוועזיצער האָט געכאלעשט, אזוי האָט זיך אים געװאָלט זיצן לעבן עזרען און
לעבן קאמסקין, נאָר טײַבעלע האָט אים באזעצט ערגעץ באם סאמע עק טיש.
-- קריך ניט, -- האָט זי אים געזאָגט, -- יעדער איינער דארף וויסן זײַן אָרט... דײַן אָרט
איז אָט דאָ, קיין שענערס האָסטו ניט פארדינט, איז זיץ אין געהאקטע װוּנדן. א רעבע, װאָס זיצט
אױבנאָן, װועסטו זײַן בא דײַנע גאנאָווים, און דאָ ביסטו גאָר א קליינער ייִכעס...
אײַזיקל האָט װי שטענדיק זיך געמוזט אונטערגעבן, געמוזט אָנשטרענגען דאָס איין-און-
איינציקע רעכטע אויג זײַנס, ווידער גוט איינקוקן זיך אינעם באלסימכע, אין עזרען, וועלכער איז
געזעסן אױיבנאָן --- צווישן פּאולינען און יענטע דער טרייסטערן.
און ניט נאָר אים, אייזיקל שיוועזיצער, איז אויסגעקומען זיצן ניט דאָרט, װוּ עס האָט זיך
געװאָלט, נאָר אויך א סאך אנדערע שכיינים פון קאָרידאָר. אף דער סימכע זײַנען געקומען
אײַנגעלאדענע און ניט קיין איַינגעלאדענע געסט פון די דערבײַיַקע הײַזער. די ניט-אײַנגעלא-
דענע האָבן די אײַניווינער פון קאָרידאָר אָפּגעטראָטן די בעסטע ערטער, וי מע זאָל זיך מיט
דעם אנטשולדיקן דערפאר, װאָס מע האָט זיי ניט איינגעלאדן.
-- רוקט זיך פאנאנדער! נאָך א ביסעלע, אָט אזוי, -- האָט זיאמע דער זייגערמאכער א
פארשמייַעטער אָנגעוויזן יעדן זײַן אָרט, -- פאר צוויי דארע איז גענוג איין אָרט, פאר די, װאָס
האָבן א גוטן אפּעטיט און פּאָפּראװען זיך פון קארטאָפּליעס אין מונדירן, װועט היַנט זײַן גענוג
דרײַ פערטל אָרט. נישקאָשע, אז ס'איז גוט אפן הארצן, איז אומעטום געראם!
--- אוואדע! אוואדע! -- האָבן די געסט אונטערגעהאלטן זיאמען. -- ווער זאָגט דען, אז ס'איז
ענג, ענג זאָל זײַן אונדזערע סאָנים, װאָס שלאָגן זיך קאָפּ אין וואנט און קאָנען קיין אָרט זיך ניט
געפינען אין זייערע געראמע פּאלאצן.
-- געראם ווערט בלויז פון א ביסל בראנפן. אף נעמען א ביסל בראנפן דארף מען ניט זיצן.
פארקערט, אז מע שטייט, גייט מער ארײיַן... איז װאָס זשע מאכט איר שיִעס? -- האָט קאמסקי אונ-
טערגעײַלט זיאמע דעם זייגערמאכער, -- א ביסל בראנפן איז דאָך ניט קיין זייגער, װאָס מע
באדארף זיך פּאָרקען אין זײַנע רעדעלעך און שרייפעלעך. דער מעכאניזם פון א פלעשל איז א
פּאָשעטער -- ארויסגעהאקט דעם קאָרעק, ארייַנגעגאָסן אין גאָרגל, און עס צעיאָגן זיך אינוויי-
ניק אלע רעדעלעך, אלע שרײיפעלעך, די גאנצע וועלט גייט מיט דיר אוועק כאָדאָראָם!
-- ס'איז אָבער פאראן א גרויסער אונטערשייד פון א שיקער ביז א זייגער, -- האָט זיאמע
גוטמוטיק געלאכט און גוטברודעריש געקלאפּט קאמסקין אין פּלייצע, -- א שיקער ווייסט ניט,
אף וועלכער וועלט ער געפינט זיך, און דער זייגער איז שטענדיק ניכטער, ער ווייסט, װוּ אײַן און
וווּ אויס, יעדע רעגע איז בא אים אויסגערעכנט און יעדע מינוט גייט בא אים ארײַן אין כעזשבן.
מיטן ערשטן טאָסט האָט מען מעכאבעד געװוען די עלטסטע פון אלע געסט, יענטע די
טרייסטערן.
-- איך װעל ריידן אף ייִדיש, -- דער בעכער מיט װײַן האָט געציטערט אין איר האנט, װי
עס האָבן געציטערט אף אירע ליפּן די ייִדישע ווערטער, -- איך װעל ריידן אף ייִדיש, און זאָלן
מיר מויכל זײַן די פּוילישע געסט.
-- פּאני יענטע, װי קומט עס צו אײַך, -- האָט זיך אופגעהויבן איינער פון די פּוילישע
געסט, א װײַס-גרױער, הויכער מאן מיט לאנג אראָפּגעלאָזטע װאָנצעס, --- איר ווייסט דאָך גאנץ
גוט, אז בא אונדז אין קאָרידאָר רעדט מען אף צוויי שפּראכן.
-- ריכטיק! ריכטיק!
יענטע האָט גענומען ריידן אף פּויליש.
-- וי איר זעט, -- האָט זי געזאָגט, --- איז אויך אף אונדזער גאס יאָמטעוו. אויך אָט דאָ,
אין דעם לאנגן פינצטערן קאָרידאָר, איז ליכטיק געװאָרן. דאָס איז, פּרײַנט מײַנע, א גרויסע
טרייסט, טרייסט איז ניט קיין ארויסגעװאָרפענע זאך, דער געטרייסטער באקומט קויעך צו ווארטן,
און װער עס ווארט -- דער דערווארט זיך!.. לאָמיר, פרייַנט מײַנע, אויסטרינקען פאר עזרעס
פידל! פאר דעם, אז ער זאָל ברענגען מיט זיך פרייד. װער עס קאָן דערפרייען יענעם, דער
124
ווייסט דעם עמעסן טאם פון פרייד, װײַל װאָס קאָן זײַן בעסער װי עמעצן כאָטש מיט עפּעס-װאָס
פארבעסערן און פארגרינגערן. יעדע טרייסט איז א פערל, יעדע סימכע איז א דימענט. איז
לאָמיר ווינטשן אונדזער עזרען, אז דער פאָדעם, אף וועלכן ער װעט סילען זײַנע פּערל און די-
מענטן, זאָל זיך קיינמאָל ניט איבערײַסן, ער זאָל זיך קיינמאָל ניט ענדיקן. לאָמיר אים ווינטשן,
אז די שײַן זיינע זאָל זײַן די שײַן פון טאָג, די שײַן פון דער זון, און ניט די שײַן פון א ליכט,
װאָס ווערט פארלאָשן פונעם וויגט.
קאמסקיס ניכטערקײַט האָט ניט אויסגעהאלטן און גלײַך צונישט געמאכט די װוּנטשן פון
יענטעס טאָסט:
--- וויי איז צו דעם, װאָס פארמאָגט ניט קיין מויער און בויט טיר און טויער! ס'איז גאָר-
נישט, און גאָרנישט קאָן מען פארשליסן בלויז מיט לופט-שלעסער. װאָס מיינט זי זיך, יענטע,
אז פּערל, דימענטן און בריליאנטן פליקט מען, װי פעדערן? א פעדער איז נאָך ניט קיין פליגל,
און א פליגל איז נאָך ניט קיין פויגל. ניט אלץ, װאָס גיט א לײַכט, איז ליכטיק. א מעשן קנעפּל
לײַכט אויך, נאָר װאָס איז עס פאר א לײַכטן... איך האָב ליב עזרען ניט וייניקער, װי איר אלע
דאָ, און ניט װייניקער, וי איר, װאָלט איך געװאָלט, אז ער זאָל זײַן גליקלעך, גליקלעך פאר אונדז
אלע. נאָר װוּ נעמט מען עס, דאָס גליק, אז דער אומגליק פארשטעלט אלע וועגן? איר דערמאָנט
מיר יענעם פארשוין, װאָס האָט אָנגעקװאָלן, ווען ער האָט דערזען, װי איין בעטלער קראצט דעם
צווייטן --- דער קראצער פארמאָגט גאָרניט און איז אזוי רײַך מיט מענטשן-ליבע. נאָר קראץ
הײַנט, קראץ מאָרגן, אלציינס װעט בײַסן. פארקערט, א טשעסאָטקע װאָס מער מע קראצט, אלץ
מער בײַסט.
לייקע איז אופגעשפרונגען, גרייט דוירעס זײַן קאמסקין:
-- װאָס האָט איר צו אונדז, פארװאָס פארשטערט איר אונדז די סימכע? גייט אהין, װוּ ס'זיי-
נען פאראן א סאך סימכעס, און פארשטערט זיי! בא אונדז איז איין-און-איינציקע סימכע פאר אזוי-
פיל יאָרן, איז לאָזט זי צורו, טשעפּעט זי ניט!
-- ווער זײַט איר -- אונדזער פריינט צי אונדזער פּײַנט? װאָס פארומערט איר אונדז דאָס
לעבן? ס'איז אזוי אויך גענוג ביטער! -- זײַנען אלע װײַבער אָנגעפאלן אף קאמסקין און אונטער-
געהאלטן לייקען.
די מאנצבלען האָבן זיך געשטעלט אף דער זײַט פון די װײַבער:
-- ריכטיק! ריכטיק! קאמסקי איז אונדזער סאָטן-מעקאטרעג, דער בילעם, װאָס װיל מיט
אונדז לערנען באָלעק!
קאמסקי האָט זיך געפּרוווט אָפּשלאָגן. פאולינע האָט אים צוגעמאכט דאָס מויל.
-- אף צווייערליי מינים מענטשן איז א ראכמאָנעס. אף די, װאָס האלטן נאָר פון זיך, און אף
די, װאָס האָבן פײַנט אפילע זיך אליין.
-- גענוג שוין! שטילער! --- האָט זיך זיאמע דער זייגערמאכער אריינגעלייגט אין שאָלעם. --
קאמסקי איז אונדז ניט קיין סוינע, ער ויל נאָר, אז אונדזער סימכע זאָל האָבן לאנגע יאָר, אז
די האָפענונג זאָל אונדז ניט אָפּנארן, און מיר זאָלן ניט פארגעסן, אין װאָס פאר א צײַט מיר לעבן.
װאָס האָט איר זיך צוגעטשעפעט צו אים? ער איז נעבעך ניכטער, און איר ווייסט דאָך, אז קאמסקי
איז ניכטער, איז אים שטארק ביטער אפן הארצן. דארף מען די ביטערקײַט אָפּשװענקען מיט
ביטערקייט, און קאמסקי וועט, וי אלעמאָל נאָך א ביסל מאשקע, ווערן צוקער-זיס.
זיאמע האָט אונטערגעטראָגן קאמסקין א פול אָנגעגאָסענע קויסע.
קאמסקי האָט פלינק אויסגעטרונקען, אָפּגעװישט די ליפּ, א שמעק געטאָן א שטיקל ברויט
און גענומען פארבײיסן מיט א מאָשל:
-- אין ערגעץ א לאנד און אין ערגעץ א מעדינע איז א פויגל א שיינער געווען. שענער פון
אלע פייגל האָט ער געזונגען און העכער פון אלע פייגל געפלויגן. האָט עס איינעם א יעגער
שטארק פארדראָסן. עס האָט אים פארדראָסן, װאָס ער קאָן ניט זינגען און קאָן ניט פליִען אזוי,
וי אָט דער פויגל, און פון פארדראָס גענומען צילן אין אים. דער פויגל האָט זיך קיין אָרט ניט
געקאָנט געפינען, ער איז געפלויגן און איבערגעפלויגן פון איין אָרט צום צווייטן, ביז ער האָט
זיך אָפּגעשטעלט אף דער האנט פון א קיניגלעכן מאָנומענט און איז דאָרט שטיין געבליבן. דער
יעגער האָט אופגעהערט זיך צילן. װעט ער שיסן אינעם פויגל -- קאָן מען אים דערנאָך בא"
שולדיקן, אז ער האָט געשאָסן אינעם קייסערס מאָנומענט און ער װעט דערפאר באצאָלן מיטן
קאָפּ. דער יעגער מיט דער ביקס אין דער האנט איז אָבער געבליבן ווארטן. ער איז זיכער געווען,
אז דער קאָרבן װועט זיך פון אים ניט אויסדרייען. ער האָט געװוּסט -- דער, װאָס פליט אזוי הויך
און זינגט אזוי שיין, דארף נאָך צו דעם אלעמען עסן, און א קייסערס האנט איז שטענדיק פאר"
מאכט, שטענדיק פארגליווערט, ביפראט נאָך די האנט פון א קייסערישן מאָנומענט. דער פויגל
האָט געהונגערט א טאָג, צוויי, דרײַ און מער ניט געקאָנט אויסהאלטן. ער האָט א פאָכע געטאָן
125
/ ןוש
מיט די פליגל און זיך ארויסגעריסן פונעם קייסערס האנט. אין אָט דער רעגע האָט דער יעגער
אויסגעשאָסן, און --- אויס פויגל!..
דער טרויעריקער נימשל איז גלײַך דערגאנגען צו יעדן איינעם.
-- ער איז נאָך ניכטער! בראנפן! װאָס מער בראנפן דערלאנגט אהער!
-- װאָס איז דאָ אזוי שטיל געװאָרן? -- האָט אויסגעשריִען זיאמע. -- לעכאיִם!
-- לעכאיִם!
-- פאר עזרעס געזוגט!
--- פאר װײַטערדיקע דערפאָלגן
-- פאר װײַטערדיקע סימכעס!
-- פאר דעם, אז אין אונדזער פינצטערן קאָרידאָר זאָל שטענדיק ליכטיק זײַף
-- לעכאים! -- שרײַט קאמסקי.
דאָס ערשטע מאָל אין זײַן לעבן איז עזרע שיקערלעך. אזויפיל מאָל אין ער געװען אף
כאסענעס, אף סימכעס און פּריצישע בעלער דער ניכטערער צװישן אלע שיקערע, און איצט
ברויזט אין אים די מאשקע. ס'איז זײַן סימכע!
-- שאָלעמקע װועט שפּילן אפן פידל, -- גיט צו וויסן זיאמע, -- עזרעס טאלמיד וועט אונדז
באװײיזן, װאָס זײַן לערער האָט אים אויסגעלערנט!
לייקע איז אװעקגעלאָפן און געבראכט דעם פידל.
שאָלעמקע האָט אױסגעפּרוּװוט יעדע סטרונע און איבערגעגעבן דעם פידל עזרען.
עזרע איז מיט זײַנע אײַליקע פינגער דורכגעלאָפן איבער די סטרונעס:
-- ריכטיק! ריכטיק!
עזרע האָט אײַנגערױמט שאָלעמקען אין אויער, מיט װאָס אָנהײיבן און מיט װאָס ענדיקן.
איבערן קאָרידאָר האָבן זיך צעטראָגן די קלאנגען פון א פּוױלישער מעלאָדיע.
;סארא זיכערקיײַט אין זײַן שטיין, אין זײַן האלטן דעם פידל, -- האָט עזרע אָנגעקװאָלן, --
און ערשט ניט לאנג פלעגט שאָלעמקע ניט קאָנען אײַנשטיין אף קיין אָרט*.
פעסט איז שאָלעמקעס האנט, און לײַכט איז דער סמיק. עזרע קוקט זיך צו, װי שאָלעמקע
נעמט ניט אראָפּ דעם פינגער פון דער סטרונע, ביז עס נעמט קלינגען די צווייטע.
גוט! דאָס סאמע ערגסטע --דאָס איז פוסטקײַט, לײדיקײַט. דער איבערגאנג דארף זײַן א
פלינקער, אזוי פלינק, אז מע זאָל אים ניט באמערקן. יעדער איבערגאנג דארף מיט זיך ברענגען
וואריָיַרטע און קאָנטראסטארטיקע קלאנגען. אײנטאָניקײַט דערמאָנט די שפּראך פונעם וילדן
מענטשן, װאָס איז באשטאנען פון געציילטע קלאנגען. גוט! אזוי באדארף מען שפּילן. דורך רוי-
קײַט קאָן מען איבערגעבן דעם סאמע שטארקסטן אומרו.
עס הייבט אָן קלינגען א ייִדישע מעלאָדיע, און עזרען ווערט יאָמטעװדיקער אפן הארצן. װי
טיף שאָלעמקע פילט יעדן קנייטש, יעדן קרעכץ! אָט-אָט איז אלץ געענדיקט, אלץ איז פארפאלן,
נאָר עס צעיאָגט זיך אף א סטרונע דער ביטאָכן, װי א רײַטער, װאָס האָט אָנצוזאָגן א פריידיקע
בסורע, און אלע קלאנגען ווערן האָפּערדיק, פול מיט האָפּענונג און גלויבן.
שאָלעמקע האָט געענדיקט. אלע זײַנען געווען איבעראשט. מ'האָט אים געהאלדזט און גע-
קושט... לייקע האָט ניט געקאָנט אײַנהאלטן די טרערן:
-- טײַערער עזרינקע! א גרויסן דאנק! א גרויסן דאנק אײַך!
-- און איצט... און איצט יאמויד, יאמויד האכאָסן... --- האָט פייערלעך א קלונג געטאָן זיא-
מעס שטים. -- און איצט זאָל דער כאָסן אליין אונדז באװײַזן, װאָס ער קאָן!
אלע האָבן זיך אופגעהויבן פון די ערטער:
-- עזרע! עזרע!
ווען דער אוילעם האָט זיך בארויִקט, האָט זיך עזרע פארנייגט און שטיל געזאָגט:
-- איך קאָן ניט. איך טאָר ניט.
-- װאָס הייסט עס? -- איז אונטערגעשפּרונגען זיאמע.
-- װאָס הייסט עס? -- האָבן אלע פארװוּנדערט איבערגעפרעגט.
-- דאָס הייסט, איך קאָן ניט און טאָר ניט, איך האָב געגעבן דאָס װאָרט מײַן לערער, פּעדאָ-
צערן, אז אויב איך װעל זײַן אפילע עטװאָס בעגילופנדיק, װעל איך זיך ניט צורירן צום פידל...
ניט שפּילן, ווען מיר װעט זײַן גאָר גוט אָדער שלעכט אפן הארצן. װײַל װעט מיר זײַן גאָר גוט,
על איך פילן בלויז די פרייד און שטום בלײַבן פארן טרויער, און װעט מיר זײַן גאָר שלעכט,
וועט די פרייד בלײַבן א פרעמדע פאר מיר און דאָס שפּילן װעט זײַן א העלפט פון דער שפּיל. די
פרייד איז ניט אָפּגעטײלט פונעם טרויער, װי דער טרויער פון דער פרייד, זיי זײַנען מעמאלע
איינער דעם צווייטן, און דער פידלער דארף שטענדיק זײַן אין דער מיט צװוישן זיי ביידן.
8* 16
די געסט האָבן זיך בארויקט. עזרעס װאָרט איז א װאָרט, און קיינער װועט ניט וואגן צווינגען
אים ברעכן זײַן װאָרט.
--- נו, און כעמע דער קלעזמער, כעמע דער באדכן מעג? --- האָט זיאמע געפרעגט. -- בא
כעמען קאָן מען דאָך קיינמאָל ניט דערגיין קיין טאָלק, ווען ער איז פריילעך און ווען ער איז
טרויעריק...
-- יאָז יאָ כעמע מעג!
-- דערלאנגט אהער כעמעף
--- כעמע, באװײיזט, װאָס איר קאָנט!
דער אויסגעדארטער, רירעוודיק-באוועגלעכער כעמע האָט אראָפּגעװאָרפן די שיך און פלינק
ארופגעשפּרונגען אין זייַנע װײַסע שקארפעטן אף א בענקל. די פּאָלעס פון זײַן קאפּאָטקע זײַנען
געווען פארשטעקט אין גארטל, ער האָט צונויפגעשלאָסן די ליפּן, א צופּ געטאָן דאָס קײַלעכדיק-
גרויע בערדל, צעעפנט די ברייטע דאָרשטיקע אויגן און מיט זיך אליין זיך מעיאשעוו געווען, פון
װאָס אָנצוהייבן, ויאזוי זיך צו פירן אף אזא ניט געוויינלעכער סימכע.
כעמע זיפצט אויס א טיפן ,אוי", און דער פידל פארגייט זיך;
א ני כלעבא, א גי סאָלי,
א ני שטשאסטיא, א ני דאָלי,
ניט קיין זאלץ און ניט קיין ברויט,
ניט קיין לעבן, ניט קיין טויט,
אין אָרעמקײַט לעב איך מיט מײַן געזינד,
א קאפּאָרע זאָל עס זײַן. פאר מײַנע זינד,
-- ,א קאלעדלעבן?! ;א באזעצנס"! א ,פריילעכס"! א ,מאראלנע"! א ,ויינענדיקס"!--
זײַנען געפלויגן באשטעלונגען פון אלע זײַטן.
און כעמע קאָן אויך זײַן ,קאלע-לעבן" ניט אָנהײיבן אָן אן ;אוי":
אוי, קאלע-לעבן, קאלע-לעבן!
פאר עזרעס אויגן טראָגט זיך דורך א געווירבל פון כאסענעס, אף וועלכע ער האָט געשפּילט.
און ,, אוי* און נאָכאמאָל ,,אוי*. יעדער באדכן מיט זײַן ,אוי", און פון אלע ,אויען" ווערט שווער
עזרען אפן הארצן. וויפל , מאזלטאָווס" מע האָט אף די כאסענעס ארויסגעבראכט, און דאָס מאזל
האָט ניט געטאָגט און ניט גענעכטיקט בא קיינעם פון די כאסאנים, בא איינער פון די קאלעס.
אָפּגעהוליעט, אָפּנעטאנצט און אװעקגעפאָרן מיט די מעכוטאָנים. פארפלויגן איז דאָס מאזל, און
מע ווייסט גאָרניט װווּהין...
אוי, קאלע-לעבן! קאלע-לעבן!
-- אוי, -- רײַסט זיך ארויס בא עזרען א טיפער זיפץ, --- אוי, װי מע טאָר ניט גלייבן דער
פרייד, זי קומט אף א װײַל און פארשווינדט אף טויזנטער מײַל...
כעמע זינגט, און דער פידל שפּילט:
דײַן שיפעלע שווימט איצט צו א פרעמדן ברעג,
דײַן הערצעלע, נעבעך, װועט זײַן פול מיט צאָרעס,
וי מיט א הינדעלע שלאָגט מען מיט דיר קאפּאָרעס.
מאָשל מא לעדאָווער שלוימע,
וי נאָר דער אשמעדײַ האָט אים פארװאָרפן פון זײַן פּלאץ,
האָט ער אומעטום, נעבעך, געשריגן ,/אני שלוימע"
און מ'האָט אים געהערט, וי די ראבע קאץ,
די לעצטע קלאנגען פונעם פידל זײַנען נאָך ניט אויסגעגאנגען, און כעמע שרײַט, מע זאָל
אים פרײַי מאכן א טיש:
-- נעמט צו די מײַכאָלים און מאשקאָעס און לאָזט בלויז פיר לײַכטער מיט ברענענדיקע
ליכט!
דער טיש ווערט אָפּגעראמט. כעמע גיט א פלינקן שפּרונג פונעם בענקל און וואקסט אויס
מיטן פידל אין די הענט אפן טיש. דער פידל שפּילט, און כעמעס פּאָנעם איז באשײיַנט, און זײַנע
פיס זײַנען באלויכטן, זיי טראָגן זיך לײַכט הין און צוריק איבער די לײַכטער מיט די ברענענדיקע
ליכט. ער טאנצט, און אלע פלעמעלעך טאנצן אים נאָך, און קיין איין פלעמעלע װערט ניט
פארלאָשן. סארא װוּנדער!
כעמע שפּרינגט אראָפּ פון טיש, נעמט ארויס פון די הויזן-קעשענעס א פּאָר הענטשקעס, טוט
זי אָן אף די הענט, פארלייגט דעם פידל אפן רוקן און נעמט אױיסשפּילן א ,פריילעכס".
127
:
:
2
דער אוילעם גאפט: :
-- אוי, איז דאָס א כעמע! אוי, א לעץי ער שפּילט מיט אלע אייוורים. ער װאָלט מיסטאם מיט
דער נאָז אויך געקאָנט אױיסשפּילן א מארש...
--- גענוג! גענוג! איך קאָן עס מער ניט צוקוקן! -- האָט עזרע א שפּרונג געטאָן און ארויסגע-
כאפּט דעם פידל פון כעמעס הענט. -- װי שעמט איר זיך ניט! -- עזרעס שטים האָט געציטערט
פון אופרעגונג. --- װי קאָן מען עס פארשעמען דעם פידל. דער פידל איז באשאפן געװאָרן, מע
זאָל אף אים שפּילן, און ניט אף צו באווייזן קונצן. איר זײַט דאָך מעסאמייעך דעם לאנגן פינצ-
טערן קאָרידאָר, איר שפּילט דאָך לעקאָװער מיר, און ניט אף קיין פּריצישן באל, און ניט אף קיין '
גווירישער כאסענע. זיי, די פּריצים און גווירים, האָבן ליב, מע זאָל זיי קיצלען, מיר נייטיקן זיך
ניט אין דעם!
דער אוילעם איז געבליבן אין א שװערער פארלעגנהײַט, ס'איז געװען ניט אָנגענעם זיך
שטעלן סײַ אף עזרעס און סײַ אף כעמעס זײַט. אלע האָבן געשוויגן, און אלעמענס בליקן האָבן
זיך געבעטן בא עזרען מויכל זײַן כעמען.
עזרע האָט צוליב געטאָן דעם אוילעם און אומגעקערט כעמען דעם פידל.
דער אוילעם איז ווידער פריילעך געװאָרן, און ווידער האָבן זיך הילכיק געטראָגן לעכאיִמס.
עזרע טרינקט. אוי, וי דער קאָפּ דרייס זיך...
-- ער איז שיקער, אונדזער עזרינקע. בראנפן, געמישט מיט גליק, איז, װײַזט אויס, זײיער
א הארבע מאשקע. נאָר ס'מאכט ניט אויס, אויב ס'איז אים באשערט זײַן שיקער, זאָל ער, אונדזער
עזרע, שיקער זײַן בלויז פון גליק.
ס'איז שוין געווען שפּעט באנאכט, און די סימכע איז געװאָרן שטארקער און שטארקער.
ס'איז איר ענג געװאָרן אין קאָרידאָר, און זי האָט זיך ארויסגעריסן אין דרויסן.
קאמסקי האָט, וי אלעמאָל, ווען ס'איז אים אופגעלייגט אפן הארצן, דעקלאמירט פּושקינען.
כעמע מיט שאָלעמקען האָבן געשפּילט אף זייערע פידלען. קליין און גרויס, װוער נאָר ס'האָט
געהאט מיט װאָס און אין װאָס, האָבן געפּויקט און צוגעקלאפט צום טאקט. עס האָבן זיך געלאָזט
הערן לעפל און גאָפּל, בלעכענע שיסלען, קופּערנע טאצן, שטייסלעך און טויקעטש.. דער אוי-
לעם טאנצט, מע טראָגט זיך אין א קראקאָוויאק, און אָט גייט מען איבער צו א שער.
דער פריידיקער ראש װעקט שטוב נאָך שטוב, עס הייבט זיך אוף די גאנצע נאס, דער אויי
לעם ווערט גרעסער און גרעסער.
-- טײײַערע פריינט, אונדזער עזרע האָט אויסגעהאלטן! -- האָט זיאמע דעם זייגערמאכערס
קאָל הילכיק זיך געטראָגן איבער דער גאס. -- אונדזער סימכע איז מער, װי די סימכע פון א
ייִדישער מיט א פּוילישער כאסענע צוזאמען!
כעמע זינגט, כעמע וויינט, כעמע בעט זיך אף זײַן פידל:
--- אוי, וויי, עס טאָגט שוי! דער טויער פון אונדזער פרייד ווערט צוגעשלאָסן אוי, נאָך
א ביסעלע נאכט.
די נאכט גייט אויס. שוין לאנג נאָכן ;דאָבראניטש?, כעמע שפּילט א ,דאָברידזען".
עס האָט גענומען שאריִען אף טאָג,
ניט אָנגענומען
דער יאָמטעװ האָט ניט געװאָלט אָפּטרעטן דאָס אָרט דער הארבער גרויער װאָך. עזרען האָט
זיך אלץ געװאָלט גלייבן, אז דער לאנג דערווארטער טאָג, דער טאָג פון דורכויסיקן יאָמטעו,
װאָס איז אויסגעטרוימט געװאָרן פון פארשיידענע דוירעס און פארשיידענע צײַטן, איז געקומען
אף שטענדיק.
אין אָט די טעג האָט עזרע ניט געקאָנט זײַן אליין. טרויער האָט ליב איינזאמקײַט, און פאר
דער פרייד, וויפל מענטשן ס'זאָלן זי ניט באגעגענען, וויפל מענטשן ס'זאָלן זי ניט באגריסן, איז
אלץ װייניק.
עזרע האָט ניט דורכגעלאָזט קיין איין טיר פון לאנגן פינצטערן קאָרידאָר, ער זאָל זי ניט
עפענען. ער האָט געהאלטן אין איין געבן טעלעגראמעס, אין איין שרייבן בריוו. א טעלעגראמע
דעם טאטן מיט דער מאמען, א טעלעגראמע לייבעלען, א טעלעגראמע מיריעמען. עזרע האָט טע-
לעגראפירט פּעדאָצערן, און אין עטלעכע מינוט ארום האָט ער זיך באטראכט, אז פּעדאָצער האָט
פארדינט א מער ווארעמע און הארציקע טעלעגראמע, האָט א צווייטע טעלעגראמע גענומען אָניאָגן
די ערשטע.
טעלעגראמעס קיין סעוואסטאָפּאָל, קיין בעלץ. די אָנגעזאָגטע בסורע האָט פון אומעטום וי
א װידערקאָל זיך אומגעקערט מיט הארציקע מאזלטאָווס און באגריסונגען. סארא גליקלעכער
8--59 128
ער איז! ער האָט אויסגעהאלטן! ער האָט איבערגענומען דעם פידל און ער װעט אים איבערגעבן
װײַטער, ער זעצט פאָר דעם דאָר פון קלעזמער, דעם דאָר פון מענאגנים, ער האלט אונטער דעם
קיִעם פון פאָלק. דער דאָר גייט אוועק, און דער ניגן בלײַבט, און אין יעדן פארבליבענעם ניגן
דערקענט מען דעם אוועקגייענדיקן דאָר. לעבט דער ניגן, וועט קיינמאָל ניט שטארבן די געדע-
כעניש פון פאָלק!
סארא גליקלעכער ער איז, עזרע!
אין אָט די גליקלעכע טעג האָט עזרע באשטימט דאָס, װאָס ס'איז אים ביז אהער שער
געווען באשטימען. גלײַך נאָך דער ערשטער טעלעגראמע, אין וועלכער ער האָט מיטגעטיילט
מיריעמען, אז ער האָט אויסגעהאלטן די עקזאמענעס, איז אוועק א צווייטע:
,מיריעם, טײַערע, קום צו פאָרן קיין ווארשע! איך ווארט אף דיר, איך קאָן אָן דיר ניט זײַן.
דײַן עזרע".
ווידער האָט איבער ווארשע אראָפּגענידערט א שיינער, זוניקער הארבסט-טאָג. עזרע איז גע-
גאנגען אין מוזיק-שול, קעדיי אליין, מיט די אייגענע אויגן איבערלייענען זײַן פאמיליע, נאָמען
און פאָטערנאָמען אין די צעטלען פון די נײַ-אָנגעקומענע סטודענטן.
אין וועג האָבן עזרען באגלייט אלע קלאנגען, װאָס ער האָט וועןדעס-איז אף זײײַן לעבן ארויס-
געבראכט, אלע קלאנגען האָבן אין אָט דעם אינדערפרי געשפילט טיף אינװייניק אין אים.
ווידער האָט זיך עזרע באגעגנט מיט די פּאָרטרעטן פון די קײסאָרים. נאָר איצט האָט ער
זיך פאר זיי ניט איבערגעשראָקן.
עזרע איז צוגעגאנגען צו דער מעלדונג-ברעט. אָט איז דאָס לאנג געטרוימטע און לאנג דער-
ווארטע צעטל, װוּ די פאמיליעס הייבן זיך אָן אף ,מ".
עזרע האָט בעשום-אויפן ניט געקאָנט רויָק דורכקוקן דאָס צעטל פון אָנהייב ביזן סאָף לויט
דער ריי. זיַנע בליקן זיײַנען געשפּרונגען ארוף און אראָפּ, אראָפּ און ארוף. ער האָט זיך אליין
ניט געגלייבט: אין צעטל ,מ* איז נישטאָ די פאמיליע מאליארסקי, דער נאָמען עזרע און דער
פאָטערנאָמען שלוימע.
עס קאָן ניט זײַף
איצט האָט ער שוין געלייענט אופמערקזאם יעדע פאמיליע לוט דער ריי. נישטאָ:! נישטאָ
קיין מאליארסקי, נישטאָ קיין עזרע.
עס קאָן ניט זײַן! װוּהין בין איך אהינגעקומען? װוּ בין איך? ס'איז א טאָעס!
ס'איז זייער מעגלעך, אז מע האָט א טאָעס געהאט אין א בוכשטאב און מע דארף זוכן אין
אנדערע צעטלען -- פונעם ערשטן ביזן לעצטן בוכשטאב. עזרע לייענט און לייענט און דערפרייט
זיך מיט א באָיארסקי. עפשער איז דאָס מאליארסקי און ניט באָיארסקי! נאָר דער נאָמען און
פאָטערנאָמען זאָגן איידעס, אז ס'איז באָיארסקי און ניט מאליארסקי. עזרע כאפּט זיך אָן אין א
כאליארסקי, נאָר כאליארסקי איז אויך ניט מאליארסקי. נישטאָ! פונעם ערשטן ביזן לעצטן צעטל
איז אין ערגעץ פאר אים קיין אָרט ניטאָ!
פייל-פון-בויגן איז עזרע אריינגעפלויגן אין קאנצעליאריע:
-- ווו בין איך? װוּהין האָט מען מיך אהינגעטאָן?
-- יונגערמאן, -- האָט איינער א טשינאָװוניק א כאפּ געטאָן עזרען פאר דער האנט, --
אויב איר ווייסט ניט, װוּהין איר זײַט אהינגעקומען און אף װאָסער וועלט איר געפינט זיך, איז
אײַער אָרט ניט דאָ, נאָר ערגעץ אנדערש...
-- דערװוײַל בין איך נאָך באם זינעף -- האָט עזרע ניט מיט זײַן קאָל געשריען.
-- בארויַקט זיך! בארויקט זיך! -- האָט א צווייטער טשינאָװוניק אונטערגעטראָגן עזרען א
גלאָז וואסער. --- מע טאָר ניט אזוי! נעמט זיך אין די הענט. װאָס איז געשען?
-- א מיספארשטייעניש איז געשען, איך האָב די עקזאמענעס אויסגעהאלטן אף אויסגע-
צייכנט, און אין די צעטלען פון די אָנגענומענע בין איך ניטאָ. ס'איז געוויס א טאָעס. װײַזט
אויס, מע האָט מיך פּאָשעט פארגעסן אריײיַנשרייבן!
-- וויָאזוי איז איער פאמיליע?
-- מאליארסקי. איך הייס עזרא סאָלאָמאָנאָװויטש.
-- קלאָר, קלאָר, -- האָט דער טשינאָװניק באדויערט עזרען, װאָס פּרוּווט זיך אײַנרעדן און
לעבן א װײַלע אין טאָעס, -- קלאָר, קלאָר, -- האָט ער פון יויצע וועגן גענישטערט אין די
פּאפּקעס, געבלעטערט און אריינגעקוקט אין די פּאפּירן.
-- יאָ, יאָ, אויסגעצייכנט! אויסגעהאלטן די עקזאמענעס אף אויסגעצייכנט! יאָ, יאָ... שלעכט,
ביז גאָר שלעכט. אויסגעהאלטן און ניט אָנגענומען געװאָרן. ניין, ניין, ס'איז ניט קיין טאָעס. אין
די צעטלען האָט איר ניט געקאָנט ארײין. יאָ, יאָ, ניין, נייף יאָז יאָ! ניין! ניין!
-- װאָס הייסט עס?
19
ניט האָבנדיק װאָס צו ענטפערן און ניט אויסגעפינענדיק קיין טרייסט-װאָרט פאר עזרעף
האָט דער טשינאָװניק אלץ געהאלטן אין איין אָפּלײקענען זײַנע ;יאֶָען" מיט די ;ניינען" און
זײַנע ;ניינען" מיט די ;יאָען": יאַ! יאָ! ניי ניין!
צװישן ניין און יאָ איז אויסגערונען עזרעס לעצטע האָפענונג. פארשעמט, מיט אן אראָפּגע-
בויגענעם קאָפּ, האָט ער פארמאכט די טיר נאָך זיך.
װווּהין גייט מען? װוּהין אנטלויפט מען? ער איז אן אויסגעמעקטער, א פארמעקטער, אן
ארויסגעפאלענער פון צעטל. אן ארויסגעפאלענער איז א געפאלענער..
װווּהין גייט מען? וויאזוי װײַזט מען זיך איצט אין פינצטערן קאָרידאָר? װאָס װועט ער שרײיַבן
אהיים? װאָס װעט ער זאָגן פּעדאָצערן? ויָאזוי װועט ער איצט מיריעמען קאָנען קוקן אין פּאָנעם?
ער האָט זי דאָך ארויסגערופן קיין ווארשע, און זי וועט אף געוויס קומען.
נישטאָ קיין טרייסט. יענטע די טרייסטערן איז ניט גערעכט. זי זאָגט: דער בריליאנט איז
אומעטום א בריליאנט, אפילע אין מיסט. קאמסקי איז גערעכט -- דאָרט, װוּ דער בריליאנט
ווערט פארלוירן, דאָרט, װוּ מע פארגעסט אין אים, דאָרט, װוּ מע באדארף אים ניט און מע קאָן
זיך באגיין אָן אים, איז דער בריליאנט ניט מער װוי א שטיקל גלאָז...
נאָר אים איינעם, קאמסקין, האָט איצט עזדע געװאָלט זען. נאָר פאר אים איינעם װועט אים
ניט זײַן קיין ביזאָיען. איין גוירל איז זיי ביידן באשערט, איין אומגליק האָט זיי ביידן געטראָפן.
68 8 בי
-- דער גוירל איז גאָרניט אזא אכזער! װי נאָר ער האָט פארשלאָסן פאר מיר די טירן פון
אוניווערסיטעט, האָט ער ברייט געעפנט פאר מיר די טירן פון שענק. קום, לאָמיר אויסטרינקען
זיך דורכשמועסן און באטראכטן, װוּ מיר האלטן אין דער וועלט.
עזרען איז געווען אלציינס, אין וועלכן שענק, אבי גיכער פארטרינקען די צאָרעס...
װײַט פון לאנגן פינצטערן קאָרידאָר, ערגעץ אין א פארװאָרפענעם ווינקל, האָט קאמסקי
אראָפּגעפירט עזרען אין א קעלער. דער קעלער איז וי פארצויגן געווען מיט א געדיכטן נעפּל. פון
אלע זײַטן האָט זיך געטראָגן א הילכיקער טומל פון פארשיידענע קוילעס, אויסגעשרייען. דער
נעפּל איז געווען אויסגעמישט מיטן רויך פון װאָלװעלן טאבעק, מיט די רייכעס פון פארשיידענע
מאשקאָעס און הארבסטע געריכטן. גלעזער בראנפן, גלעזער װײַן און קופלס ביר האָבן זיך
גוטברודעריש געקלאפּט איינער אינעם צווייטן. מע האָט זיך געהאלדזט, געקושט, געװוּנטשן זיך
אלדאָסגוטס, געזידלט זיך מיט די מיַעסטע ווערטער. עמעצער האָט געשאָלטן דעם טאָג פון זײַן
געבוירן, עמעצער האָט געוויינט, עמעצער האָט געלאכט, און עמעצער האָט געזונגען.
פונעם געדיכטן נעפּל האָבן זיך גענומען אויסשיילן פּענעמער.
-- קעלנער, בראנפן! -- האָט אויסגעשריִען קאמסקי. -- א גראפין בראנפן! ניין, צוויי גרא-
פינען! און אף פארבײַסעכץ עפּעס שארפס, געפעפערטס, מע זאָל דערזען די באָבע פון יענער-
וועלט!
דאָ, װוּ די לופט אפילע וואקלט זיך פון שיקרעס, איז קאמסקין שווער געווען אן איבעריקע
מינוט זײַן ניכטער.
-- לעכאיִם; לעכאיִם, עזרע!
עזרע האָט געפּרוּװט אָפּענטפערן א לעכאיִם, נאָר דאָס װאָרט האָט זיך אָפּגעטאָן פון זיַנע
ליפּן.
-- איך קאָן ניט... דאָס לעבן האָט בא מיר ניט פארדינט, איך זאָל טרינקען פאר דעם, טראָגן
אנטקעגן א לעכאיִם... אויב טרינקען, -- האָט עזרע צוגעטראָגן דעם קאָס צו די ליפן, -- איז
טרינקען אָט אזוי!..
עזרע האָט אָנגעגאָסן א צווייטן קאָס, נאָר איידער ער האָט אים באוויזן צוטראָגן צו די
ליפּן, האָט גענומען שפּילן דער אָרקעסטער.
-- באָרוך-האבאָ! זי איז שוין װוידער דאָ! אויך דאָ האָט זי מיך געפּאקט! -- האָט עזרע
צום ערשטן מאָל אין לעבן גערעדט מיט אזא ביטל-טאָן וועגן מוזיק. --- װאָס האָט זי זיך אָנגע-
זעצט אף מיר? װאָס װויל זי פון מיר? אז איך קאָן זי מער ניט הערן און װויל זי מער ניט הערן.
אויס! גענוג!
עזרע האָט זיך אלץ מער אופגערעגט.
-- אראָן יעווסייעוויטש, איר ווייסט, דאָ אין קעלער דערמאָנט מיר די מוזיק אין די שיי-
טערס, װוּ מע פלעגט מאקריוו זיײַן קינדער פארן אָפּגאָט מוילעך: די קינדער גוואלדעווען, די
מאמעס שרײיען, און די מוזיק שפּילט און פארשפּילט די גוואלדן מיט די געשרייען.
מיטאמאָל האָט איינער א פידל זיך אָפּגעטײלט פונעם אָרקעסטער. דאָס שפּילן האָט גלײַך
באהערשט און אײַנגעשטילט אלע קוילעס אינעם קעלער. די קלאנגען פונעם פידל האָבן אופגע-
130
װעקט עזרעס זיקאָרן: דאָס זײַנען באקאנטע קלאנגען פון א באקאנטן פידלער, וועלכן ער האָט
שוין לאנג ניט געהערט. עזרע האָט ניט אראָפּגענומען זײַנע בליקן פונעם פידלער.
דוכט זיך, אז דאָס איז עלישע!
עזרעס הארץ האָט שטארק גענומען קלאפּן.
-- אראָן יעווסייעוויטש, איר הערט? איר הערט, סארא װוּנדערלעכע קלאנגען? -- האָט
עזרע פארגעסן, װאָס ער האָט דאָ ערשט געזאָגט וועגן מוזיק. -- איר הערט? עס שפּילט דאָך אן
עכטער פידלער, א װירטואָז! סארא איבערגאננען, סארא פאנטאסטישער פליי סארא וייטעק,
סארא פרייד! איר פילט! ס'איז אויסערגעוויינלעך! װאָס שפּילט ער?
עזרע וויל מער ניט טרינקען. ער איז שיקער פון די קלאנגען. ער האָט פארגעסן די אייגענע
יעסורים. פאר עזרען עקזיסטירט איצט בלויז איין װועלט -- די ועלט, װאָס עלישע באשאפט
אָט דאָ.
א דונער פון הילכיקע אפּלאָדיסמענטן און באגײַסטערטע אויסגעשרייען האָט זיך צעטראָגן
איבערן קעלער:
--- מאעסטראָ! מאעסטראָ!
דעם פידלער האָט מען פון אלע זײײַטן אנטקעגן-געטראָגן פול אָנגעגאָסענע קויסעס מיט װײַן.
-- מאעסטראָ! מאעסטראָ: אהער, צו אונדזער טישל, מיר װועלן טרינקען פאר אײַער געזונט,
פאר איער פידל!
-- מאעסטראָ: פריילעכער פון אונדזער קאָמפאניע איז דאָ ניטאָ, און קיין בעסערן לעכאיִם
װעט איר אין ערגעץ ניט מאכן, װוי בא אונדז!
-- צו אונדז!
-- מיט אונדז!
דער מאעסטראָ איז געגאנגען פון טישל צו טישל, זיך העפלעך גענייגט און געדאנקט זײַנע
באגײַסטערטע צוהערער.
עזרעס הענט, װאָט זיינען געװוינט צו פארדינען אפּלאָדיסמענטן, האָבן איצט געצאָלט מיט
אפּלאָדיסמענטן. ער האָט ניט געקאָנט קומען צו-זיך און ניט אופגעהערט שרייען באגײַסטערט:
-- בראוואָ: בראוואָ!
דער פידלער איז אויסגעוואקסן לעבן עזרען און קאמסקין. זײַנע דערשראָקענע בליקן האָבן
זיך באגעגנט מיט לארט און גלײַך האָט ער זיך געגעבן א פלינקן דריי אויס אין א זײַט און
אנטלאָפן. עלישע איז ג דאק אזוי, גלײַך מע זאָל זיך נאָך אים יאָגן, גלײַך װי ס'האָט אים גע-
דראָעט די גרעסטע געפא
-- א מאָדנער א טש! -- האָט זיך קאמסקי הילכיק צעלאכט. -- מע זעט גלײַך, אז ער
איז פון אײַער בראנזשע. יעדער קינסטלער איז א שטיקל מעשוגענער. א קלײניקײַט, א גאנץ
לעבן דארף מען זיך פאָרשטעלן, אז דו בּיסט ניט דו... א קלײניקײַט, אין איינער און דער זעלבער
צײַט אי בענטשן אי שעלטן אי פײַנט האָבן אי ליב האָבן, אי אויסגיין פון בענקעניש אי
אנטלויפן, וויינען און לאכן, זיך פרייען און טרויערן, יונג זײַן און אלט װערן, האווען, שמײַען
און שטארבן. פון איין לעבן רירן זיך מענטשן פון זינען, ביפראט נאָך פון אזויפיל לעבנס צוזאמען.
עזרע האָט געזוכט אין עלישען די סימאָנים, װאָס זאָלן איידעס זאָגן, אז דאָס איז ער און ניט
קיין אנדערער. עלישע האָט זיך ניט געלאָזט דערקענען, אָט פארמאכט ער די אויגן אָט לאָזט
ער אראָפּ דעם קאָפּ און אָט קערט ער זיך גאָר אָפּ אָן א זײַט.
-- ער וויל זיך מיט מיר ניט באגעגענען, -- האָט עזרע געזאָגט קאמסקין, --- אים איז געוויס
א ביזאָיען, װאָס איך האָב אים געטראָפן אין אזא צושטאנד, דאָ אין קעלער.
-- וועמען איז א ביזאָיען, וועגן וועמען רעדסטו?
-- איך רעד װועגן עלישען, ועגן דעם פידלער, װאָס האָט בא אונדז אזוי שטארק אויסגע-
נומען. און עפשער איז דאָס ניט עלישע?
-- זייער מעגלעך! -- קאמסקי איז צופרידן געווען פון דער נײַער טעמע, װאָס עזרע האָט
אים אונטערגעשארט. -- זייער מעגלעך! עס טרעפט אָפט, אז גאָר נאָענטע מענטשן, נאָך לאנגע
יאָרן צעשיידט זײַן, דערקענען זיך ניט. די נאטור לאָזט קיינמאָל דאָס פּענדזל ניט ארויס, זי האלט
קיינמאָל ניט פאר פארענדיקט אירע געשטאלטן, זי האלט זיי אין איין איבערמאכן און איבערפו-
רעמען. די קוים באמערקבארע שטריכן אין די קינדער-יאָרן באקומען זייער בוילעטע קלאָרקײַט
אין דער יוגנט, און די שטריכן פון דער יוגנט ווערן פארווישט דורך די קנייטשן פון דער עלטער.
די ענדערונגען, װאָס די נאטור מאכט אין אירע קיינמאָל ניט פארענדיקטע פּאָרטרעטן, זײײַנען
אזוי גרויס, אז ניט נאָר איינער דעם צווייטן דערקענט ניט, נאָר יעדער איינער פון אונדז, ווען
ער קוקט אין דער יוגנט אף די פאָטאָ-בילדער פון זײַן קינדהײַט און אף דער עלטער -- די
פאָטאָ-בילדער פון זיײַן יוגנט, גלייבט ניט, אז דאָס איז ער...
11
קאמסקיס װײַטערדיקע געדאנקען וועגן הער נאטור -- דעם אומדערמידלעכן מאָלער --
זײַנען פארשריגן געװאָרן פון די באשטעלונגען, װאָס האָבן זיך געטראָגן פון פארשיידענע זײַטן.
די אופגעברויזטע בלוטן האָבן זיך קיין אָרט ניט געקאָנט געפינען, עס האָט זיך געװאָלט טאנצן,
דרייען זיך, אויסדרייען זיך פון זיך אליין.
-- מאעסטראָ, א מארש! ס'זאָל אופהייבן פון אָרט און אװעקטראָגן װוּ די וועלט האָט אן עקי
-- הערט אים ניט, מאעסטראָ: װוּהין גיין, װאָס גיין? דערלאנגט עפּעס אזוינס, מע זאָל זיך
פון אָרט ניט קאָנען רירן, א טרויעריקס! א טרויעריקס!
-- א טרויעריקס װעלן דיר אָפּשפּילן װײַב און קינד, ווען דו וועסט קומען אהיים... דער-
לאנג א פריילעכס!
--- װאָס פאר א סימכע איז אף דיר? א טרויעריקס! א טרויעריקס!
--- דאָ איז ניט קיין בעסוילעם, ס'איז אזוי אויך גענוג פּאסקודנע אפן הארצןן..
--- מוזיקאנט, שפּיל! שפּיל אזוי, אז דער טײַװל זאָל אונדז נעמען.
-- א קאזאטשקע!
-- א קראקאָוויאק!
-- א פריילעכס!
-- א האָפּאק!
-- א מאזורקע!
-- א שער!
--- שפּיל, מאעסטראָ!
--- שפּיל, מוזיקאנט!
דער סמיק האָט א פלי געטאָן אינדערלופטן, ארײַנגעריסן זיך אין דער געדיכטעניש פון
טומל, און ס'איז געװאָרן שטיל. יעדן איינעם האָט זיך געװאָלט וויסן, וועמעס באשטעלונג האָט
אָנגענומען דער מאעסטראָ.
לאנגזאמע שווערע קלאנגען האָבן דורכגעריסן דעם שטיקנדיקן קעלער-נעפל און פרײַ גע-
מאכט דעם וועג פאר דער פרייד מיטן טרויער, װאָס זײַנען געגאנגען באנאנד,
װאָס שפּילט ער? גאָט מײַנער, ער שפּילט פּעדאָצערן א פּאסטאָראל... א קנאל פון א בײַטש,
עס דודעט א דודעלע, א געפּײַף, א צװיטשערײי פון פויגלען, א שורשען פון בלעטער און גראָזן.
דער פּאסטעך באגעגנט די אופגייענדיקע זון... די וועלט איז גרויס, און דער פּאסטעך איז קליין;
ער האלט די גרויסע וועלט בא זיך אין די הענט און ס'איז אים גוט. נאָר דאָס גוטע פארזאמט זיך
ניט לאנג. עס רוקן זיך אָן װאָלקנס. עס דונערט און עס בליצט. א שלאקסרעגן, א מאבל, א שטו-
רעם. ס'פליִען בלעטער. ס'ברעכן זיך צװײַגן, ס'קנאלן ביימער. נישטאָ װוּהין צו לויפן, נישטאָ זיך
װוּ צו באשיצן. דער דורכגעװוייקטער פּאסטעך טוליעט זיך צו זײַנע שאָף, און די שאָף טוליען
זיך צו זייער פּאסטעך. עזרע גייט נאָך פוסטריט די שאָף, און וי די פעלדער ארום און ארום, אזוי
ברייט און אזוי אומענדלעך איז דער טרויער, װאָס טראָגט זיך פונעם פידל...
-- יאָ, דאָס איז ער! די דאָזיקע סאָלאָ האָט פּעדאָצער אָנגעשריבן פאר עלישען. מיט אָט
דער סאָלאָ איז ער בארימט געװאָרן אלס פּעדאָצערס בעסטער טאלמיד.
די דערמאָנונגען לויפן, און דער אומגליק, װאָס האָט אים הײַנט געטראָפן, לויפט נאָך...
;איך האָב אויסגעהאלטן, און מע האָט מיך ניט אָנגענומען, -- קלאָגט זיך עזרע פאר פּעדאָ-
צערן, --- מײַן ווייטעק איז דאָך אײַער ווייטעק, מײַן כארפּע איז דאָך אײַער כארפּע! אוי, סארא
ווייטעק, רעבע! רעב פּעדאָצער: ווען די צװײַג ברעכט זיך אָפּ פון בוים, קרעכצט דאָך ניט בלויז
די אראָפּגעפאלענע צװײַג. עס קרעכצן מיט איר צוזאמען אלע פארבליבענע צװײַגן, װײַל אויך
מיט זי קאָן אזוינס געשען. קרעכצט די אָפּגעבראָכענע צװײַג, קרעכצט צוזאמען מיט איר דער
װאָרצל, װאָס האָט ניט געהאט קיין קויעך אײַנהאלטן און באשיצן זי פון שטורעם... רעבע! רעב
פּעדאָצער: זעט, װאָס מע האָט געמאכט פון אײַערע טאלמידים! זעט, װאָס פון זיי איז געװאָרן!"
דער פידלער שפּילט, און די באשטעלער זײַנען ניט צופרידן מיט זײַן שפּילן. עס זײַנען ניט
צופרידן די, װאָס האָבן פארלאנגט א פריילעכס, א לעבעדיקס, עס זײַנען ניט צופרידן די, װאָס
האָבן פארלאנגט א טרויעריקס. טרויער צו טרויער איז דאָך ניט גלײַך. מ'קאָן דאָך ניט אזויי
מ'דארף דאָך האָבן גאָט אין הארצן. נאָך אזא טרויער װוילט זיך אפילע קיין בראנפן ניט טרינקען.
דער שיקערער אוילעם האָט אן אופגעבראכטער געשריען:
-- הער אוף! גענוג!
-- װאָס, מיַר זײַנען פון אײַזן? שטיינערנע הערצער זײַנען בא אונדז?
-- א סאָף זאָל עס נעמען! גענוג!
פלעשער זײַנען אוועק א ווילדן טאנץ איבער די טישלעך, און קופלס ביר האָבן זיך פאנאנ-
דערגעגאָסן.
132
נאָר דער פידלער שפּילט, דער פידל ווערט אף קיין רעגע ניט אנשוויגן. איינער אליין, אליין
מיט זײַן פידל ווארפט זיך דער פידלער אין געשלעג: װער וועמען? װאָס שטארקער עס ווערט
דער געשריי, אלץ שטילער װערן די קלאנגען, אלץ טיפער נעמט דורכדרינגען דער טרויער אין
יעדן הארץ. דער קעלער האָט זיך בארויַקט. דער קעלער האָט זיך אונטערגעגעבן, די געפאר
איז דורך...
עזרע איז אויסגעוואקסן לעבן פידלער:
-- עלישע!
עלישע איז געזעסן מיט קאמסקין און עזרען באם טישל. עזרע האָט גאָרנישט ניט פאנאנ-
דערגעפרעגט עלישען, און עלישע האָט קיינע פראגן ניט פארגעבן עזרען. ביידע האָבן זיי זיך
געזען אין יענעם עלטער, ווען זיי האָבן זיך באגעגנט אין בערדיטשעוו, בא פּעדאָצערן אין שטוב,
גלײַך מע איז גאָרניט עלטער געװאָרן און קיין יאָרן זײַנען ניט פארגאנגען.
זיי האָבן געלאכט און זיך געפרייט אזוי, פּונקט וי קיין שום בייז איז מיט זיי ניט געשען.
זיי האָבן גערעדט און גערעדט און זִיך ניט געקאָנט אָנרעדן, מע האָט איבערגעשלאָגן איינער
דעם צווייטן, אריינגעפאָרן אין דער מיט, גערעדט באזונדער און ביידע מיטאמאָל,
-- דו געדענקסט, עזרע?
-- און דו געדענקסט, עלישע?
-- געדענקסט, עזרע, וי מיר האָבן זיך באגעגנט, ווען דו ביסט געקומען צו פּעדאָצערן?
געדענקסט, איך האָב זיך געקריגט מיט אלע ייַנגלעך און דערויזן זיי, אז לינעץ און ליפּאָװעץ
איז א שטוב מיט אן אלקער און דעריבער דארפסטו וװוינען מיט מיר און ניט מיט זיי...
-- איך געדענק! איך געדענק!
-- דו געדענקסט, עזרע, װי איך האָב געבעטן פּעדאָצערן אָנשרײַבן פאר אונדז ביידן א
דועט, און ער האָט טאקע אָנגעשריבן.
-- איך געדענק! איך האָב שוין א סאך דועטן געשפּילט אין מײַן לעבן נאָר קיין איינער
האָט זיך מיר אזוי ניט פארגעדענקט, וי אונדזער דועט. ער האָט זיך מיר פארגעדענקט, וי יענע
ערשטע נאכט, ווען מיר זיינען געלעגן אף איין געלעגער, ניט געקאָנט אנשלאָפן ווערן און ביזן
העלן טאָג גערעדט און זיך ניט געקאָנט אָנרעדן וועגן דעם, װי גליקלעך מיר ועלן זײַן, װי גוט
ס'וועט אונדז זײַן אף דער וועלט.
-- און די סאָלאָ, וועלכע איך האָב דאָ הײַנט געשפּילט, געדענקסטו, עזרע? איך האָב זי
אומיסטן געשפּילט, קעדיי זיך איבערצייגן: צי האָב איך קיין טאָעס ניט געהאט, צי דאָס ביסטו?
דו געדענקסט, ווען איך האָב אָט די סאָלאָ געשפּילט צום ערשטן מאָל בא פּעדאָצערן?
-- איך געדענק! אוי, װוי איך בין דיר דאן מעקאנע געווען! איך האָב געטראכט, אז קיין גליק-
לעכערער פון דיר איז גאָר אף דער וועלט ניטאָ. און איצט בין איך דיר מעקאנע געווען א צווייט
מאָל -- איך זאָל אזוי לעבן, װוי איך בין דיר מעקאנע געווען...
-- און דו געדענקסט, עזרע, װי דו האָסט פאנאנדערגעקליבן פאר אלע טאלמידים פּעדאָ-
צערס ,וויגליד". און ער האָט דיך צום ערשטן מאָל אָנגערופן ,זון מײַנער". דו געדענקסט, װי
מיר זײַנען יענעם טאָג געלאָפן איבערן מארק פּאקן עמעצן פון ליפּאָוועץ, ער זאָל איבערגעבן אלע
דײַניקע, אז פעדאָצער האָט דיך אָנגערופן ,זון מײַנער".
--- און דו געדענקסט?..
עזרע איז מיטאמאָל אנשוויגן געװאָרן -- ער האָט זיך דערמאָנט, װי ער האָט זיך געמוזט
שיידן מיט פּעדאָצערן.
עלישע האָט זיך נאָכגעפרעגט:
-- ווו איז ער, דער לערער אונדזערער? װאָס האָט פּאסירט מיט אים? בא מיר האָט זיך
דאָס לעבן אזוי פארדרייט, אז שרײיבן האָט זיך ניט געװאָלט. איך האָב געװאָלט, מע זאָל פאר-
געסן אָן מיר, אויס, אויס עלישע!..
-- פּעדאָצער האָט דיך ניט פארגעסן, אין יעדן בריוו פרעגט ער זיך נאָך אף דיר: קוווּ איז
עלישע? װאָס האָט פּאסירט מיט עלישען?* ביז הײַנטיקן טאָג האלט דיך פּעדאָצער פאר זײַן
בעסטן טאלמיד. ער איז אין דיר שטארק פארליבט און לעבט שטארק איבער פאר דירײי
עלישע האָט דערפילט די אוולע, װאָס ער איז באגאנגען קעגן זײַן לערער. װי שווער זײַן
לעבן איז ניט, האָט ער קיין רעכט ניט אויווער צו זײַן אפן געבאָט פון אָפּגעבן קאָװעד דעם
רעבן, רעב פּעדאָצערן.
-- פּעדאָצער, -- דערציילט עזרע, --- איז אפילע געפאָרן קיין לינעץ מיט דער האָפענונג
זיך דערוויסן עפּעס וועגן דיר בא דײַן טאטן.
138
-- נישטאָ קיין פארענטפערונג! שולדיק! שולדיק! -- האָט עלישע אראָפּגעלאָוט דעם קאָפּ,
און זײַנע אקסלען האָבן גענומען צוקן. ער האָט ניט אוױסגעהאלטן און הויך אפן קאָל זיך צעוויינט.
עזרען האָט גענומען שטיקן -- אָט-אָט צעויינט ער זיך אויך. און דאָ האָטס זיך קאמסקי
אריינגעמישט.
-- לאָמיר אויסטרינקען פאר פּעדאָצערן
עלישע האָט זיך באהערשט, נאָר דער קאָס האָט געציטערט אין זײַנע הענט:
-- פאר פּעדאָצערױ
װאָס זשע װעט זײַן װײַטער?
שפּעט באנאכט האָבן קאמסקי, עלישע און עזרע פארלאָזט דעם קעלער. שפּעט באנאכט
זײַנען דרײַען געגאנגען איבער ווארשע, דרײַ אױסגעשלאָסענע, דרײַ אויסגעמעקטע, דרײַ ניט
אָנגענומענע. ווארשע האָט זיי אלע אָפּגענארט. עלישען נארט זי שוין אָפּ דאָס צווייטע מאָל. נאָך
דעם, װי מ'האָט אים ניט אָנגענומען אין דער מוזיק-שול, איז ער געקומען אהער נאָכאמאָל זיך
אײַנאָרדענען ערגעץ אין אן אָנשטענדיקן אָרקעסטער, נאָר עס האָט זיך גאָרניט באקומען. און
אָט איז ער געצװוּנגען שפּילן אין קעלער, פארדינען אף הױצאָעס און אװעקפאָרן פונדאנען װוּהין
די אויגן טראָגן.
אין אָט דער שפּעטער הארבסטיקער נאכט האָט זײי געעגבערט דעם מויעך און נישט
געלאָזט צורו די הארבע פראגע: װאָס זשע װעט זײַן װײַטער?
זיי האָבן געשפּאנט איבער די ווארשעווער גאסן, גערעדט און גערעדט און אלץ װײַטער
און װײַטער אוועק פון די ווארשעווער גאסן... ביזן שאריַען זײַנען זי אויסגעווען װוּ די וועלט
האָט אן עק, און צו טאָג זײַנען זיי אָנגעקומען אין לאנגן פינצטערן קאָרידאָר. זייער אויסגעמא-
טערטער אויסזען, זייערע בלייכע פּענעמער און די פארשעמטע ,גוט-מאָרגנס?, װאָס זיי האָבן
קוים ארויסגעמורמלט, האָבן פּאולינען געגעבן צו וויסן, אז דער איצטיקער פרימאָרגן איז װײַט
ניט קיין גוטער.
--- װאָס האָט געטראָפן? באהאלט ניט אויס, דערציילט...
עזרע האָט ניט אויסגעהאלטן פּאולינעס בליק און זיך אויסגעדרייט אין א זײײַט. דאָס זעלבע
האָט אויך געטאָן עלישע. און נאָר איין קאמסקי האָט זיך, װוי אלעמאָל, בא אלע אומשטענדן, ניט
אויסגעדרייט פון געבן א קלאָרן ענטפער.
-- פַּאני פּאולינע, -- האָט קאמסקי געצוימט זײַן הילכיקע שטים, -- איר פרעגט, װאָס
איז געשען? מיט עזרען איז געשען דאָס, װאָס מיט מיר. מער ניט, װאַס מיך האָט מען פריִער
ארייַנגעלאָזט און דערנאָך ארויסגעװאָרפן, און עזרען האָט מען ארויסגעװאָרפן, איידער מע האָט
אים אריינגעלאָזט...
-- װי איז עס מעגלעך, עזרע האָט דאָך אויסגעהאלטן אף אויסגעצייכנט! -- האָט פּאולינע
אויסגעשריִען ניט מיט איר קאָל.
-- אזוי איז עס, פּאני פּאולינע, װאָס בעסער -- אלץ ערגער...
-- גאָט מײַנער, װאָס זשע װעט זײַן װײַטער? -- האָט פאולינע פארשטעלט דאָס פּאָנעם
מיט די הענט.
וועלנדיק אָפּווענדן דעם געשפּרעך, האָט עזרע פאָרגעשטעלט עלישען:
-- איך האָב הײַנט געפונען מײַן אלטן כאווער... איר געדענקט, איך האָב אײַך א סאך
דערציילט וועגן אים.
פּאולינע האָט געגרייט צום טיש. אַפּגעטראָטן איר בעט עלישען און איז אװעק צו לייקע.
אויך קאמסקי איז אוועק. עזרע מיט עלישען זײַנען, זיצנדיק באם טיש, אנדרעמלט געװאָרן.
א גאנצן טאָג האָבן די אײַנװױנער פון קאָרידאָר אויסגעמיטן עזרען מיט עלישען. אלע
האָבן שוין געװוּסט, אז דער באָכער, מיט וועמען עזרע האָט זיך פארשפּארט בא פּאולינען אין
צימער, דאָס איז דער כאווער זײַנער, וועגן וועלכן ער האָט יאָרנלאנג ניט געהערט. מע האָט שוין
געװוּסט, אז עזרעס כאווער איז אויך א פידלער, אויך א ניט-אָנגענומענער. קיינער פון די שכיי-
נים האָט ניט געוואגט אָנקלאפּן צו עזרען, קיינער האָט ניט געוואגט קומען מיט א טרייסט-װאָרט,
אפילע זי, יענטע די טרייסטערן, האָט אין די הייסע מינוטן פון אומגליק ניט געהאט װאָס צו
זאָגן. יענטע האָט געהאלטן, אז מע טרייסט ניט דעם מענטשן, ווען דער צאר כאפּט אים ארום
פון אלע זײַטן, װי א פלאם-כײַער, װײַל די סאמע אופריכטיקסטע טרייסט איז דאן אויסגע-
טראכט און פאלש און ווערט ניט אָנגענומען, װי עס װוערט ניט אָנגענומען דאָס קערנדל אין
דער אויסגעטריקנטער פארכליאנעטער ערד. מענטשן האָבן אויסגעמיטן זיך באגעגענען, מע
האָט זיך געשעמט קוקן איינער דעם צווייטן אין פּאָנעם. מע האָט זיך געשעמט מיט דער סימכע,
184
װאָס מע האָט געפּראװעט אין קאָרידאָר, װי מיט זייער און זייער ניט קיין אָנשטענדיקער זאך,
אין וועלכער אלע זײַנען פארמישט און אין וועלכער אלע זײַנען שולדיק.
די שטיקנדיקע שטילקײַט אין קאָרידאָר האָט פון מאָל צו מאָל אופגעריסן שאָלעמקעס
געוויין. לייקע האָט געשריִען אף שאָלעמקען, אז ער איז א גאזלען, אז ער האָט ניט קיין ראכמאָ-
נעס אף עזרען: ס'פעלט מער ניט, אז עזרע זאָל דערהערן זײַן געוויין. און שאָלעמקע האָט זײַן
געוויין געשטיקט אין קישן.
זיאמע האָט ניט געקאָנט אײַנזיצן בא דער ארבעט. ער פּראלט אוף די טיר, און דורכן
קאָרידאָר ווארפט ער דער וועלט אין פּאָנעם הארבע בייזע ווערטער:
-- עס שמעקט מיט פּולװער: עס װעט אויסשיסף עס װעט פאלף עס מוּז פאלן! נישקאָשע,
פאלן פאלט מען. פון אומעטום, אפילע פון א שטול... װאָס מיינען זיי זיך, ס'איז לעס דין וועלעס
דײַען, ס'איז העפקער פּעטרעשקע? ,
און ווידער ארבעט זיך ניט, און ווידער לויפט זיאמע ארויס אין קאָרידאָר מיט זײַנע טײַנעס:
--- װאָס מיינען זיי זיך, אז די וועלט איז זייער עקיפאזש, מיר זײַנען זייערע פערד און דאָס
מאזל איז זייער קוטשער, װאָס יאָגט די פערד, קערעוועט און טרײַבט, װוּהין זיי וװילט זיך? טפּרו!
סטאָפּ! איר הערט, װי עס ברעכן זיך די אקסן פון עקיפּאזש? די פערד ווילן מער ניט גיין אין
שפּאן, און דער קוטשער יל מער ניט האָבן צו טאָן מיט זיינע אלטע פּאסאזשירן... עס װעט
קומען א צײַט, און מ'וועט אונדז זאָגן: ,פּראָשע פּאנא, דער עקיפּאזש איז גרייט! דער װעג
איז פריי!"
עלישע און עזרע האָבן געהאלטן אין איין פרעגן און איבערפרעגן:
--- װאָס זשע װועט ז זײַן װײַטער?
דער קורצער הארבסט-טאָג איז גיך אוועק, און ווידער האָט זיך אָנגערוקט די נאכט, און,
וי אמאָל אין בערדיטשעוו, זייַנען ביידע כאוויירים געלעגן אין איין בעט.
סארא א זיי זיינען דאן געווען. זיי האָבן דאן געטרוימט װערן גרויסע, און איצט
װאָלטן זיי געװאָלט זײַן קלייגע.
-- דו געדע נקסט ט, עזרע?
-- איך געדענק, עלישע...
-- וי גוט ס'איז געװועןי
-- יאָ, ס'איז געווען גוט!
-- אײַ, וי גוט ס'איז געװוען!
ווער האָט עס אויסגעטראכט, אז די הארבסטיקע נעכט זיינען לאנג? זיי זײַנען לאנג עפשער
פאר די, װאָס האָבן זיך ניט אין װאָס צו דערמאָנען, פאר די, װאָס ווילן שוין מער גאָרניט און
פארלאנגען גאָרניט פונעם לעבן... און עלישען מיט עזרען איז א שאָד פארשלאָפן די מינדסטע
דערמאָנונג, די מינדסטע קלייניקייט. ליכטיקע טרוימען! װי טויבן האָבן זיי זיך געטראָגן אמאָל
ארום און ארום, און װוער האָט זיך עס געקאָנט ריכטן, אז די טויבן זאָלן פארוואנדלט ווערן אין
אזעלכע בייזע, שווארצע ראָבן. פריִער איז עזרע מעקאנע געווען עלישען -- ער איז א סאך שטאר-
קער געווען פון אים, ער האָט אים װײַט אריבערגעיאָגט, ער איז געווען פּעדאָצערס בעסטער טאל-
מיד. און דאָ, אין ווארשע, איז עלישע מעקאנע עזרען -- עזרע איז דערווארעמט מיט מיריעמס
ליבע, ער האָט זיך ניט אָפּגעריסן פון דער היים, פון פּעדאָצערן, עזרע האָט דאָ געפונען קאמסקין
און שאָלעמקען -- אי א לערער, אי א טאלמיד. ער האָט דאָ געפונען א סאך פריינט. דער לאנ-
גער פינצטערער קאָרידאָר איז זיַן שוץ, זײַן פעסטונג. און ער, עלישע, הענגט אינדערלופטן,
נאָר אָט לעבט אוף די מינוט, ווען ביידע כאוויירים גלײַכן זיך אויס. עס לויפן דורך פאר-
שיידענע שטעט, פארשיידענע קאָנצערטן, פארשיידענע צושויער-זאלן.. עס װוערן אוױיסגעלאָשן
די ליכטיקע דערמאָנונגען. ארום און ארום איז נאכט, א שלאָפּלאָזע אומרויקע נאכט.
-- װאָס זשע וועט זיַן?
-- װאָס זשע װײַטער?
ניט געפינענדיק קיין ענטפער, לויפן ביידע כאוויירים ווידער אף צוריק, אף צוריק אין דער
פארגאנגענהייט...
עלישע בלעטערט עזרעס אלבאָמען. דאָ זיַנען צונויפגעזאמלט פּעדאָצערס פאָטאָגראפיעס.
פּעדאָצער האָט באשאפן א נײַעם ניגן. דער ניגן זינגט ארויס פון זײַנע פארמאכטע ליפּן,
פון זײַנע אָפענע אויגן. ער קוקט אים אָן פּעדאָצער, דעם ניגן, הערט זיך צו צו יעדן קלאנג
זײַנעם און ווייסט נאָך אליין ניט, װאָס דער ניגן שטעלט מיט זיך פאָר.
פּעדאָצער דיריזשירט מיט זײַן קאפּעלע. די שווארצע האלב-װײַסע באָרד איז צעטיילט אף
דער העלפט. די יוגנט מיט דער עלטער ווילן דאָ ניט זײַן צוזאמען. די מוסקולן פון זײַן פּאָנעם,
1395
|
|
|
|
|
די אויגן זײַנען בא אים אָנגעשטרענגט, און די הענט זײַנען צעװאָרפן און צעשלײַדערט מיט
אזא קראפט, אז זיי װאָלטן געקאָנט ארומכאפּן צען מאָל אזויפיל קלאנגען, װי די קאפּעלע
ברענגט ארויס.
פּעדאָצער שפּילט אפן פידל. דער פידל איז צוגעוואקסן צו אים, און ער צום פידל. יעדן
קלאנג, װאָס דער פידל ברענגט ארויס, כאפּט אוף פּעדאָצער, װי א סאָד, װאָס איז דאָ ערשט
אנטפּלעקט געװאָרן פאר אים.
פּעדאָצער צװוישן זײַנע טאלמידים. זײַן גאסטפרײַנטלעך אויסגעשטרעקטע האנט באגריסט,
רופט און בעט קומען יעדן איינעם, קומען צו אים און נעמען, װאָס ער באדארף, נעמען, װאָס
אים פעלט, נעמען אלץ, װאָס ער, זייער רעבע, פארמאָגט.
פּעדאָצער רעדט... פּעדאָצער קוקט ארײַן אין א סייפער...
עלישע איז מעקאנע עזרען, װאָס ער האָט באוויזן צונויפזאמלען און פארהיטן אָט די אלע
פאָטאָגראפיעס.
--- איך האָב אפילע קיין איין פאָטאָ זײַנע ניט, -- קלאָגט זיך עלישע, -- אָט האָסטו צויי
אלציינע, שענק מיר איינע...
-- נעם!
-- אָט אזא האָט ער זיך מיר פארגעדענקט, -- קאָן עלישע זיך ניט אָנקוקן אינעם בילד.
פּעדאָצערס בריוו! די פריינט לייענען צוזאמען.
,קאָנען שפּילן איז נאָך װייניק, מע דארף נאָך קאָנען אויסהיטן, באשיצן און לאָזן זיך פא-
נאנדערוואקסן דאָס קאָנען. קאָנען שפּילן -- איז בלויז דער ערשטער שטאפּל, און אויב מע שפּאנט
ניט איבער פונעם ערשטן שטאפּל אפן צווייטן, פירט אין ערגעץ ניט דער ערשטער שטאפּל."
;דאָס גרעסטע גליק איז, ווען דער מענטש קאָן זאָגן: איך האָב אלץ געטאָן, װאָס איך האָב
געקאָנט! בלויז אזא מענטש האָט ניט אומזיסט געטראָטן אף דער ערד, ניט אומזיסט געלעבט אף
דער וועלט".
און די פרײַנט פרעגן בא זיך: צי האָבן זיי רעכט דאָס צו זאָגן? װאָס קאָנען זיי ענטפערן
זייער לערער?
עזרע האָט געשריבן פּעדאָצערן, אז ער האָט מוירע בלײַבן אינמיטן וועג, ער האָט מוירע,
אז ער װעט ניט דערגיין צום הויכן בארג, אהין, ווו ער, פּעדאָצער, רופט אים, און פעדאָצער
זידלט עזרען, ער הייסט אים זיך לערנען בא דעם שוואכסטן פון די פייגל -- בא דער טויב. א
פויגל, אז ער װערט מיד בעשאסן פּליִען, לאָזט ער זיך אראָפּ רוען אף א פעלדז אָדער אף א
בוים, און די טויב, װי מיד זי זאָל ניט זײַן, שטעלט זי זיך ניט אָפּ, זי לאָזט אראָפּ איין פליגל,
ער זאָל זיך אָפּרוען, און מיטן צוייטן זעצט זי פאָר פאָכן, פליט זיך איר וועג װײַטער. די
פרײַנט זעצן פאָר לייענען דעם בריוו, און זיי קלאָגן זיך אָן ווערטער פאר זייער רעבן. אוי, וי
שווער, װי שווער ס'איז זיך הייבן מיט איין פליגל אין דער הייך, ווען דער צווייטער, דער איבער-
געבראָכענער, ציט אין דער נידער, אראָפּ.
פּעדאָצער שרײַבט: ,נעגינע איז דער אויצער פון אלע אויצרעס. אן אויצער, אז דו פאר-
שליסט אים, איז ער דײַן אויצער, און נעגינע, אז מע פארשליסט, ווערט אויס נעגינע, אויס אוי-
צער. דער אויצער פון נעגינע דארף שטענדיק זײַן אָפן. אלע טאָג דארף מען אים זוכן, אָט דעם
אויצער, אלע טאָג דארף מען אים באנײַען, און אז מע זוכט -- געפינט מען. װי זאָגן דאָרט
אונדזערע כאכאָמים: ;זאָגט דיר עמעצער: איך האָב זיך באמיט און ניט דערגרייכט -- גלייב
ניט; זיך ניט באמיט און דערגרייכט --- גלייב ניט; זיך באמיט און דערגרייכט -- גלייב".
פּעדאָצער זאָגט: ,נעגינע איז געגליכן צו וואסער: װי וואסער, פליסט זי אומעטום; וי אָן
וואסער, קאָן דער מענטש אָן איר ניט לעבן, און װי וואסער, רייניקט זי דעם מענטשן.."
עלישע מיט עזרען שפּילן פּעדאָצערס דועט -- יענעם דועט, וועלכן ער האָט פאר זיי ביידן
אָנגעשריבן.
דער זעלבער און ניט דער זעלבער דועט, װײַל זיי ביידע זײַנען שוין ניט די זעלבע, װי
דאן, ווען זי האָבן דעם דועט געשפּילט צום ערשטן מאָל.
ווען שאָלעמקע מיט קאמסקין האָבן זיך נאָכן דועט ארײַנגעריסן צו פּאולינען אין צימער,
האָט עזרע פלינק -- פון פארשיידענע ערטער, פון הינטערן מאטראץ, פון דעם טשעמאָדאן, פון
דער שאפע און פון דער עטאזשערקע צונויפגעקליבן זײַנע נאָטן-ביכער און נאָטן-העפטן
קעדיי באקענען עלישען מיט זײַן רעפּערטואר.
-- אָהאָ! -- האָט שאָלעמקע באגײַסטערט אויסגעשריִען. -- עס קאָן סטײַען פון הײַנט ביז
איבעראיאָר!
עזרע האָט שטאָלצירט מיט זײַן נאָטן-ביבליאָטעק:
136
-- ניט אלץ, געוויינלעך, איז פון מײַן אמפּלוא, אָדער וי פּעדאָצער זאָגט, פון מײַן גוסט.
נאָר קעדיי שפּילן דאָס, װאָס איך יל שפּילן, דארף מען אלץ שפּילן. אז ס'זאָל זײַן װייניק און
גוט, דארף מען האָבן א סאך. פון א סאך וייניק װעט זיך שטענדיק באקומען.
עלישע האָט געבלעטערט די נאָטן-העפטן:
-- אָט די סאָנאטע שפּיל איך אף אויסװייניק, און די אויך. אז איך שפּיל אף אויסװייניק,
פיל איך זיך פרייער...
--- און ווער איז דער? -- עלישע שטויסט זיך אָן אף א נײַעם נאָמען און װוּנדערט זיך, װאָס
ביז אהער האָט ער ניט געװוּסט פון אים.
עלישע לויפט דורך מיט די אויגן איבער די ערשטע צויי שורעס, און זײַנע פיס קלאפּן צו
צום טאקט פון דער דריטער און פערטער שורע.
עזרע לייגט פאָר עלישען, אז זיי זאָלן צוזאמען לייענען פון בלאט. װוי לויפער אפן פעלד,
װאָס שלינגען מיט זייערע פיס דיסטאנץ נאָך דיסטאנץ, אזוי יאָגן זיך פאנאנדער זייערע אויגן
איבער דער בלאט. סארא גליק -- פארמאָגן דעם געבענטשטן אינערלעכן געהער, װאָס הערט,
שטעלט זיך פאָר און זעט יעדן קלאנג.
-- װאָס װאָלט געווען מיט בעטהאָװענען, -- זאָגט עלישע, -- וװען ער װאָלט ניט פאר-
מאָגט דעם דינסטן און פארשארפטסטן אינערלעכן געהער, װאָס איז געװאָרן נאָך הערעוודיקער
און נאָך זעעוודיקער, ווען זייַנע אויערן זײיַנען פארשלאָסן געװאָרן אף אײיביק.
עזרען קומט אוף אפן זינען א פאל, װאָס האָט פּאסירט מיט זײַן טאלמיד, מיט שאָלעמקען.
-- איך האָב שאָלעמקען פארגעבן שאָפּענס אן עטיוד, שאָלעמקע איז קראנק געװאָרן און
האָט דעם פידל אין דער האנט ניט געקאָנט נעמען. נאָר ליגנדיק אין בעט האָט ער זיך ניט
צעשיידט מיט די נאָטן און אין מעשעך פון א כוידעש צײַט אױיסגעשפּילט מיט די פינגער אונ-
טער דער קאָלדרע יעדן טאקט, פאָרגעשטעלט זיך, געהערט און געזען יעדן קלאנג, און דעם
ערשטן טאָג, ווען ער איז נאָר אראָפּ פונעם בעט, האָט ער מיך איבעראשט מיט זײַן שפּילן.
עלישע כאפּט ארום שאָלעמקען און בעט אים גלײַך שפּילן דעם עטיוד.
-- ניין, -- האָט קאמסקי דערווידערט, -- שאָלעמקע װעט שפּילן דערנאָך. אין יעדער זאך
דארף זײַן אָרדענונג. דער ערשטער באדארף שפּילן דער גאסט.
אלע זײַנען מאסקים געווען, און עלישע האָט גענומען דעם פידל.
איידער עלישע האָט ארויסגעבראכט דעם ערשטן קלאנג, האַבן שוין אלע קלאנגען און טאקטן
געיוירט אין זיײַנע פינגער און זיך געריסן אף דער ליכטיקער שײַן. א דונער פון קלאנגען א
בליץ נאָך א בליץ. אלץ איז אין פלאמען, עס שרײַען די פּאוזעס, עס שרײַט דאָס שװײַגן, עס
שטורעמען אלע שטילקײַטן. װי שרעקלעך און װוּנדערלעך! דער װוּנדער, װאָס ווערט געשענקט
דעם אויער און דעם אויג, איז בלויז אף א רעגע.
גלײַך נאָך עלישען האָט עזרע גענומען איבערשפּילן דאָס, װאָס עלישע האָט דאָ ערשט גע-
שפּילט, און ס'איז ניט געווען צו דערקענען, אז דאָס איז דאָס זעלבע װערק. עלישע האָט ליב
טרייסלען דעם בוים און הערן דעם גערודער פון די װאָרצלען, דעם גערויש פון די צװײַגן מיט
די בלעטער -- עזרע הערט זיך צו צום ציטער פון יעדער צװײַג, צום פלאטער פון יעדן בלאט,
קוקט ארײַן אינעם שאָטן, װאָס דער בוים ווארפט אָפּ פון זיך. עלישע וויקלט פאנאנדער די זעג-
לען אנטקעגן די נײַע ווינטן, אין אומרו זוכט ער די רו, און עזרע זוכט אין רו דעם אומרו.
איין שול זײַנען זיי דורכגעגאנגען, און װי פארשיידן זיי זײַנען! פארשיידענע צוגאנגען, פאר-
שיידענע טעמברען, פארשיידענע ניואנסן... דאָס האָט פארלאנגט און דאָס האָט זיך דערשלאָגן
פּעדאָצער.
;מאכט מיר ניט נאָך, --- פלעגט פּעדאָצער שטענדיק טײַנען, -- נאָכמאכן הייסט אינגאנצן
זיך פארלאָזן אף יענעם און אף קיין האָר ניט גלייבן אין די אייגענע קויכעס. שפּילט ניט װי איך,
שפּילט וי איר, װי איר באדארפט שפּילן. יעדער איינער האָט זיך זײַן גאנג, זײַן געשאנק, און ער
האָט קיין רעכט ניט לעבן אף יענעמס כעזשבן. א גוטער טאלמיד לאָזט זיך מיט דער בראָכע
פונעם רעבן אף נײיע וועגן, װוײַל ווען אלע װאָלטן געגאנגען אף איינעם און דעם זעלבן וועג,
װאָלט מען אין ערגעץ ניט דערגאנגען, װאָלט מען זיך צוזאמענגעשטויסן און זיך אזוי פארפּלאָנ-
טערט, אז מ'װאָלט ניט געװוּסט װוּהין גיין, װוּ זיך קערן און ווענדן".
עס האָט געשפּילט שאָלעמקע. מיט ברייט צעעפנטע אויגן קוקט דאָס ייַנגל פון לאנגן פינצ-
טערן קאָרידאָר אף דער גרויסער וועלט, װאָס איז װי ערשט באשאפן געװאָרן. אלץ איז, דוכט
זיך, אזוי קלאָר, אזוי פּאָשעט, אזוי געוויינלעך, אזוי מעגלעך. מע נעמט דעם פידל אין דער
האנט -- און דאָס גליק איז דײַנס. דער פידל פאָלגט דיך, דער פידל הערט דיך, פילט אויס
אלץ, װאָס דו פארלאנגסט, --- איז ווער קאָן זיך גלײַכן צו דיר?
127
: שאָלעמקע שפּילט. עלישע גלייבט אים, עזרע פרייט זיך צוזאמען מיט אים, און קאמסקי
ווערט מילדער און מילדער... /
--- ווער שפּילט עס? -- פרעגן די װײַבער פון קאָרידאָר.
-- דאָס שפּילט מײַן שאָלעמקע, -- פארכאפּט לייקען דער אָטעם, -- איך דערקען שוין אָן
די קלאנגען, אז דאָס רעדט זײַן פידל, אז דאָס שפּילט ער, מײַן שאָלעמקע.
אלע װײַבער זײַנען מעקאנע געווען לייקען, דער גליקלעכסטער פון אלע מאמעס, און גע-
האלטן איר אין איין ווינטשן, אז זי זאָל נאָך דערלעבן א סאך נאכעס אין אים.
-- איז װאָס זשע וויינט איר, לייקע?
-- איך וויין דען?
שאָלעמקע האָט געשפּילט, און לייקע האָט געוויינט...
צן נײַע פײַערלעך
צום שלימאזל באדארף מען אויך האָבן מאזל, צום אומגליק א שטיקל גליק און צו דער
מאקע א רעפוע, װײַל אנדערש װאָלט מען ניט איבערגעטראָגן דעם שלימאזל, ניט אויסגעהאלטן
פונעם אומגליק און געפּלאצט פון דער מאקע.
אין אָט די שווערע טעג האָט זיך עזרע דערמאָנט אָן פערעצן. נאָך דאן, ווען עזרע האָט זיך
באקאנט מיט אים בא זיאמען, האָט פּערעץ אים אײַנגעלאדן צו זיך. , מײַן הויז און מײַן הארץ
זײַנען שטענדיק אָפן פאר אײַך, איר װעט בא מיר שטענדיק זײַן אן אָנגעלײגטער גאסט".
עזרען. האָט זיך שוין לאנג געװאָלט גיין צו פּערעצן, נאָר ער האָט ניט געוואגט. אָבער איצט
מוז ער גיין. ער, פּערעץ, איז דער איין-און-איינציקער אין ווארשע, װאָס קאָן אים מיט עפעס-
װאָס העלפן.
עזרע האָט קיין טאָעס ניט געהאט. די לעצטע האָפּענונג האָט אים ניט אָפּגענארט. אפן
צווייטן טאָג נאָך דער באגעגעניש איז פּערעץ אליין געקומען אין לאנגן פינצטערן קאָרידאָר מיט
דער פריידיקער בסורע, אז זײַן פּרײַנט אװגוסט באָלעסלאווסקי, דער פּראָפעסאָר פון מוזיק-
שול, איז מאסקים לערנען מיט עזרען און מיט עלישען אף א פּריוואטן אויפן בא זיך אין דער
היים אָן שום געצאָלטס.
ס'איז געווען א קילער הארבסט-טאָג.
די טיר פון אווגוסט באָלעסלאווסקיס וווינונג האָט ברייט געעפנט פאר עלישען און עזרען
א יונגע, שלאנקע פרוי. עס האָט אן אָטעם געטאָן מיט ווארעמקײַט. די ווארעמקייט האָט זיך
געטראָגן פון די בלויע אויגן, פון די גאסטפרייַנטלעך איינלאדנדיקע הענט און פונעם ,פּראָש
פּאנא".
-- גיט איבער, -- האָט עזרע זיך העפלעך פארנייגט פאר דער שיינער װוּקסיקער פרוי
מיט די בלאָנדע האָר, --- פּעדאָצערס טאלמידים זײַנען געקומען צו אים.
עס איז ניט דורך קיין מינוט, און באָלעסלאווסקי האָט זיך באוויזן אין פאָדערצימער.
-- אָ, פּאן עזרע! -- דער פּראָפּעסאָר. האָט פעסט געדריקט די האנט פונעם יונגן מענטשן. --
זייער גוט, װאָס איר זײַט געקומען! און איר זײַט געוויס עלישע -- עזרעס כאווער? לעאָן פּערעץ
האָט מיר דערציילט וועגן אײַך... זייער גוט, װאָס איר האָט געפונען דעם וועג צו מיר. ווער
ס'זאָל שפּילן און װער ס'זאָל ניט שפּילן -- איז ניט אין זייער רעשוס, ניט אינעם רעשוס פון
די, װאַס האָבן רעשוס אף אלץ... דאָס איז שוין באשטימט געװאָרן אָן זי און פאר זיי! די נאטור
האָט באשטימט! די נאטור האָט אָפּגעקליבן, און איר אויסוואל איז א ריכטיקער. איצט איז אלץ
אָפּהענגיק נאָר פון אײַך! און איך פון מײַן זײַט װעל טאָן אלץ, װאָס איז אָפּהענגיק פון מיר...
קומט זיך אונטערפעסטיקן, לאָמיר צוזאמען פרישטיקן, -- האָט דער פּראָפּעסאָר אײַנגעלאדן
די געסט אין עס-צימער.
באם פרישטיק האָט באָלעסלאווסקי פאָרגעזעצט זיך אָנפרעגן, גלײַך װי ער האָט נאָרװאָס
זיך דערװוּסט וועגן דעם, װאָס עס האָט געטראָפן מיט עלישען און מיט עזרען.
-- סארא אינקװיזיטאָרישע אכזאָריעס, סארא רעציכע! פארמאכן די טיר פאר די, װאָס
האָבן רעכט די ערשטע ארײייַן, ארױיסשלײַדערן צו אלדי רוכעס דאָס, װאָס איז אזוי נייטיק, װאָס
מע באדארף זוכן וי גאָלד אין זאמד!
דער גאָפּל אין זײַן האנט איז װי א שפּיז געווען אָנגעשטעלט, גרייט צום שטעכן.
-- אָבער זיך ניט אונטערגעבן! -- איז דער גאָפּל אלץ פעסטער פארקלעמט געװאָרן אין
באָלעסלאווסקיס פויסט. -- איר טאָרט אף קיין איין מינוט ניט ארױיסלאָזן דעם פידל פון דער
138
האנט. אין איין שיינעם טאָג װועס איר מיט אײַער שפּילן אָנפאלן אף אײַערע סאָנים און זיי
פארניכטן.
עלישע און עזרע האָבן זיך דערפילט, װי בא זיך אין דער היים. אָט דאָס הויז װעט װערן
זייער שוץ, זייער פעסטונג. אָט פונדאנען װעלן זי אָנפאלן אף זייער סוינע און אָפּהאלטן א ניצאָכן,
דעם פּראָפּעסאָרס שטים קלינגט זיגעריש: :
-- די סאָנים אײַערע װעלן איבערגעשראָקענע זיך ארומקוקן פון אלע זײַטן: ויאזוי האָט
עס פּאסירט? מיר האָבן דאָך פאר זיי אלע וועגן אָפּגעשניטן, מיר האָבן דאָך זיי אין ערגעץ ניט
צוגעלאָזט, ויאזוי זשע האָבן זיי געקאָנט װערן אזעלכע װירטואָזן, אזעלכע מײַסטערס?.. איך
טרײַב ניט איבער, מאריִע, -- האָט זיך אװוגוסט געווענדט צו זײַן פרוי, -- עזרען האָב איך
עקזאמענירט, עזרען האָב איך געהערט... און וועגן אים, וועגן עלישען, האָט מיר לעאָן פּערעץ
דערציילט. איך בין זיכער, אז זי וועלן בארעכטיקן מײַנע דערווארטונגען.
מאריִע איז מעכאבעד געווען עלישען מיט עזרען:
-- עסט! פארזוכט! דאָס צווייטע מאָל וװועלן מיר צוגרייטן עפּעס בעסערס.
-- עסט, עסט, -- האָט מאריען אונטערגעהאלטן דער מאן, -- פידלער דארפן זײַן געזונט,
זיי דארפן האָבן מער קויעך, װי דער טרעגער, װי דער קאטאָרזשניק. יאָ, יאָ, נישטאָ אף דער
וועלט קיין שווערערע ארבעט, וי אופהייבן און אײַנהאלטן דעם פידל. יל דער פידלער, אז
זײַן פידל זאָל אים אלץ אוועקגעבן, דארף ער פריִער פון אלץ זיך אליין אָפּגעבן דעם פידל. דער
פידל נעמט בא אײַך צו די קינדהײַט. אלע קינדער שטיפן, אלע קינדער שפּילן זיך, און די,
װאָס האָבן גענומען דעם פידל אין דער האנט, ווייסן בלויז פון איין שפּיל, פון דער שפּיל אפן
פידל. אויך די יוגנט פארשלינגט ער, דער פידל. און װאָס רײַפער דער פידלער ווערט, אלץ שווט-
רער און שווערער װוערט אים. ער איז אנערקענט, ער האָט דערפאָלג, מע אפּלאָדירט אים, און
דער איינציקער אומצופרידענער איז פאָרט ער, דער פידלער. נאָכן גרויסן דערפאָלג, אין די
שלאָפּלאָזע נעכט, רינגלען אים ארום אף זײַן געלעגער אלע זיינע װערק, װאָס ער האָט באוויזן
אויסצושפּילן, און דער פידלער קאָן זיך ניט מויכל זײַן -- ער האָט דאָך געקאָנט שפּילן א סאך
בעסער! אין די שלאָפּלאָזע נעכט שפּילט ער איבער אין זיך אלץ, װאָס ער האָט געשפּילט, און עס
באקומט זיך אָן אן ערעך בעסער, שטארקער און טיפער. און ווען עס נעמט שוין טאָגן, איז ער
ווידער ניט צופרידן ער האָט דאָך געקאָנט שפילן נאָך בעסער! אָט די אומצופרידנקײַט איז
פארן פידלער דאָט זעלבע, װאָס דער ווינט פאר די זעגלען...
פונעם קלאס-צימער האָבן זיך דערטראָגן פארשיידענע צעבראָכענע קלאנגען-שטיקער. עס
קרעכצן פידלען, עס ברומט דער ראָיאל. איין פידל מאכט נאָך דעם צווייטן: א סקריפּערײַ פון
טויערן, א געקריי פון הענער, א קאָדקאָ פון הינער, א הירזשען פון פערד, א מעקען פון קי
און שעפּסן...
-- דו הערסט, אווגוסט?
-- איך הער, מאריַע! -- האָט באָלעסלאווסקי גוטמוטיק געשמייכלט. -- דאָס, װאָס כעוורע
שטיפן, מאכט ניט אויס. שפּאס און שטיפערײַ -- איז גאָר ניט אזא שלעכטע אוּווערטיורע פאר
דער ערנסטער שפּיל.
-- א מאָדנער מענטש מייַן אווגוסט, -- האָט שטאָלץ געזאָגט מאריע, -- זינט איך קען אים,
איז נאָך ניט געווען אזא פאל, אז ער זאָל ארײַן אין קלאס-צימער אין א פּיזשאמע. אף א לימוד
אין זײַן אייגענעם קלאס, בא זיך אין שטוב, טוט ער זיך אָן אזוי, װי ער זאָל גיין אף א קאָנ-
צערט אָדער אין דער מוזיק-שול. מע טאָר ניט; זאָגט ער, װאָכעדיק מאכן דאָס שפּילן ניט פאר
זיך און ניט פאר די שילער.
באָלעסלאווסקי האָט אויסגעהערט עלישען מיט גרויס פארגעניגן. ווען עלישע האָט פארעג-
דיקט, האָט דער פּראָפּעסאָר גענומען בא אים פון די הענט דעם פידל, באטראכט אים פון אלע
זײַטן און זיך אָנגעשטױסן אף א ייִדישן אופשריפט. עלישע האָט איבערגעזעצט:
;פון א געליטענעם בוים און א געליטענעם שניצער -- א געליטענעם פידלער!"
-- װאָס באטייט עס?
עלישע האָט דערציילט די געשיכטע פונעם פידל.
-- ניט אין איטאליע, ניט אין ברעשי, ניט אין קרעמאָנע איז דער פידל באשאפן געװאָרן, נאָר
אין לינעץ, אין א קליין שטעטעלע אף אוקראינע. ניט סטראדיווארי, ניט אמאטי און ניט גוואר-
נערי האָבן אים אויסגעשניצט, נאָר מײַן אייגענער פאָטער, דער לינעצער שניצער... מײַן פאָ-
טער, דער פארשטויסענער, עלנטער קינסטלער, װאָס קיינער דארף אים ניט. אין פארװאָרפע-
נעם שטעטל איז מײַן פאָטער שטארק פארביטערט געווען פון זײַן אייגענעם גוירל און פון מײַן
גוירל, און אָט, ווען ער האָט פארטראכט אויסשניצן פאר מיר א פידל, האָט ער ניט געזוכט
דעם ,זינגענדיקן" בוים, נאָר דעם סאמע לײַדנדיקסטן, מיַט װאָס מער אײַנגעשניטענע װוּנדן*
139
קארבן. ,דער אויסגעווייטעקטער בוים, -- האָט געזאָגט מײַן פאָטער, --- װעט װי א מענטשלעך
הארץ מיטפילן מײַן זון"... ווען מײַן פאָטער האָט מיר צוגעשיקט דעם פידל, האָט ער מיר גע"
שריבן: ,און וויסן זאָלסטו, זון מײַנער, אז דער פאָטער פונעם פידל, דער בוים, וועלכן איך האָב
אויסגעקליבן און אויסדערוויילט פון אלע ביימער, האָט אן עלנט ביטער לעבן געלעבט. שטאמען
שטאמט ער פון פעלדזן, אף א פארװאָרפענעם בארג, אין א פארהוילענעם פעלדז האָט ער דורכ-
געשלאָגן זײַנע װאָרצלען. קיינער האָט דעם בוים מיט קיין וואסער ניט באגאָסן, קיינער האָט
זײַנע װוּנדן ניט געהיילט, קיינער איז אין זײַן שאָטן ניט געזעסן, קיינער האָט אים ניט באװוּג"
דערט און קיינער האָט ניט געזאָגט --- װוי שיין איז דער בוים! א פארװאָרלאָזטער העפקער-בוים,
װאָס האָט ניט געהאט אף װעמען צו פארלאָזן זיך, װאָס האָט ניט געהאט לעבן זיך קיין איין
בוים, אין וועלכן ער זאָל זיך אָנשפּארן אין א שווערער מינוט. באטאָג האָט אים די זון געברענט,
און באנאכט האָט ער פון קעלט געציטערט. בייזע ווינטן האָבן געריסן די צװײַגן, שטורעמס
האָבן זיך צו זײַנע װאָרצלען דערקליבן. א דונער נאָך א דונער האָבן אים אף שטיקער געװאָלט
צערײיסן, א בליץ נאָך א בליץ האָבן אים אין זייערע פּײַערן געװאָרפן, און ער, דער בוים, האָט
זיך אײַנגעביסן אין פעלדז און ניט פון אָרט, אפצולאָכעס האָט ער געװאָלט לעבף.. װועסטו דאָך
פרעגן, זון מײַנער, װי זשע האָט געקאָנט דער בוים אויסהאלטן? איז קום איך דיר צו מעלדף
אז דער בוים האָט פריער וי אלע ביימער אין די טאָלן און אין די וועלדער באגעגנט דעם פרי-
לינג און יעדן טאָג פריִער פון אלע ביימער באגעגנט דעם אופגאנג פון דער זון".
עלישעס פידל איז איבערגעגאנגען פון האנט צו האנט.
דערנאָך האָט געשפּילט עזרע.
עזרע האָט זיך לײַכט געקאָנט באגיין מיט עלישעס פינגער, װאָס זײַנען צו שוואך פאר עלישעס
שטארקן טעמפּעראמענט. עלישע האָט באדארפט פארמאָגן עזרעס שטארקע פינגער. אין די
פינגער פונעם פידלער, -- האָט פאָרגעזעצט דער פּראָפּעסאָר, -- קלאפט זײַן הארץ, זיי פילן
פאָרויס די נײַע נאָך ניט באשאפענע װעלטן. זיי ברענגען ארויס דעם טרויער, אנטפלעקן די
פרייד, זיי זעען, װאָס עס טוט זיך אינעם הארצן פונעם פארליבטן, פילן און הערן, װאָס די יוגנט
זאָגט און וועגן װאָס די עלטער טראכט... זיי באגלייטן דעם הארבסט און באגעגענען דעם פרי-
לינג, באזינגען דאָס לעבן און באוויינען דעם טױיט. דאָס הארץ באפוילט די פינגער אראָפּלאָזן
זיך ביז צו די יאם-גרונטן, אויסגעפינען דאָרט און ארויסברענגען א פּערל נאָך א פּערל, ארופ-
קלעטערן אפן העכסטן בארג, דערלאנגען ביז צו די װאָלקנס, בארירן די זון. פינגער!.. לויט
זיי אורטייל איך, און קײינמאָל האָב איך קיין טאָעס ניט אין דעם באלעבאָס. און איצט זאָלן די
נײַע שילער הערן מײַנע אלטע שילער. הערן -- הייסט אויך שפּילן, אויערן -- דאָס זײַנען די
טויערן, װאָס עפענען אוף א הארץ פאר א הארץ.
באָלעסלאווסקי האָט זיך געזעצט באם ראָיאל, און דערנעבן האָט זיך אוועקגעשטעלט א
יונגער בלאָנדער באָכער. דער באָכער האָט אופגעהויבן דעם סמיק, און דער פידל האָט זיך
צעהוידעט, צעוויגט, צעברומט, װי א צװײַג פון א פּלוצעמדיק אָנגעלאָפענעם וװינט. דער פּראָ-
פּעסאָר האָט ניט אראָפּגענומען זײַנע בליקן פונעם שילערס פינגער: צי מעג מען זיי פארטרויען,
צי װועלן זיי אויסהאלטן דעם ריטם און זיך ניט פארפּלאָנטערן אין די טאקטן, דערפילן דעם
ווייטעק און אנטפּלעקן די פרייד?
דער פידל האָט געציטערט אין די הענט פונעם בלאָנדן באָכער. ער איז געוען אומ-
רויִק, -- דער אלטער שילער האָט זיך געשראָקן פאר די צוויי נײַע. דעם באָכערס אומרויקע
אויגן האָבן אויסגעמיטן עלישעס און עזרעס פּענעמער. ער האָט װי מיט געבעט געקוקט אף
באָלעסלאווסקין, יענער זאָל אים העלפן, װײַל דאָ דארף מען קאָנען בײַשטײן, די געפאר איז
גרויס!
באָלעסלאווסקיס פינגער האָבן אױיסגעשפּירט אפן ראָיאל דעם וועג פארן פידל. די קלאנגען
פונעם פידל זײַנען געװאָרן אלץ זיִכערער. דער פידלער האָט שוין מער קיינעם ניט געזען, ער
האָט געהערט בלויז זײַן פידל, די קלאנגען, װאָס דארפן באלד אָנקומען, דעם פּראָפּעסאָרס האנט,
װאָס האָט זיך אָפּגעריסן פון די קלאווישן און געװאָרפן זיך אנטקעגן דעם פידל, אָנװײַזנדיק,
זווּהין און וויָאזוי זיך באוועגן.
װאָס איז געשען? דעם בלאָנדן באָכערס אויגן האָבן אינמיטן שפּילן זיך אָנגעשטױסן אף
עלישען און עזרען... זײַן האנט, װאָס האָט געהאלטן דעם סמיק, האָט גענומען ציטערן, די קלאנ-
גען האָבן פארלוירן זייער זיכערקײַט, דער פידלער איז ארױיסגעשלײַדערט געװאָרן פון דער
װוּנדערלעכער וועלט, װוּ ער האָט זיך ערשט אזוי גוט געפילט, און ער האָט זיך דערזען אין קלאס.
איצט קאָן העלפן בלויז דעם לערערס פידל. דער בלאָנדער באָכער פארנעמט זײַן אָרט באם
ראָיאל, און דער פּראָפּעסאָר גייט דורך אף דעם פידל עטלעכע מאָל יענע ערטער, װוּ ס'איז דעם
10
שילער שווער געווען דורכגיין. די ניט בוילעט אויסגעדריקטע פראזעס זײַנען אויסגעפאריכט,
דער ריטם איז אױסגעגלײַכט. די פארלוירענע װוּנדערלעכע וועלט איז אומגעקערט. ס'איז נאָך
אָבער פרי געווען לאָזן דעם שילער אליין, און דער פּראָפּעסאָר האָט געשפּילט צוזאמען מיט אים.
א מינוט און נאָך א מינוט, דער בלאָנדער באָכער װוערט בא זיך אלץ זיכערער און זיכערער, די
קלאנגען פון זײַן פידל ווערן פולער, שטארקער. באָלעסלאווסקיס פידל שפּילט אלץ שטילער
און שטילער, ביז ער ווערט אינגאנצן אנשוויגן --- ער האָט שוין זײַנס אָפּגעטאָן. װוידער פאלט
צו באָלעסלאווסקיס איין האנט צו די קלאווישן פון ראָיאל, און די צווייטע דיריזשירט און פירט
נאָך זיך דעם פידלער. נאָך א װײַלע -- און דעם פּראָפּעסאָרס ביידע הענט עטעמען פרײי אף די
קלאווישן. איצט איז ניטאָ װאָס צו אײַלן, איצט קאָנען זי רויַק נאָכגײן, מיטגיין און באגלייטן,
זינט יענעם טאָג איז שוין פּעדאָצער ניט געווען דער איין-און-איינציקער לערער עזרעס און
עלישעס. רימענדיק פּעדאָצערן, האָבן זיי גערימט אויך דעם פּראָפּעסאָר באָלעסלאווסקי, צוזאמען
מיט זיי זײַנען פונעם פּראָפּעסאָר באגײַסטערט געווען די אײַנװױנער פון קאָרידאָר.
-- סארא לײַטישער מענטש ער איז, אָט דער אווגוסט באָלעסלאווסקי!
-- סארא גוט הארץ ער פארמאָגט!
-- פאראן נאָך מענטשן אף דער וועלט!
ווידער, װי אמאָל, אין די בערדיטשעווער צײַטן, האָבן עלישע און עזרע קיין מינוט ניט
געקאָנט זײַן איינער אָן דעם צווייטן. אף דער העלפט האָבן זיי זיך געטיילט מיט די , שטונדן",
אף דער העלפט האָבן זיי זיך געטיילט מיט דעם בעט, אף דער העלפט האָבן זיי זיך אפילע גע-
טיילט מיט שאָלעמקען -- א שאָ האָט עזרע מיט אים געלערנט, און א שאָ האָט מיט אים גע-
לערנט עלישע. אף דער העלפט האָבן זיי געשריבן בריוו צו פּעדאָצערן. קיין ליפּאָװועץ, קיין לי-
נעץ און אפילע צו מיריעמען. צו קליין זײַנען פאר זיי געווען די הארבסטיקע נעכט -- מע האָט
ניט באוויזן ארויסזאָגן איינער פארן צווייטן אלע געדאנקען און געפילן.
באָלעסלאווסקי האָט פארגעבן עלישען און עזרען אויסלערנען א דועט, וועלכער האָט זי
דערמאָנט פּעדאָצערס דועט. די דערמאָנונגען וועגן ערשטן דועט האָבן פארומערט די פרייד
פונעם צווייטן. ניט קיין מאזלדיקער איז ער געווען, יענער ערשטער דועט. אין דעם זעלבן טאָג,
ווען זי האָבן אים באדארפט אויספילן פאר פּעדאָצערס געסט, איז עזרע געצװוּנגען געװען
פארלאָזן בערדיטשעוו און זיך אומקערן אהיים.
ביידע כאוויירים האָבן פארלאנגט נאָר איינס,. אז דער איצטיקער צווייטער דועט זאָל זײַן
מאזלדיקער פונעם ערשטן. זיי האָבן געגלייבט און זיך געשראָקן. װאָס רײַפער און טיפער דער
דועט האָט גענומען קלינגען, אלץ מער האָבן זי געציטערט איבער אים, װי מע ציטערט איבער
א קוים דערווארט קינד, װאָס ווערט שענער און קליגער פון טאָג צו טאָג --- קיין בייז אויג זאָל
דעם ניט שאטן, קיין שלעכטס זאָל מיט דעם ניט טרעפן.
הײַנט קומט צו פאָרן מיריעם, און מאָרגן װעלן עלישע און עזרע שפּילן דעם נײַעם דועט
פארן פּראָפּעסאָר, פאר די שילער, פאר די געסט -- פאר די פידלער און לערער פון מוזיק.
הײַנט וועט עזרע באגעגענען מיריעמעף א שאָד נאָר, װאָס איצט איז הארבסט און מיריעם
װעט ניט קאָנען ארויס פון וואגאָן אין איר װײַסן קלייד, װאָס פּאסט איר אזוי צום פּאָנעם.
שוין לאנג האָט ער זי ניט געזען -- װי זעט זי אויס? פאר עזרעס אויגן גייען דורך פאר-
שיידענע מיריעמס -- א זעקסיאָריקע, א צעניאָריקע, א זיבעצניאָריקע... פארשיידענע מיריעמס,
און אלע זײַנען זי װי געטרײַע כאווערטעס, װאָס געזעגענען זיך מיט דער יוגנט פון זייער בא-
ליבטער כאווערטע, נאָר טרעטן אָבער ניט אָפּ אף קיין מינוט פון דער איצטיקער מיריעם, פון
דער מיריעם, װאָס קומט הײַנט צו אים.
װאָס זשע וועט זי אים זאָגן? עזרע וויל טרעפן מיריעמס ערשטע ווערטער.
,;איך האָב דיך ליב!? --- ניין, דאָס איז וייניק.
;איך קאָן אָן דיר ניט זײַן!". אויך ניט --- דאָס הייסט דאָך אָנשטאָט זיך אליין מאקריוו זײַן,
פאָדערן, אז ער, עזרע, זאָל זײַן איר קאָרבן.
און עזרע הערט, װי מיריעם ברענגט ארויס דאָס שטארקסטע פון דעם, װאָס א פרוי קאָן
זאָגן. זי זאָגט דאָס, װאָס ראָכל האָט געזאָגט איר געליבטן אקיווען: ;אויב אקיווע איז נאָך ניט
דערפלויגן, אויב אקיווע באדארף נאָך פליִען און פליִען, װעל איך ניט זײַן קיין שטיין אף
זײַנע פליגל. איך װעל זײַן די צווייטע פּאָר פליגל, װאָס דארפן פארבײַטן די אָפּגעשוואכטע אין
לאנגן שווערן וועג. פלי װײַטער, אקיווע! ווארטן איז שווער, נאָר אוב מײַנע ליידן ועלן דיר
גרינגער מאכן, זײַנען אָט די ליידן שטארקער פון די גרעסטע פריידן!"
141
יאָ, מיריעם האָט אים געשריבן דאָס זעלבע: ,פלי וייטער, עזרע! פלי װוײַטער!" אנדערש
קאָן זי ניט זאָגן... אנדערש וועט זי ניט זאָגןי-
דער הימל איז געווען אָנגעכמורעט, אָט-אָט װעט נעמען פאלן א שניי. די אײַנװויגער פון
לאנגן פינצטערן קאָרידאָר, װאָס קוקן שטענדיק אפן שניי און אפן פראָסט וי אף צוויי רויבער,
וועלכע רײַסן בא זיי ארויס דעם לעצטן גראָשן אף הייצונג, זייַנען איצט שטארק צופרידן געווען,
זואָס זיי וועלן באגעגענען מיריעמען מיט אן ערשט אראָפּגעפאלענעם שניי און מיט בלומען אין
די הענט... פּאולינע, לייקע און טשיפּע-שיפרע האָבן געטוליעט די בלומען צו דער ברוסט און
זיי געווארעמט. דער קאָרידאָר-אױילעם איז אונטערגעשפּרונגען, געקלאפּט א פוס אָן א פוס. לויט
די געלעכטערס און אויסגעשרייען האָט זיך געקאָנט דוכטן, אז ניט די קעלט טרײַבן זיי ארויס
פון זיך, נאָר זיי טאנצן א מין באגעגעניש-טאנץ.
-- װאָס טוען דאָ אזויפיל שלעפּער? -- האָט אופגעבראכט אויסגעשריַען א פּאָליציימאן. --
אז די זלידניע קלײַבט זיך צונויף, איז ניט צום גוטן.. צעגייט זיך צו אלדי רוכעס! איך װעל
אײַך װוײַזן, קראמאָלניקעס!
קאמסקי האָט זיך א ריס געגעבן צום פּאָליציימאן און ווען יענער האָט אויסגעשטרעקט זײַן
האנט, װאָס איז געװווינט געװאָרן אָנטאפּן אסיגנאציעס, האָט קאמסקי זיך צעשריִען ניט מיט
זײַן קאָל:
-- באגעגענען א קאלע איז שוין אויך קראמאָלע?
דער פּאָליציימאן האָט א דערצאָרנטער א שפּײַ געגעבן:
-- טפו! טפו זאָלט איר ווערן, פּארשיווע אנטיכריסטן!
דער פּאָליציימאן האָט זיך קיין אָרט ניט געקאָנט געפינען; זײַן רעכטע האנט, װאָס האָט
גאָרניט גענאשט, האָט זיך פארשעמט געבאָמבלט הין און צוריק אינדערלופטן.
-- א קאלע! כא-כא-כא! -- האָט זיך דער פּאָליציימאן געקילט דאָס הארץ. -- א קאלע
באגעגענען זיי! קארג, װאָס זיי אליין זיינען שלעפּערס, באדארפן זיי ברענגען אף דער װעלט
נאָך א שלעפּערל.
בא קאמסקין האָבן זיך געביסן די פינגער, אים האָט זיך געװאָלט אראָפּרײַסן דאָס רויטע
דעם דאָס נארישע
לאכנדיקע מױיל!
עלישען און עזרען איז אויסגעקומען זיך אריינמישן.
--- דו ווילסט באגעגענען מיריעמען מיט א סקאנדאל?
לייקע האָט געשאָלטן מיט ביטערע קלאָלעס:
--- װאָס מיינען זיי זיך, אז די ליבע איז א באראָנעסע, א פּריצטע, אן אָנגעפרעסענע נע-
גידעסטע, װאָס קאָן זיך ניט באגיין אָן מירמלשטיינערנע פּאלאצן, אָן פּליושן מעבל, אָן גאָלד
און אָן זילבער, אָן דימענטן און אָן בריליאנטן? די ליבע איז פּאָטעט געשלייערט, זי האָט ליב
א ריין הארץ, א ווארעם הארץ. װי לאנג קרענקען זיי, די פּריצים און נעגידים, צי זיי פארמאָגן
אזא הארץ! בא זיי איז פון אויבן דער פּוץ און פון אונטן די שמוץ!
זיאמע דער זייגערמאכער איז דאָ, װי שטענדיק, געקומען מיט א זייגער-מאָשל, װאָס איז
א סאך װײַטער געגאנגען פון לייקעס קלאָלעס.
-- אויב דער שאָטנדיקער װײַזער פון א זון-זייגער איז קרום, -- האָט ער געזאָגט, -- איז
ניט דער שאָטן שולדיק, נאָר דער, װאָס מאכט דעם שאָטן, -- דער קרומער שטעקן. א קרומער
שטעקן -- א קרומער שאָטן, און קרום איז ניט גלײַך, װי אָרעם איז ניט רײַך... נאָר נישקאָשע,
דאָס פײַער װעט אָפּטאָן זײַן רעכט מיטן קרומען שטעקן, און מיר װעלן אוועקשטעלן א גלײַכן,
און זײַן שאָטן וװעט ניט לײַגן, גאָרנישט ניט פארלייקענען.
-- דער סעמאפאָר איז אָפן
-- דער צוג קומט אָן
אלע האָבן גענומען מעסטן די ערטער און לעפיערעך זיך מעשאער זײַן, װוּ װעט זיך אָפּ-
שטעלן דער וואגאָן, פון וועלכן עס דארף ארויס מיריעם.
-- אָט דאָ! אָט דאָ וועט זיך אָפּשטעלן דער זיבעטער וואגאָן!
עזרע האָט אופגעציטערט: אין עטלעכע מינוט ארום וועט זיך באװוײַזן מיריעם!
דער סעמאפאָר איז אָפן. דער צוג, א מידער פון אזויפיל איינגעשלונגענע װיאָרסטן, אָטעמט
אײַן אין זיך די רו, װאָס באגעגנט און דערווארט אים דאָ אפן װאָקזאל. דער געקלאפּ פון די
רעדער ווערט אײַנגעהאלטענער און שטילער, און עזרעס הארץ קלאפּט שטארקער און שטאר-
קער, עס פארדרייט זיך אים דער קאָפּ, עס שווינדלט אים אין די אויגן...
זיבן! שווארץ אף װוײַס -- זיבף עזרע איז פלינק ארופגעשפּרונגען אפן טרעפּל פון ואגאָן.
אין עטלעכע מינוט ארום האָט ער זיך באוויזן מיט א שטרויענער קאָרזינע און מיט א קלומעק
142 יפ
אין די הענט. ער האָט איבערגעגעבן די פרײַנט זײַנע די זאכן, זיך אומגעקערט צום וואגאָן און
אויסגעשטרעקט די הענט אנטקעגן דער אָפּענער טיר.
מיריעמען האָט מען אונטערגעטראָגן בלומען. זי האָט אליין אויסגעזען װי א בלום, װוי די
מאלקע פון בלומען.
עזרע האָט פייערלעך זי באקאנט מיט זײַנע פרײַנט. מיריעם האָט ועגן אלע געהאט א
פאָרשטעלונג פון עזרעס בריוו, איצט באגעגנט זי זיך מיט זי פּאָנעם-לעפּאָנעם, פילט די ווארעמ-
קײַט פון זייערע הענט, די ווארעמקייט פון זייערע ליפּן און אויגן.
די געפלאָכטענע שטרויענע קאָרזינע איז איבערגעגאנגען פון האנט צו האנט, יעדן איינעם
האָט זיך געװאָלט כאָטש א ביסל זי טראָגן, אונטערשטעלן א פּלײיצע. דעם קלומעק האָט גענו-
מען שאָלעמקע און קיינעם אים ניט געװאָלט אָפּגעבן.
עזרע און מיריעם זיינען געגאנגען פעסט געארעמט. מיריעמס פיס, װאָס זײַנען געװווינט
געװאָרן צו דער װייכקײַט פון דער ערד, קאָנען ניט אריבערטראָגן די הארטקײייט פון די שטיי-
נער. איר דוכט זיך אלץ, אז די שטיינער שלאָגן אירע פיס. מיריעם האָט אָפט פארלוירן דעם
ריטם פון גאנג. אזא זאך, וי פּלאָנטערן דעם טאקט, װי פארלירן דעם ריטם, רעגט שטענדיק
אוף עזרען, קיין ערגערס איז פאר אים ניטאָ. אזא זאך קאָן ער ניט מויכל זײַן. טויבע אויערן און
טויבע פיס זייַנען פאר עזרען די ערגסטע קלאָלע אין דער וועלט, ער איז קײנמאָל ניט געשטא-
נען אין די דאלעדאמעס פון אזא, װאָס פילט ניט קיין ריטם. און איצט, צום ערשטן מאָל אין זײַן
לעבן, באגײַסטערט אים דער געפּלאָנטערטער טאקט און געפּלאָנטערטער ריטם, װי די שענסטע
מוזיק. יעדער ניט-געלונגענער טראָט מיריעמס זאָגט איידעס, אז קיינער האָט זי פאר די יאָרן
ניט געפירט אונטער דער האנט, אז מיט קיינעם איז זי ניט געגאנגען שפּאצירן.
מיריעם שרעקט זיך פארן ראש פון די גאסן, װאָס קלאפּט אויס, װי א האָגל אלע שטיל-
קײַטן פון איר לעבן, און זי װוּנדערט זיך און קאָן זיך גאָר ניט פאָרשטעלן, װי לעבט מען אין
אזא ראש.
-- אוי, סארא לאנגע גאסן! אוי, סארא הויכע מױיערן! -- װוּנדערט זיך מיריעם. -- אין איין
מויער וווינען מינאסטאם מער מענטשן, װי אף א ליפּאָװעצער גאס, פון איין ווארשעווער גאס
װאָלט מען געקאָנט מאכן צען אזעלכע שטעטלעך, וי ליפּאָװעץ.. און איך מיין, אז בעסער צען
שטעטלעך, איידער איין ווארשעווער גאס... מיר דוכט, אז װאָס גרעסער, לענגער און ברייטער
די גאס, אלץ דערװײַטערטער און פרעמדער וערן אירע אײַנװױינער; װאָס העכער די שטאָקן
אלץ קעלטער און שטיקנדיקער באדארף דאָרט זײַן.. -
אלע איינװווינער פון דעם לאנגן פינצטערן קאָרידאָר האָבן אײַנגעלאדן עזרען און מיריע-
מען צו זיך. מע האָט זיי געהאלטן אין איין מעכאבעד זײַן און אין איין צוּווינטשעווען. אלע זײַנען
געווען איבעראשט פון מיריעמען:
-- אזא שיינהײיט האָט נאָך די וועלט ניט געזעױי
-- װי לאנג קרענקען אלע פריצישע און נעגידישע טעכטער, צי זיי זײַנען וערט אפילע
דעם נאָגל אירן.
מיריעם האָט גענעכטיקט בא לייקען, און דאָװיד מיט שאָלעמקען -- מיט עלישען און עזרען.
לייקע האָט ניט געלאָזט צורו מיריעמען, זי זאָל איר איבערגעבן גרוסן פון יעדן ליפּאָוועצער,
און באזונדערס האָט זי געװאָלט הערן, װאָס עס איז געװאָרן פון עזרעס כאוויירים. לייקע בא-
דארף וועגן זיי וויסן, קעדיי דערװויַזן מיריעמען, אז עזרע איז מיט צען קעפּ העכער פון זייי
אז ס'איז גאָרניט צו פארגלייכ! אזא, וי עזרע, איז גאָר ניטאָ אף דער װעלט! און װאָס מער
לייקע האָט גערימט עזרען, אלץ צארטער האָט מיריעם זי ארומגענומען און געקושט.
דער מויער, אין וועלכן אווגוסט באָלעסלאווסקי האָט געװווינט, האָט געהייסן דער ;שפּילנ-
דיקער מויער". ער האָט געהאט א שעם אין אלע דערבײַיִקע גאסן און געסלעך. וועמען מע האָט
דאָ ניט אָפּגעשטעלט און געפרעגט אפן ,שפּילנדיקן מויער", האָט ער אויסגעמעלדעװעט, װי
צו גיין און ויאזוי טרעפן צו אים.
כעוורע לייצים פלעגן שפּאסן:
-- באָלעסלאווסקיס שטוב װעט איר דערקענען לויטן קוימען: פון אלע קוימענס גײט א
רויך, און פון זײַן קוימען --- קלאנגען.
עזרע האָט אָנגעדערציילט מיריעמען כידושים פון דעם /שפּילנדיקן מויער":
-- געמישטע פידל- און ראָיאל-קלאנגען הערן די גאנצע צײַט ניט אוף, פארטאָג און שפּעט
באנאכט דערטראָגן זיי זיך צו דער צענטער גאס, אפילע דער רויש פון באטאָג א זיי ניט פאר-
טויבן און פארהילכן..
142
נאָר װאָס זאָל עס באטײַטן? זיי זיינען שוין דורך דעם פאָרלעצטן קווארטאל -- און קין
איין קלאנג, דער לעצטער קווארטאל -- און באָלעסלאווסקיס מויער איז שטום, װי אלע מויערן.
עזרע מיט עלישען האָבן פארלוירענע זיך איבערגעקוקט. אז דער ;שפּילנדיקער מויער"
לאָזט זיך ניט הערן, איז עס ניט קיין גוטער סימען. װײַזט אויס, עפּעס האָט געטראָפן און זייער
דועט איז אין געפאר.
פון באָלעסלאווסקיס הויז זײַנען ארויסגעגאנגען פיל באקאנטע מענטשן. ניט אומקוקנדיק
זיך, זײַנען זיי געלאָפן אין פארשיידענע זײַטן. אנטקעגן מיריעמען, עלישען און עזרען איז אָנ"
געקומען א קורצװווּקסיקער באָכער מיט רויטע באקן און איבערגעשראָקענע שמאלציק-גרויע
אויגן. דעם פידל האָט ער באהאלטן אונטערן מאנטל, װי א פארווערטע זאך, פאר וועלכער מע
קאָן שטרענג באשטראָפט וערן.
-- וויאזוי טראָגט איר עס פראנק-און-פרײי די פידלען? באהאלט זיי! -- האָט ער אין איין
אָטעם אויסגעשריַען און זיך ארומגעקוקט אין אלע זײַטן. -- אף שריט און טריט זײַנען דאָ
שפּיקעס. באָלעסלאווסקיס שילער זײַנען אלע פארדעכטיקט... קערט זיך אום צוריק! באָלעסלאוו-
סקי איז ארעסטירט! זעט, אז איר זאָלט זיך ניט פּאקן, אז אײַך זאָל עס ניט שאטף
-- עס האָט שוין געשאט! ערגער שאטן קאָן שוין ניט, -- האָט עלישע געזאָגט צו עזרען
און מיריעמען און געקוקט דעם אומגליק גלײַך אין פּאָנעם ארײַן. עזרע האָט ניט פארשטאנען
װאָס דאָ קומט פאָר, און א דערשיטערטער געהאלטן אין איין פרעגן:
-- וי איז עס מעגלעך? װאָס הייסט --- ארעסטירט? פארװאָס און פארווען?
-- ס'זאָל זײַן א פארװאָס און א פארווען, װאָלט עס ניט געשען... פארפאל! -- האָט עלישע
הילפלאָז א מאך געגעבן מיט דער האנט. -- באָלעסלאווסקיס טפיסע איז אונדזער טפיסע. זײַן
אורטייל איז אונדזער אורטייל, פארפאלן!
-- רעדט ניט אזוי, עלישע! אזוי ריידן טאָר מען ניט! -- האָט זיך מיריעם צעוויינט.
--- וויין ניט, מיריעם! וויינען טאָר מען אויך ניט! -- עזרע האָט צוגעדריקט צו זיך מיריע-
מען און געגלעט אירע האָר.
-- איז צוריק! אראָפּיבארג! -- האָט עלישע אויסגעדרייט דאָס פּאָנעם פונעם שטום גע-
װאָרענעם מויער.
--- װאָס? װאָס האָט איר געזאָגט? -- האָט מיריעם אָנגעשטעלט די אויגן אף עלישעןף --
צוריק, זאָגט איר? װי שעמט איר זיך ניט! װוי קאָן מען אנטלויפן צוריק און אויסמיידן די שטוב
פון א פרײַנט און א לערער, וען דאָרט האָט געטראָפן אזא אומגליק? דאָס פּאסט פאר דעם
קורצװווּקסיקן באָכער מיט די פעטע באקן, װאָס האָט אונדז אָנגעזאָגט די שיינע בסורע, פונזיינט-
וועגן מעג די גאנצע װועלט אומקומען, אבי אים זאָל ניט שאטן. דער, װאָס טוט אזוי, איז ניט
ווערט דעם נאָמען מענטש! לאָמיר שוין ארײַן אין שטוב! אן אומגליק האָט געטראָפן, טאָרן מיר
ניט שטיין אין דער זײַט! ְ
עזרען איז געװאָרן לײַכטער -- מיריעם איז ניט פון די, װאָס שפּאנט באנאנד מיט דיר,
ווען די זון שײַנט, און באם ערשטן שאָטן טרעט זי אָפּ אף צוריק...
ס'איז שווער געווען זיך אופהייבן אף די טרעפּ, ס'איז שווער געווען אָנקלינגען. ס'איז שווער
געווען אריבערשפּאנען די שוועל.
אינעם פּראָפּעסאָרס װוינונג, װוּ ס'האָט הײַנט באדארפט א שפּיל טאָן עלישעס און עזרעס
מאזל, האָבן געפלאצט די סטרונעס און עס טראָגט זיך דאָ בלויז פון אלע זײַטן דאָס װידערקאָל
פון בראָך... פון פאָדערהויז ביזן לעצטן װוינקל פון יעדן צימער איז אלץ געווען אין א שרעק-
לעכער אומאָרדענונג צעװאָרפן און צעשלײַדערט... מאריִע איז געלעגן אפן דיוואן פון קאבינעט
מיט א פארבונדענעם קאָפּ, מיט רויט-געשװאָלענע אויגן און מיט פארבראָכענע הענט. לעבן איר
איז געשטאנען ייִצכאָק-לײיבוש פּערעץ אין זײַן ברייטער פּעלערינע און געציילט אין א לעפל
טראָפּנס פון א קליין פלעשעלע. דערזעענדיק עלישען, עזרען און מיריעמען, האָט זיך פּערעץ
גלײַך פארפּלאָנטערט אין דער צאָל פון די טראָפּנס, די האנט האָט בא אים גענומען ציטערן און
דער לעפל איז שיר ניט ארויסגעפאלן.
מאריַע האָט זיך אופגעהויבן פון דיוואן, צוגעגאנגען צו מיריעמען און פּלוצעם צוגעפאלן צו
איר, וי צו זייער א נאָענטן מענטשן, וועלכן זי קען שוין פון לאנג-לאנג:
-- טײַערע מײַנע! טײַערע!
ביידע האָבן זיי געכליפּעט און ביידע געטרייסט איינע די אנדערע:
-- מע דארף ניט וינע
-- מע טאָר ניט! מע טאָר ניט װיינעןי
פּערעצעס געדיכטע װאָנצן האָבן זיך נידעריקער אראָפּגעלאָזט און פארשטעלט זײַנע פאר-
ביסענע ליפּן. ער איז געווען גערירט פון מאריַעס און מיריעמס באגעגעניש. ,דער אומגליק
9-2 : 1414
פארייניקט, -- האָט פּערעץ זיך אָנגעכאפּט אָן א געדאנק, ער זאָל אים באשיצן פון די צארטע
געפילן, װאָס האָבן אים דאָ ארומגעכאפּט פון אלע זײַטן, -- דער וועג פון הארץ צו הארץ בא
פרויען איז א סאך נעענטער, װי בא מאנצבלען, װײַל זיי, די פרויען, זײַנען געבענטשט מיטן
מוטערלעכן, מיט דעם סאמע הײיליקסטן, װאָס ס'איז דאָ אף דער ערד"...
מיטאמאָל האָט פּערעץ זיך געווענדט צו מאריען:
-- וי האָט זיך אווגוסט געהאלטן?
מאריִעס אויגן האָבן אופגעשײייַנט. זי האָט זיך אױיסגעגלײַכט, פון איר פּאָנעם זײַנען פאר-
שוווּנדן די שפּורן פון צעבראָכנקײַט.
-- ער האָט זיך פאר די זשאנדארמען ניט איבערגעשראָקף פארקערט, ער איז בא זיך
געװאָרן שטארקער וי געוויינלעך און געהאלטן אין איין איראָניזירן און כויזעקן פון זיי,
-- איך קען אווגוסטן. אווגוסט איז א קעמפער, אין אים ברויזט די אומצופרידנקײַט, און
דערפאר זוכט ער אומעטום נײַע וװעגן, -- פּערעץ האָט מיט שטאָלץ גערעדט ועגן זײַן
פּרייַנט, --- אווגוסט האָט קיינמאָל ניט געהערט צו יענע פּראָפּעסאָרן, װאָס האלטן אין איין איבער-
קײַען דאָס צעקײַטע און װאָס װועלן, װי דער קאלב, זיך ניט קעגנשטעלן, װי שלעכט מע זאָל
זיי ניט באהאנדלען. אווגוסט איז א פּראָפּעסאָר, א פידלער, א דענקער, א קעמפער, און א קאלב
בלײַבט א קאלב. קיין איין קאלב זעצט זיך ניט אנידער איבערקלערן -- עפשער ניט ,מע"?
-- זיי האָבן גענישטערט צוװישן די פּאפּירן, -- האָט מאריַע פאָרגעזעצט דערציילן, -- אלץ
איז פאר זיי געווען א סכוירע, אן אדרעס, א בריוו, א נאָמען... ביז גאָר האָבן זיי זיך דערפרייט,
בייס זיי האָבן געפאקט איער נאָמען, פּאן לעאָן.. ,פּערעץ איז דאָך א געזעסענער!" -- האָט
געזאָגט דער עלטערער זשאנדארם. ,ער איז פון די פליענדע, -- האָט געענטפערט אווגוסט, --
בא פערעצן זײַנען ברייטע און שטארקע פליגל". דער עלטערער זשאנדארם האָט כיטרע א
שמייכל געטאָן: ,הייסט עס, אז ער איז א פויגל, עס בענקט טאקע נאָך אים די שטײַג".. אין
איינעם פון אײַערע בריוו, פאן לעאָן, האָט ער איבערגעלייענט אין דער פּױלישער טראנסקריפּ-
ציע דאָס ייִדישע װאָרט ,,מאלאכאמאָוועס". ,ווער איז אָט דער מאלאכאמאָוועס? -- האָט זיך דער
זשאנדארם דערפרייט מיטן נײַעם קאָרבן. -- װוּ לעבט ער?? -- ;איך ווייס ניט, -- האָט מיט
שפּאס געענטפערט אווגוסט, -- וען איך וייס זײַן אדרעס, װאָלט איך אײַך גערן אָפּגעשיקט
צו אים". -- ;עס מאכט ניט אויס, נישקאָשע, מיר װעלן זיך דערקלײַבן צו אים! ער װעט פון
אונדזערע הענט זיך ניט אויסדרייען". -- ,פון פולן הארצן ווינטש איך אײַך דערפאָלג", --
האָט זיך אווגוסט צעלאכט... זייער צאָרן האָבן די זשאנדארמען אױיסגעגאָסן אף די ביכער און
נאָטן-העפטן -- א שרעק! די טאָװולען פון יעדן בוך האָבן זיי איבערגעקערט מיט דער לינקער
זײַט ארוף. זיי האָבן געפליקט בלעטער, געװאָרפן די ווערטפולע ביכער אפן דיל און געטראָטן
זיי מיט די פיס. ס'איז געווען א שרעק צו קוקן אף אוגוסטן. ער האָט דאָך קיינמאָל ניט פאר-
בויגן קיין זײיַטל פון א בוך...
פּערעץ, עלישע און עזרע האָבן צונויפגעלייגט די נאָטן-העפטן און אוועקגעשטעלט די ביכער
אף זייערע ערטער. מיריעם האָט פארקערט די דילן, פארבעט די בעטן, אָרדענונג געמאכט אין
דער קליידער-שאפע, צונויפגעלייגט דאָס גרעט און פאנאנדערגעהאנגען די אראָפּגעשלײַדערטע
בילדער.
פּערעץ האָט אן אופגערעגטער געשפּאנט הין און צוריק איבערן צימער. זײַן שטים האָט
געקלונגען הויך און מוטיק:
-- דער איקער איז ניט אופהענגען די פידלען אף די ווערבעס און זיך ניט זעצן וויינען בא
די טײַכן פון באָוול... דער איקער -- זיך ניט אונטערגעבן, װײַל קאָלזמאן דער מענטש גיט זיך
ניט אונטער, איז ער שטארקער פון זײַן גוירל. זיי האָבן צוגענומען אווגוסטן, אָבער אווגוסטס
גײַסט לאָזט זיך ניט פאנגען, ער פליט ארום פראנק-און-פרײַ און דערנעענטערט דעם סאָף פון
דעם בייז. אכזאָריעסן און בייזקײיַט קומען שטענדיק פון שוואכקייט: װאָס שוואכער, אלץ גרעסער
די מױירע: װאָס גרעסער די מוירע, אלץ גרעסער די אכזאָריעס און בײיזקײַט! און װאָס שטארקער
די אכזאָריעס און בייזקײַט, אלץ מער ווערט פארגרעסערט די צאָל פון די, װאָס נעמען טרייסלען
און וואקלען די אלטע וועלט...
א שניט פארהיילט זיך, א בראָך קאָן פארוואקסן ווערן, א ריס ווערט פארצירעוועט, גאָר דאָס,
װאָס ווערט אָפּגעשניטן און צעריסן אף שטיקלעך -- איז פארפאלן. עלישע און עזרע האָבן דאָ
מער ניט װאָס צו טאָן אין ווארשע. זיי װעלן מוזן, וי פייגל אין טיפן הארבסט, פארלאָזן די נעסט
און זיך לאָזן אהין, װוּ דער וועטער איז לינדער.
גלײַך פון באָלעסלאווסקיס הויז איז עלישע אוועק אפן װאָקזאל. אף דער פראגע פונעם
אײַזנבאן-קאסיר: ,װוּהין?* האָט ער געענטפערט, אז אים איז אלציינס, דער איקער, אז דער
149
בילעט זאָל ניט קאָסטן טײַערער פון פינף רובל. דער קאסיר האָט אָנגערופן א ריי שטעט, און
עלישע האָט אויסגעקליבן א שטאָט מיט א שיינעם קלינגעוודיקן נאָמען. ווען אין לאנגן פינצטערן
קאָרידאָר האָט מען זיך דערװוּסט, אז עלישע האָט שוין א בילעט גלאט אין דער וועלט ארײַן
האָבן אלע אופגעהויבן א גוואלד: אזוי טוט מען ניט, אזוי טוען בלויז העפקער-יונגען. אװי
פאָרן --- קאָן מען פארפאָרן צו אלדי רוכעס און זיך צעברעכן רוק-און-לענד. יעדער טראָט פונעם
מענטשן דארף גוט באטראכט װוערן.
עלישע האָט פארקויפט דעם בילעט.
און אינגיכן איז פון פּעדאָצערן אָנגעקומען אן ענטפער. פּעדאָצער האָט געשריבן:
,גיט זיך ניט אונטער! לאָזט ניט אראָפּ דעם קאָפּ, װײַל מיט א געבויג ענעם קאָפּ קאָן מען
ניט קוקן פאָרויס...*
פּעדאָצער האָט גערופן עלישען און עזרען זײַן שטארק, שטארקער וי וען-עס-איז, און
אײינצײַטיק האָט ער זיך געקלאָגט:
,ניט גוט, זייער ניט גוט! אווגוסט זיצט, און איך ליג! איך ליג מער וי איך זיץ, װי איך שטיי
און גיי!.. די עלטער איז מיך באפאלן, װוי א גאזלען, און שיקט אף מיר אָן אלע װײַלע נײַע קרענק.
און טאלמידים קומען און קומען, אלע טאָג קומען אָן נײַע טאלמידים און בעטן זיך -- לערנט
מיט אונדז! אי איך קאָן זי ניט אָפּזאָגן, אי איך קאָן מיט זיי ניט לערנען.. איז מיר געקומען
אפן געדאנק, אז איר ביידע זאָלט קומען צו מיר און לערנען מיט מײַנע טאלמידים אונטער מײַן
אָנפירונג, אונטער מײַן האזשגאָכע. אָנפירן, אָנװײַזן, מיטהעלפן װעל איך קאָנען אפילע ליגנדיק.
טוט עס צוליב אװגוסטן, צוליב מיר, אין נאָמען פון מעסוירע, אין נאָמען פון דער גרויסער
מיצווע, פון ניט מאפסיק זײַן דאָס שפּילן אפילע אף א רעגע".
אין לאנגן פינצטערן קאָרידאָר האָט קיינער ניט געזאָגט ,ניין". פּערעץ האָט געזאָגט: ,יאָ!"
פּעדאָצערס שול, -- האָט געזאָגט -- דאָס איז די איינציקע שול, וועמעס טירן
עס זײַנען אָפן פאר ר די, װאָס האָבן אין ערגעץ קיין צוטריט ניט. פּעדאָצערס שול טאָר ניט
פאנאנדערגעלאָזט װערן, טאָר ניט כאָרעװ א װײַל מיטן כורבן פון פּעדאָצערס שול װעלן
פארדאָרבן וערן צענדליקער און צענדליקער פידלער.
עלישע איז גלײַך אוועקגעפאָרן קיין בערדיטשעוו, און עזרע האָט אלץ אָפּגעלײגט זײַן
רײַזע, --- מאָרגן פאָרט ער! פון מאָרגן איז געװאָרן איבערמאָרגן, און אזוי א טאָג נאָך א טאָג. ניט
װייניק צײַט האָט עזרע געפּאטערט, ביז ער האָט געפויעלט בא זײײַן אלטן פרײַנט, בא אראָנען
װאָס שפּילט אין סימפאָנישן אָרקעסטער פון ווארשעווער אָפּערע, אז יענער זאָל אָנשטאָט אים
פאָרזעצן לערנען מיט שאָלעמקען. אויסער דעם, איז יעדער שאָכן צוגעשטאנען צו עזרען אז
ער זאָל זיך פארהאלטן נאָך אף א טאָג אין ווארשע.
-- איך בעט אײַך, טוט עס צוליב מיר, -- האָט געבעטן פּאולינע.
-- איך בעט אײַך, צוליב מיר! -- האָט לייקע שיר ניט געוויינט.
-- איך בעט אײַך, צוליב מיר, -- האָט זיאמע אף דורך און דורך געעגבערט עזרען מיט
זיַנע אויגן.
;און צוליב מיר?? -- האָט א פארלוירענער געשוויגן דאָװיד דער שנײַדער.
-- צוליב מיר! -- האָט קאמסקי ניט געבעטן, נאָר געפאָדערט.
אָבער מאָרגן וועט ער פאָרט פאָרן!
-- איבערמאָרגן!:-- האָט מיריעם געבעטן אָפּלײיגן די רײַזע נאָך אף א טאָג, זי דארף ארויס-
ענדיקן דאָס אויסהעפטן פאר פּאולינען און לייקען. איז װי זשע זאָגט מען איר אָפ? אז עס האָט
שוין געהאלטן באם אָפּפאָרן, האָט זיאמע דער זייגערמאכער פאָרגעלייגט, אז מיריעם זאָל אויס-
העפטן א שיינעם געהעפט פאר פּערעצן. זאָל יעדע איינע פון אונדזערע פרויען מאכן עטלעכע
שטעך, און דאָס װעט הייסן, אז ס'איז אלעמענס מאטאָנע, א מאטאָנע פון לאנגן פינצטערן
קאָרידאָר...
דער זייגער האָט געשלאָגן צװעלף. עס האָט אָפּגעקלונגען זיאמע דעם זייגערמאכערס
לעצטער זייגער-מאָשל.
נאָכעמקע ,מאך מיך איבער" איז געלאָפן הין און צוריק איבערן קאָרידאָר און געבורטשעט:
-- איינער מוז דאָך ארוף אפן ריכטיקן וועג, איינער מוז דאָך אים געפינען, איינער מוז דאָך
דערפאָרן, איינער מוז דאָך!:.
טשעסלאווס פידל איז אף שטענדיק געבליבן בא עזרען, און עזרעס פידל איז אף שטענדיק
געבליבן הענגען אף דער וואנט פון פּאולינעס צימער.
פּאולינע האָט מוטערלעך געהאלדזט און געקושט עזרען און מיריעמען און שטיל געװוּנטשן:
-- קינדער מײַנע, זײַט גליקלעך, פארגעסט ניט די אלטע פּאוליגע.
146
פון אלע זײַטן האָבן זיך געטראָגן ,זײַ געזונטן".
--- זײַט געזונט!
-- זאָלן זיך אײַערע וועגן קיינמאָל ניט פאנאנדערגייף!
-- פאל בא זיך ניט אראָפּ, עזרע! מיט ווארשע ענדיקט זיך נאָך ניט די װעלט!
-- די וועלט איז נאָך היפּש גרויס, און זי װעט מוזן אָפּטרעטן פאר אײַך א ווינקל, איַר זאָלט
האָבן װוּ דעם קאָפּ צולייגן און װוּ דאָס הארץ צו בארויִקן.
-- פארגעסט ניט און שרייבט!
-- גוטע בריוו און פריילעכע בסורעס!
דער צוג האָט זיך גערירט.
פאָכנדיקע הענט און ווינקענדיקע פײַערלעך.
-- עזרע! דערמאָן ניט ווארשע צו בייזן! ווארשע איז ניט שולדיק!
--- ניין, ניין! -- האָט עזרע אויסגעשטרעקט זײַן האנט דורכן פענצטער פון וואגאָן. נאָר
צום גוטן, נאָר צום גוטן װועל איך דיך דערמאָנען, ווארשע!"
ווארשע איז פארשוווּנדן.
מיריעמס טרוימען האָבן זיך פאנאנדערגעשפּילט:
--- אונדזער וווינונג װעט באשטיין פון דרײַ צימערן.. ניין, ווייניק! -- און מיריעם האָט
צוגעגעבן א פערטן. --- איין צימער פאר מיר מיט דיר, איין צימער פאר דיר מיטן פידל, א
צימער פאר פאולינען און א צימער פאר שאָלעמקען מיט קאמסקין.
-- װייניק! וייניק! -- האָט זיך עזרע צעלאכט. -- װוּ זשע װעט װוינען עלישע?
מיריעם האָט גלײַך פאריכט איר פעלער און מער ניט געקארגט קיין צימערן. דעם שענסטן
צימער טיילט זי אויס פאר פאולינען.
-- פאולינען װעט זײַן בא אונדז גוט, -- זאָגט זי צו עזרען, -- מיר װעלן קיין שטויבעלע
ניט לאָזן פאלן אף איר. א ווען זי װעט נאָך ליגן אין בעט, װעל איך איר דערלאנגען
קאווע מיט פײַנקוכן. די באלעבאָסטע אין שטוב װעט זײַן זי, פּאולינע -- בא איר װעלן זײַן די
שליסל, בא איר וועט זײַן אונדזער געלט... װאָס זי װעט הייסן קאַכן, דאָס װעל איך קאָכן, װאָס
זי וועט הייסן נייען --- על איך נייען.
שפּעט באנאכט, אין וואגאָן זיַנען אלע געשלאָפן, און עזרע מיט מיריעמען האָבן זיך געווּנ-
דערט, װי קאָן מען שלאָפן, ווען ס'איז דאָ אזויפיל צו ריידן, אזויפיל צו דערמאָנען.
-- איך האָב ווארשע געמאָסטן לויט ליפּאָװעץ, -- האָט מיריעם געזאָגט, -- און דערפאר
טאקע האָט ווארשע זיך באקומען א סאך גרעסער, וי איך האָב זיך פאָרגעשטעלט. איך האָב גע-
טראכט: צען ליפאָווצעס, צוואנציק, נו, דרײַסיק, איז גיי ריכט זיך, אז ליפּאָװעץ איז גאָר קיין
מאָס ניט.
מיריעם האָט זיך דערמאָנט אינעם ווארשעווער אָפּערע-טעאטער. ער האָט איבערגעשטיגן
אלע אירע דערווארטונגען.
-- ווען דו, עזרע, װאָלסט לעבן מיר ניט געזעסן און מיר ניט דערקלערט אלץ, װאָס ס'טוט
זיך אף דער בינע, װאָלט איך זיכער געווען, אז דאָס איז א פארבלענדעניש.
מיט ווייטעק דערמאָנט מיריעם באַלעסלאווסקיס הויז:
-- איך האָב נאָך פרייער געהערט, אז די בעסטע מענטשן ארעסטירט מען, מע שמידט זיי אין
קייטן און מע פארשיקט זיי אין װײַטן קאלטן סיביר... איך האָב געמיינט, אז דאָס איז א מײַסע.
-- און אף ליבע, מיריעם, האָסטו אויך געקוקט, וי אף א מײַסע, וועגן וועלכער מע קאָן
איבערלייענען בלויז אין די ביכלעך?
-- א מאָשל! ליבע איז דאָך אָט דאָ, -- האָט מיריעם צוגעלייגט די האנט צום הארצן.
-- און קאמסקי זאָגט, אז ס'איז ניט אזוי, -- צעשמייכלט זיך עזרע, -- קאמסקי זאָגט, אז
קיין שום ליבע איז ניטאָ אף דער וועלט, אז יעדער איינער טראכט זי אויס אף זײַן אויפן...
מיריעם האָט אופגעציטערט:
--- און װאָס זאָגט וועגן דעם פּערעץ?
-- פּערעץ זאָגט... -- עזרעס פּאָנעם האָט אופגעשײַנט, -- אומעטום, װוּ צוויי הענט נעמען
זיך ארום, דאָרט רוט די שכינע, דאָרט נידערט אראָפּ דער הימל און די ארומגענומענע הענט
דערלאנגען די זון.
-- פּערעץ איז גערעכט! פּערעץ איז גערעכט! -- מיריעמס אויסגעבענקטע הענט ציען זיך
צום הימל, צו דער זון.
עזרעס הענט קומען זי אנטקעגן.
און דער צוג האָט זיך אין דער פינצטערער נאכט אלץ געריסן פאָרויס -- צו נײַע פײַער-
לעך, צו נײַע סטאנציעס, צו נײַע וועגן...
ליכטיקע באגאבונג
צום 60-טן געבורטסטאָג פון ריווקע רובין
מיט א פּאָר יאָר צוריק, װען אין רעדאקציע ,סאָװץ-
טיש היימלאנד" איז אָפּגעמערקט געװאָרן מוישע טייפס
0טער געבורטסטאָג, איז ארױיסגעטראָטן אויך ריװוקץ
רובין און האָט צװישן אנדערן דערצײילט, אז אין איר
פריַער יוגנט האָט זי געשריבן לידער. האגאם דאָס איז
געװען פאר מיר א נײַס, האָט דאָס מיך ניט פארװוּנדערט.
פאר מיר איז דאָס, פארקערט, געװען א באשטעטיקונג, אז
ריװקע רובין איז אן עמעסער קריטיקער. װײַל אן עכטער
קריטיקער איז א קינסטלער, דאָס הייסט ער איז ניט בלוין
פיייִק אופצונעמען, פארשטיין קונסט און דערקלערן אירע
דערשיינונגען, נאָר אויך אליין ריידן אף דער שפראך
פון קונסט, ,דענקען בילדעריש", שאפן געשטאלטן און
עמאַציאָנעל װוירקן.
איצט װײסן מיר שוין, אז ריװקע רובין איז ניט קיין
דיכטער, נאָר א פּראָזאיִקער. און דאָס אין װידער
א באשטעטיקונג פון איר עכטן בארוף אלס קריטי-
קער. אז מע לײענט ריוקע רובינס אן עסײ, א ליטץ-
ראטור-היסטאָרישע ארבצט, זעט מען גלײַך, אז דאָס
האָט געשריבן א קינסטלער.
אינעם דאָזיקן קורצן עטיוד קאָן איך, נאטירלעך, ניט
געבן קיין אלזײיַטיקע און אוואדץ ניט קיין אויסשעפנדיקץ
כאראקטעריסטיק פון ריװקע רובין אלס שרײַבער. בא
הײַנטיקן טאָג איז זי איינע פון די סאמע באדײַטנדיקץ
שעפער פון דער ייִדישער סאָװעטישער ליטעראטור. און
האגאם בין איצט האָט מען װעגן איר שאפונג קימאט
ניט געשריבן, איז זי אָבער אנערקענט.
ריווקע רובין איז א בעלעטריסט און א קריטיקער. און
אין ביידע זשאנרען איז פאר איר כאראקטעריסטיש דאָס,
װאָס מע קאָן אָנרופן מוסקולאטור פון ס טיל,
קולטור פון שפּראך און, כ'װאָלט אפילע געזאָגט, קולטור
פון שאפונג. ריװוקע רובינס שפּראך און סטיל אין אי
דעלע פאשטעס, װאָס איז קוילעל אי קלאַרקײַט פון אויס-
דרוק, אי לױטערקײַט פון געדאנק.
די כאראקטעריסטיק פון אירע ליטעראריש-קריטישץ
ארבעטן װיל איך אָנהײבן פון אײניקע שטריכן, װאָס
זײַנען, לויט מײַן מיינונג, איר מער אייגנטימלעך. אין דער
ערשטער ריי, דאכט מיר, דארף געזאָגט װערן װעגן איר
זעלבשטענדיקײַט אינעם קריטישן אנאליז. נאטיר-
לעך, קאָן דער קריטיקער ניט איגנאָרירן דאָס, װאָס איז
שוין געזאָגט געװען ביז אים װעגן דעם אָדער יענעם
שרײַבער און װערק. ער דארף דאָס װיסן און האָבן אין
זינען טאקע צוליב דעם, קעדיי ער זאָל קאָנען זײַן זעלב-
שטענדיק און זאָל ניט אנטדעקן קיין אמעריקעס, װאָס
זײַנען שוין לאנג אנטדעקט.
ריווקע רובין איז אינגאנצן פרײַ פון אָט דער מין
פארשלעפּעניש. זי קאָן אָנשרײַבן א מער געלונגענע און
א װײיניקער געלונגענע ארבעט. אָבער שטענדיק איז דאָס
איר ארבעט, און בלוין אירע. עס איז דאָך אינטערץ-
148
סאנט, װאָס אין קיין איין ארטיקל אירס טרעפן מיר ניס
פן
קיין ציטאטעס, אין װעלכע זי זאָל זיך סוימעך זײַן אף
פרעמדע מיינונגען. ציטאטעס נעמט זי בלויז פון די װערק
פונעם שרײַבער, װעלכע זײַנען נייטיק צוליב דעם אנאליז.
זעלבשטענדיקײַט איז אָבליגאטאָריש פאר א קריטיקער.
עס איז אָבער ניט גרינג צו דערגרייכן אזא שטופע. ריװי
קע רובין דערגרייכט זעלבשטענדיקײַט אין די מער געלונ-
גענע ארבעטן אירע. באזונדערס האָב איך אין זינען אירע
ארבעטן װעגן פערעצן און שאָלעם-אלייכעמען. אין אוני
טערשייד פון א ריי אנדערע ארטיקלען װעגן די קלאסי-
קער, זײַנען ר. רובינס פּאָרשונגען גוט דורכגעטראכט,
פון זיי איז צו זען, אז דער אװטאָר האָט פעסטע אַנשװּנ"
גען װעגן די סאמע קאָמפּליצירטע פּראָבלעמען פון דער
קלאסיק. איך װעל זיך דערלויבן ברענגען דאָ א קליינעם
אויסצוג פון ר. רובינס אן עטיוד װעגן פערעצן, װעלכער
זעט מיר אויס צו זײַן גאָר טרעפלעך און געלונגען:
,פערעץ דער רעאליסט שנײַדט אוף מיט דער ניכטערער
אומבעראכמאָנעסדיקײַט פון א כירורג די בלאָטערס אינעם
געזעלשאפטלעכן אָרגאניזם פון זײַן צײַט; פּערעץ דער
ראָמאנטיקער באװועגט זיך אין אן אויסגעטרוימטער װעלט
פון אײידלקײַט, פון רוכניעס, פון מענטשלעכער גאנצקײַט,
ער שאפט די פאָלקסטימלעכע געשיכטע, די קישעף-מײ-
סע, װוּ שטענדיק זיגט די טוגנד; פּערעץ דער סאטיריקער
גרײַפט אָן ביין און גאליק די אומפארשעמטע געלט"זעק,
די פרומע קעץ, װעלכע דערשטיקן מיט א פרומען זיפץ
וו
דאָס צארטע זינג-פייגעלע מיט זײַן פּרײַהײַטיליד, די בא
גרענעצטע שמאָלקעפיקע באשעפענישן פונעם קליינביר-
גערלעכן ,געמויזעכץ", װאָס מיינען, אז העכער דעם
שליים איבער זײײיער בלאָטע איז שוין גאָר קיין הימל
ניטאָ; פּערעץ דער ליריקער שאפט די װוּנדערלעכע נאָי
װעלן פון די קעלער-שטיבער, װוּ אין אָרעמקײַט און
ענגשאפט, הינטער א ביליק שפּאניש װענטל בליט אוף
און װערט אָפט צעטראָטן דאָס צארטסטע ליבע געפיל".
די כאראקטעריסטיק פון פערעצעס שאפן אין דאָ גע-
געבן גאָר געפּרעסט, לאקאָניש און אפילע לאפידאריש,
און דאָך -- אלזײַטיק, טיף און אייגנארטיק. דאָ איז
פאראן װויסן, פארשטאנד, געפיל און דעריקער -- טאלאנט.
פון ריװװוקע רובינס ארבעטן װעגן שאָלעם-אלייכעמען
װאָלט איך אין דער ערשטער ריי אויסגעטיילט דעם עסײי
,אין דער מיט װעג" -- װעגן דעם ,פארקישעפטן שניי-
דער". אויב איך האָב פריִער גערעדט װעגן רובינס קראפט
פון אפאָריסטישער געפרעסטער כאראקטעריסטיק אין דער
ארבעט װעגן פּערעצן, װיל איך איצט אונטערשטרײַכן אן
אנדער זײַט פון איר ליטעראריש-קריטישער און פאָרשע-
רישער שאפונג -- די קראפט פון אנאליז. װעגן ,דעם
פארקישעפטן שנײַדער" האָט מען דאָך אויך ניט װײניק
געשריבן. פונדעסטװועגן האָט ריווקע רובין אף א נײַעם
אויפן געזאָגט איר װאָרט װעגן אָט דעם גאַר שטארקן
װערק פון שאָלעם-אלייכעמען. רובינס ארבעט װעגן
,פארקישעפטן שׁ א איז א טרעפלעכער אנאליז פון
אידיי, פון סוז/ דער גאנצער ארכיטעקטאָניק פון
װערק, פון געשטאלט און פון שפּראך. אין דער זעלבער
צײַט אין דאָס ניט בלוין אנאליז, נאָר אויך שעפערישע
זוכונג און סינטעטישע פאראלגעמיינערונג, דינע באמער-
קונגען װעגן דעם שרײַבערס שאפונג, פײַנע פאראלעלן
מיט דער רוסישער ליטעראטור, באאָבאכטונגען איבער
שאָלעם-אלייכעמס הומאָר אא.
צו די מער געלונגענע, טיפערע ארבעטן רעכן איך צו
אויך דאָס ארטיקל ,ארום בערגעלסאָנס פּראָזע". דאָס איז
א טיפישער עסיי, אָבער ניט פון יענעם מין עסייען, אין
װעלכן דער קריטיקער פארנעמט זיך מיט ,זעלבסטאנט-
פּלעקונג" און פארגעסט אינעם אָביעקט פון זײַן אנאליז.
דער עסיי האָט אן אידיי, װאָס באגײַסטערט דעם קריטי"
קער און מאכט איבערצײיגעװדיק די ארגומענטאציע. די
אידיי װעגן דעם, אז בערגעלסאָנס װערק זיינען ניט בלויז
פּראַזע, נאָר אויך דיכטונג, איז עפשער ניט אזוי נײַ און
איז שוין מיסטאם אפילע ערגעץװוּ ארױיסגעזאָגט גע-
װאָרן. אָבער בא ריווקע רובין איז אָט די פּראָבלעם גע
שטעלט צום ערשטן מאָל װי א פּראָבלעם פון בערגעל-
סאָנס שאפונג און זי באקומט דעריבער א נײַע באדײַטונג
און א נײַע באלײַכטונג. אויסער דעם, איז דער געדאנק,
אז בערגעלסאַנס פּראָזץע האָט געװירקט אף דער דיכטונג,
זײיער א פרוכטבארער און האָט א רעאלן באָדן.
רײוקע רובין איז אפילע אין אירע ארבעטן װעגן די
קלאסיקער -- א קריטיקער. פאר איר איז דער שרײַבער
פון פארגאנגענהײַט אן אָביעקט פון קריטישן אנאלין,
פּונקט אזוי װי די שאפונג פון א הײַנטצײַטיקן שרײַבער.
זי איז שטענדיק קאָנקרעט און לאָזט זיך ניט אװעק אין
די װײַטע דראָכים פון פילאָסאָפיע, ליטעראטור-געשיכטע.
זי לאָדט ניט איבער אירע ארבעטן מיט זײַטיקע מאטע-
ריאלן. זי שרעקט ניט אָפּ דעם לייענער מיט פּסעװדאָאקא-
דעמישע כקירעס, װאָס דארפן װײַזן ,ערודיציץ".
די זעלבע שטריכן -- זעלבשטענדיקײַט, סינטעטישץ
פאראלגעמיינערונג, אָריגינעלקײַט אין אנאלין און קאָני
קרעטקײַט -- זײַנען כאראקטעריסטיש אויך פאר ריווקע
רובינס ליטעראריש-קריטישע ארבעטן װעגן די הײַנט-
צײַטיקע שרײַבער. נאטירלעך, זײַנען אירץ ארבעטן לויט
זייער פּראָפּעסיאַנעלן קריטישן ניװאָ ניט אלציינס. אָבער
די מער באדײַטנדיקע זײַנען שטענדיק אינטערעסאנט.
ריווקע רובין איז, װי מיר שײַנט, א מײַסטער פון ליטץ-
רארישן פּאָרטרעט. איך װעל דאָ אָנרופן דעם פּאַרטרעט
פון שמוע? גאָדינערן. איינער פון די ערשטע ייִדישע
סאָװעטישע פּראָזאיִקער, האָט אָבער גאָדינער גאנץ לאנג
זיך ניט אָפּגעשטעלט אין זײַן אנטװיקלונג. ער האָט אלץ
געזוכט און געזוכט נײַע טעמעס, געשטאלטן, נײַע פאָר-
מעס און האָט העלדיש פארענדיקט זײַן לעבנסװעג. ער
איז אװעק פונעם לעבן, װען ער האָט נאָך געהאלטן אין
סאמע מיטן פון אומרויִקן שעפערישן זוכן. ,צװישן קריג
און קריג" -- אזוי הייסט ריווקע רובינס ארטיק? װעג
גאָדינערן. בא ריװקע רובין איז ניטאָ קיין צופעליקץ
קעפלעך. אינעם נאָמען פונעם ארטיקל איזן שוין פאראן
די אידיי און די קװינטעסענציע פונעם ארטיקל. צװישן
קריג און קריג -- דאָס איז גאָדינערס שעפערישער װעג,
װעלכן רובין װײַזט ריכטיק און קלאָר. פון אלע ארטיק-
לען, װאָס מיר איז אויסגעקומען צו לײײענען װעגן גאָ-
דינערן, איז רובינס דאָס סאמע פאראלגעמיינערנדיקע. דער
קריטיקער שטעלט פעסט, אז גאָדינערס שאפונג איז ,די
קינסטלערישע ביאָגראפיע פון א דאָר", װאָס איז אויסגץ-
שטאנען צוויי װעלט-מילכאָמעס, צװיי רעװאָליוציעס און
א בירגערקריג.
נאָך געלונגענער איז דער פּאָרטרעט פון זעליק אקסעל-
ראָדן, און איך װיל װידעראמאָל זאָגן, אז אינעם קעפּל
פונעם ארטיקל ,דערהויבענע שטילקײַט" אין שוין
גלענצנדיק אויסגעדריקט דער מיין פונעם קריטיקער, װעל-
כער האָט דאָך סינטעזירט דעם דיכטערס א ליד ,שטיל-
קײַט האָט דערהויבן מײַנע לידער" און זי פארװאנדלט
אין א מין פּראָגראם פונעם דיכטערס שאפן אינגאנצן גצ-
נומען.
,דערהויבענע שטילקײַט" איז ניט בלוין א דערפאָלג
פונעם קריטיקער, נאָר אין א געװיסן זין -- אן אופטו.
זעליק אקסעלראָד -- איינער פון די סאמע באגאבטע, פון
די ערשטע גרויסע ייִדישע סאָװעטישע דיכטער, א ביז
גאָר אייגנארטיקער און צארטער ליריקער -- האָט גצָ-
האט א ניט גרינגן גוירל באם לעבן און א טראגישן טויט.
ריווקע רובינס ארטיקל ,דערהויבענע שטילקײַט" איז אין
טאָך די ערשטע ערנסטע ארבעט, װאָס מאָלט דאָס רעאלע
געשטאלט פון דעם דיכטער זעליק אקסעלראָד.
פאר מיר אלס קריטיקער איז געװען אינטערעסאנט רו"
בינס אויפן פון אנטפּלעקן די אינערלעכע קיסט"
לערישע יעסוידעס, אף װעלכע עס האלט זיך דעם דיכ"
טערס ליריק, די ספּעציפיק פון זײַן בילדערישקײַט.
אָנשרײַבן א קריטיש ארטיק? איז ניט אזוי שװער. מל
קאָן דאָך שרײַבן, און ניט זעלטן טוט מען דאָס, בלויז
אָנרירנדיק די אויסערלעכע זײַט פונעם קינסטלערס שא"
פונג. א סאך שװערער איז אויסגעפינען און װײַזן דאָס
הארץ, די נעשאָמע פונעם דיכטער, זײַן אינערלעכן גײַסט,
זײַנע באהאלטענע אינטאָנאציעס און אקצענטן, דורך
וועלכע ער באצויבערט דעם לייענער. און אָט אָידי שווערע
ארבעט האָט ריווקע רובין אָפּגעטאָן גאנץ געניט בענע-
גייע דעם דיכטער זעליק אקסעלראָד. איך קלײַב זיך ניט
איבערדערציילן דאָס ארטיק?. איך װי? גאָר דערמאָנען,
װיאזוי ר. רובין האָט אייד? גענומען דעם דיכטערס אינ-
סטרומענט, א שפּיל געטאָן אף זײַגע שענסטע סטרונעס
149
2
און דערפירט צו דעם אוער פונעם לײענער די קימאט
שוין פארגעסענע ליד. איך האָב שוין פריַער געזאָגט
װעגן דעם סינטעז פון ,דערהויבענער שטילקײַט". דאָס
איז ניט קיין געפינס פונעם קריטיקער, נאָר דער עמעס
ונעם דיכטער, װאָס דער קריטיקער האָט אופגעדעקט. און
ניט װײניקער איז ריװוקע רובינס דערפאַלג אינעם אופ-
דעקן דעם קינסטלעריש-פילאָסאָפישן טאָך פונעם לײטמאָ-
טיוו אין אקסעלראָדס ליריק. דער לייטמאָטיו -- דאָס איז
דער װינטער-פייזאזש. װינטער, פראָסט, װײַסקײַט און
זויבער פון שנייען -- דורך אזא פריזמע, דורך שניי און
גלי פון פראָסט, דורך װײַסקײַט פון װינטער קומט דאָס
געזאנג פונעם דיכטער װעגן מענטשן, װעגן לעבן. און
דאָס װײַזט רובין. דאָס אין די קונסט פון קריטיק.
ריווקע רובין, דער טאלאנטפולער קריטיקער און ליטע-
ראטורפאָרשער, צייכנט זיך אויס אין אלע אירע ארבעטן
מיט אזא מײַלע, װאָס אין מיר באזונדערס צום הארצן:
באשײידנקײַט, כ'װאָלט אפילע געזאָגט -- א מין פרוייִשע
צניִעסדיקײַט, אבסאָליוטע אָנפּרעטענציעזקײַט, פרעמדקײַט
בענעגייע געמאכטער מאנירלעכקײיט, פולשטענדיקע אָרגא-
נישע נאטירלעכקײַט. דאָס אלץ אין די אייגנשאפט פון
ר. רובינס סטי?. און אזויװי מע זאָגט, אז דער סטיל --
דאָס אין דער מענטש, מיין איך, אז אָט די מײַלע פון
איר סטיל? קאָן מען אריבערטראָגן אף ריווקע רובינס כא-
ראקטער, אף איר אינדיווידואליטעט.
איך װאָלט געקאָנט אָנװײַזן נאָך אף אנדערע ארבעטן
ר. רובינס: אירע לעצטע ארטיקלען װעגן שעכטמאנען,
קאגאנאָווסקין, אירע ארטיקלען און רעצענזיעס װעגן
קװיטקאַן, ראבינען, גרוביאנען, קיפּניסן, פינינבערגן און
אנדערע. אומעטום פילט זיך די שטײַפע האנטשריפט פון
אן אָריגינעלן שרייבער.
און קעדיי צו פארענדיקן מיט אָט דעם טײ? פון
ריװקע רובינס שאפונג, װילט זיך מיר נאָך אָפּמערקן
אירע אופטוען אין געביט פון פּאָפּוליאריזירן די ייִדישץ
ליטעראטור פארן לײיענער פונעם פילפעלקערדיקן ראטן-
פארבאנד. איך האָב דאָ אין זינען אירע פאָרװערטער צו
די אויסגאבעס פון שאָלצם-אלייכעמען, פצרעצן, װענד-
ראָפּן, אקסעלראָדן א. אנד. אין רוסיש. אייניקע פון זײ
זײַנען איבערגעזעצט פון רוסיש אף ארמעניש און אנ
דערע שפּראכן. ריוװוקע רובין האָט אויך איבערגעזעצט
אין רוסיש פיל װערק פון שאָלעם-אלייכעמען און פערעצן,
פון װענדראָפּן און נאָטע לוריע.
=
וען איך האָב זיך גענומען גרייטן צו שרײַבן אָ
ארטיק?, האָב איך זיך באקענט מיט ריווקע רובינס זאמ-
לונג גאָר געראָטענע פארצייכענונגען ,ייִדישע פרויען".
איך גי מיט דעם גאנג, אז דער קריטיקער שרײַבט אויך
לידער, דראמעס און פּראָזע. די געשיכטץ פון דער ליטץ-
ראטור באשטעטיקט פולשטענדיק אָט דעם שטאנדפּונקט,
מע קאָן אָנרופן אזעלכע נעמען, װי לעסינג, דידראָ, בץ-
לינסקי, טשערנישעווסקי, דאָבראָליובאָװ, לונאטשארסקי.
פון די ייִדישע סאָװעטישע קריטיקער האָבן געשריבן
לידער, דראמעס און פּראָזע װינער, דאָברושין, נוסינאָו,
אויסלענדער, װעװיאָרקע, האָלדעס; און בא הײַנטיקן טאָג
שרײַבן בעלעטריסטישע װערק אירמע דרוקער און ריווקע
רובין. אלס קלאל זײַגען די קינסטלערישע װערק פון די
קריטיקער דער צװ יט ער זשאנער אין זייער ליטערא-
רישער שאפונג, פונקט װי בא די קינסטלער -- זײיערע
150
ליטעהאריש-קריטישע ארויסטרעטונגען. דעריבער האָט
מיך איבעראשט ניט דער פאקט גופע, װאָס ריווקע רובין
האָט פארעפנטלעכט א ביכל פארצייכענונגען, נאָר דער
קינסטלערישעֶר ניװאָ פון דער זאמלונג.
וען מע לײיענט איצט די דאָזיקע פארצייכענונגען, נעמט
מען זי אוף װי נאָװעלן, און בלויז װי נאָװעלן. װעמען
קאָן דען אינטערעסירן דער פאקט, װאָס איז געלײגט
געװאָרן אין גרונט פון דעם װערק, װיבאלד עס װירקט
אפן לייענער עמאָציאָנעל ביז איצט? מיך, דעם ליענער,
אינטערעסירט ניט, צי האָט געלעבט אינדערעמעסן די
פרוי דװוירע עדלין. פאר מיר עקזיסטירט זי ניט װי א
לעבעדיקער מענטש, נאָר װי א געשטאלט, אין װעלכן עס
זיינען פארקערפּערט די שטריכן, דאָס לעבן און דער
גוירל פון ,ייִדישע פרויען". די פארצייכענונגען און נאָי
װעלן, האגאם אייניקע פון זײי זײַנען ניט פרײַ פון
קינסטלערישער נאיװויטעט, האָבן א שטײַפע קאָמפּאָזיציע,
אן אָנגעלאָדענע מיט האנדלונג, מיט דינאמיק, װאָס אין
פארבונדן מיט די גרויזאמע געשעענישן פון דער פאָטער-
לענדישער מילכאָמע קעגן דעם פארהאסטן פאשיסטישן
סוינע, מיט פּאטאָס פון סאָװעטישן פאטריאָטיזם און נאי
ציאָנאלן מוט,
זאמלונג פארצייכענונגען
ריווקע רובין בייס
שלאָס
װילנדיק אופגעקומען א גע
דאנק: צי איז עפשער ניט א דראמאטישע מיספארשטייעי
ניש ריווקע רובינס ליטערארישער גוירל, װאָס זי האָט
אזויפיל יאָרן און באגאבונג אָפּגעגעבן ליטעראטור, קריי
טיק, בייס איר בארוף איז עפשער גאָר געװען קינסטי
לערישע פּראָזע? ניין, איך זאָג זיך ניט אָפּ פון דעם, װאָס
איך האָב געשריבן פריער, אז ריווקע רובין איז אן עכט
באגאבטער קריטיקער. נאָר עפשער איז איר מער הויכ
ליענענדיק איצט די דאָזיקצ
און אויך אנדערץ עי פון
דער מילכאָמע (,אין א ז ג
האָט געהיטי), איז מיר ניט
עסל", ,,װעמען דע
ער
בארוף -- בעלעטריסטיק? און עס קאָן זײַן, אז די ייִדישע
ליטעראטור איז באגאנגען אן אװלע 6 ריווקע רוי
בין און בענעגייע זיך, דער ליטעראטור גופע, װאָס זי
האָט ניט באמערקט די ערשטע געלונגענע פּרוּװן פונעם
שרײַבער, ניט געגעבן צו דער צײַט דעם שרײַבער די
נייטיקע ריכטונג, ניט אָפּגעשאצט װי געהעריק ריװקע
רובינס דערציילונגען און פארצייכענונגען און אזויארום
פאראָרעמט אונדזער פּראָזע. איך בין קימאט װי זיכער:
װען ריווקע רובין זאָל די לעצטע פּאָר צענדליק יאָר גע-
װען זיך פארנעמען מיט פּראָזע, װאָלטן מיר געהאט נאַך
איין רײיַפן באדײַטנדיקן ייִדישן פּראָזאיִקער.
און דאָס באװײַזן אירע דערציילונגען, װעלכע
די לעצטע פּאָר יאָר אין ,סאָװעטיש היימלאנד".
מיר איז שוין אויסגעקומען צו שרײַבן װעגן ריװקע
רובינס דרײַ דערציילונגען אין פערטן נומער ,סאָװעטיש
היימלאנד" פארן 1964, אז זי ציֶען אף זיך די אופמערק-
זאמקײַט מיט דער רײַפקײַט פון שפּראך, מיט לירישקײַט
און מיט לאָגיש געבויטן סוזשעט. דעמלט האָב איך נאָך
ניט געװוּסט װעגן אירע פארצייכענונגען און דערציילוני
גען פון די פערציקער יאָרן און איך האָב געקענט זיך
ארויסזאָגן בלויז פאָרלויפיק און פאָרזיכטיק.
איצט האָט ריווקע רובין פארעפנטלעכט אין צװעלפטן
נומער ,סאָװעטיש היימלאנד" פארן 1965 נאָך דרײַ דער
ציילונגען, װעלכע גיבן שוין א מעגלעכקײַט צוזאמען
מיט אירע פריערדיקע װערק צו רײידן גאנץ באשטימט
װעגן איר װי װעגן איינער פון די בעסערע שעפער פון
אונדזער הײַנטצײַטיקער פּראָזע.
:
פֹּ
זי דרוקט
ריווקע רובינס פּראָזע איז אָריגינעל. די דרײַ דערצייי
לונגען ,דער פלעק", ,קלאָרע שויבן", ,די װעגן קרייצן
זי" זײַנען א פארגאנצט װערק, װאָס איז, עמעס, ניט
קיין ראָמאן, אָבער מער װי דרײַ דערציילונגען. עס איז
פאראן אין אָט די דערציילונגען אָדער אין דעם נאָװע:
ליסטיש-פראגמענטארישן ראָמאן דער עלעמענט פון עפּ
שער שילדערונג. די קאָמפּאָזיציע פונעם װערק איז גצי
בויט אפן אומבײַט פון צײַטן, װאָס כאפּן ארום גרויסע
היסטאָרישע אָפּשניטן. האגאם ריװקע רובין מאָלט ניט
דירעקט קיין היסטאָרישע געשעענישן, נאָר דער גוירל
פון מענטשן אין איר באשרײַבונג דעקט זײער בוילעט
אוף דעם קאָלאָריט פון דער צײַט. דורך דער פּסיכאָלאָ-
גישער שילדערונג פון מענטשן װערט קלאָר די פּסיכאָ-
לאָגיע פון דער עפּאָכע. די דרײַ דערציילונגען זײַנען דרײַ
פאנאָראמעס, װאָס באװועגן זיך אין דער צײַט. נאָר ריכ-
טיקער װעט זײַן, אויב מיר װעלן זאָגן, אז ניט זי בא-
ועגן זיך, נאָר זיי אנטשטייען פאר אונדז דורך באשטימ-
טע צײַט-אָפּשטאנדן, אָפּגעטײלטע איינע פון דער צװייי
טער, אָבער דאָך געבונדענע צװישן זיך. און אָט דער
עפישער אין טאָך געבוי פון דער קאָמפּאָזיציע האָט
אַבער א לירישע פאָרם, װעלכע פארשמעלערט עפשער
די מעגלעכקײַט פון ברייטער אָביעקטיװוער שילדערונג,
אָבער זי באשײַנט דאָס װערק מיט ליכטיקע פארבן, מיט
עמאָצואָנעלער אָנגעזעטיקטקײַט. איך קלײַב זיך ניט געבן
קיין אייצעס, נאָר די דרײַ דערציילונגען זײַנען אן אי
דעס דערפון, אז זייער אװטאָר האָט פּאָטענציצלע מעג'
לעכקײַטן צו שאפן גרעסערע און ברײטערע עפּישע
לײַװנטן, ניט אָפּזאָגנדיק זיך אויך פון דער ליריש-
עמאָציאָנעלער סטיכיי פון אירע איצטיקע דערציילונגען.
דער ליריש-סוביעקטיװער אויפן פון שילדערן איז מי-
סטאם באדינגט פון דעם אװטאָביאַגראפיזם אין ריװװוקע
רובינס װערק. אָבער דאָס אװטאָביַאָגראפישע אין דעם
פאל איז ניט פארבונדן מיטן פאקטאָגראפישן. עס פילט
זיך דורכויס, אז דאָס אװטאָביִאָגראפישע, אויב עס אין
פאראן און אף װיפל עס איז פאראן, באשטעטיקט בלוין
מיטן רעאלן הינטערגרונט פונעם געשילדערטן די קינסט-
לערישע װאָרהאפטיקײַט פון די דערציילונגען. דאָס אװ-
טאָביאָגראפישע איז דאָך ביכלאל אייגנטימלעך דער שא"
פונג פון יעדן קינסטלער, אף וויפל אין זײַן שאפונג איז
סאָפּקאָלסאָף פאראן זײַן אייגענע לעבנס-דערפארונג און
זײַן אינדיווידואליטעט.
סײַ די קאָמפּאָזיציע, סײַ דער סוזשעט פון רובינס דער-
ציילונגען זײַנען אזויארום, װי איך האָב שוין געזאָגט,
אָריגינעל. צי דערציילט דער אװטאָר (דער העלד) װעגן
אמאָל, צי מאָלט ער בילדער פון הײַנטצײַטיקײַט-- קלינגט
די שטים זײַנע נײַ. דאָס דארף מען ניט איליוסטרירן מיט
ציטאטעס, דאָס פילט יעדערער בייסן לייענען.
אין ריווקע רובינס דערציילונגען זײַנען די כאראקטערן
נאָך ניט געשילדערט אלזײַטיק, נאָר מערסטנטייל סילועט-
ארטיק; איך װאָלט געזאָגט, אז די שטריכן און די ליניעס
זײַנען נאָך ניט אומעטום רעטושירט. אָבער אין דער
זעלבער צײַט זײַנען די טנועס פון די פּערסאַנאזשן אזוי
בוילעט און כאראקטעריסטיש, אז זײי, די דאָזיקע פּער-
סאָנאזשן, הייבן אָן אויסזען װי געשטאלטן. דאָס האָט א
שײַכעס ניט נאָר צו דעם דערציילער גופע, נאָר אויך צו
אזעלכע פיגורן, װי דער טאטע {(דער פלעק"), װי די
מומע מאלקע, טאמארא יאקאָװלעונא, יעפים באָריסאָװיטש
(קלאָרע שויבן"), טשערנוכין, מאקאראָוו און אנד. (,די
װעגן קרייצן זיך").
אין דער דערציילונג ,דער שלאָס פון דעם פירשט בער-
גער" װערט פּאָרגעזעצט די שילדערונג פון דעם דערציי-
לער. דאָס געשטאלט װערט געשטעלט אין נײַץ סיטוא-
ציעס און אנטװיקלט אין נײַע פארבינדונגען, פארהעלטץ-
נישן און קאָנפליקטן. דאָס װערק איז געבויט לויטן זעלבן
פּרינציפּ, װי די פריִערדיקע דרײַ דערציילונגען. אויך דאָ
בײַטן זיך די פּאנאָראמעס פונעם לעבן; אויך דאָ איז
די באשרייבונג פון דער פאָלקס-געשיכטע געבונדן מיטן
גוירל פון דעם דערציילער, פון זײַן לעבנסיגעשיכטע;
אויך דאָ קרייצן זיך איבער דאָס עפּישע מיטן לירישן. עס
איז אָבעֶר שוין גרינג צו באמערקן די קאָנצענטרירטקײַט
פון דעם שרײַבער אף דער שילדערונג פון דעם געשטאלט,
באזונדערס באדייטפול איז דאָס געשטאלט פון דעם יינגל
שפּעטער -- דעם באגאבטן געלערנטן, דאָקטאָר פון
פיזיש-מאטעמאטישע ויסנשאפטן ניסאָן כאָנאָװיטש גרין.
דאָס געשטאלט פונעם געלערנטן, מיין איך, איז כאראק-
טעריסטיש פאר דער שאפונג פון ריװוקע רובין. זי האָט
ביכלאל א נעטיע צו אינטעלעקט-געשטאלטן (געלערנטע,
קינסטלער, זשורנאליסטן). ניסאָן גרין איז באשטימט רוי
זנמי
ניס?,
אין א טיפּ פון א געלערנטן, װעלכן עס איז אויסגעפאלן
צו לײַדן, װי א סאך אנדערע, פון פארשיידענערליי פּוראָי
ניִעס. אָבער קיינע שום טראגישע אַדיסײעס קאָנען אים
ניט אײַנבייגן און ניט ברעכן, װײַל ער האָט אן אידײ,
א ציל, װאָס באגײַסטערט אים, װי פּראָמעטײען, -- דאָס
איז די ויסנשאפט, דאַס פײַער, װאָס דארף ברענגען דער
מענטשהײַט ליכט און ווארעמקײַט.
אָבער זײַענדיק טיפּיש און כאראקטעריסטיש, איז ער
אין דער זעלבער צײַט אזוי ניט ענלעך אף קינעם, אז
ער זעט אויס אינגאנצן נײַ און עס דאכט זיך, אז קײן
צװײיטן אזעלכן האָבן מיר ניט באגעגנט. און דער אװטאָר,
דער דערציילער, איז פול מיט באגײַסטערונג פאר דעם
געשטאלט פון דעם גײַסטרײַכן מענטשן, און עס קומט
אוף אפן געדאנק, אז עפשער האָט דער אװטאָר אין דעם
געשטאלט פארקערפּערט די אייגענע פּאָרשטעלונגען װעגן
אן עמעסן מענטשן און אויך די אייגענע ליבע צו מענטשן.
אלנפאלס דאכט זיך מיר, אז אין דעם פאל האָט ריווקע
רובין זיך ניט געהאלטן באם באװוּסטן קלאל: מאָל, מאָ-
לער, און שװײַג! זי האָט, פארקערט, זיך געהאלטן באם
פרינציפּ: מאָל, מאָלער, און זאָג, װאָס דו מאָלסט!
האגאם ריוקע רובין האָט ניט קיין גאָר גרויסע דער-
פארונג פון קינסטלערישער שאפונג, פילט זיך ניט אין
אירע װערק קיין אומזיכערקײַט, קיין אומבאהאָלפּנקײַט.
זי איז ניט אינטאַניק, נאָר פארשיידנארטיק אין אירע
מיטלען, זי קאָן איבערגעבן אי פרייד, אי טרויער. זי
פארמאָגט אלץ, װאָס עס דארף פארמאָגן א קינסטלער:
אן אויג, װאָס זעט, און אן אויער, װאָס הערט, א געפיל
צו שיינעם, צו שײינקײַט אין לעבן (דאָס איז באזונדערס
צו זען אין דער מינ;אטור , זון אף די דעכער") און דערי-
קער -- טאלאנט צו איבערגעבן דאָס געזעענע, דאָס
געהערטע און דאָס שיינע אין דער נאטור, אין לעבן און
אינעם מענטשן.
פארענדיקנדיק אָט דעם קורצן עטיוד װעגן א קריטד
קער און א פּראָזאיקער, װעגן דעם מענטשן און שרײַבער
ריווקע רובין, דריקן מיר אויס די זיכערקײַט, אז דער
שעפערישער װעג פון אונדזער יוביליאר איז אין סאמע
מיטן.
הערש רעמעניק
פאָטאַדעקספאַזיציע אין הויז
פאר פרײינטשזאפט
אין מאָסקװע אי אין דעם הוין פאר
פרײַנטשאפט מיט די פעלקער פון אויס:
לאנד געעפנט געװאָרן אן אויסשטעלונג, געָ-
װידמעט דעם ווואא צוזאמענפאָר פון קפספ.
אף דער אויסשטעלונג װערן דעמאָנסטרירט
העכער 100 װערק פון דער הײַנטצײַטיקער
פאָטאָיקונסט, צװישן זי פאָטאָגראפיעס, װאָס
זײַנען אויסגעפילט דורך באקאנטע מײַסטערס:
ד. באלטערמאנץ, װ. יעגאָראָװ, װ. סאָבאָ-
לעוו און אנדערע. א רײ פון די פאָרגץ-
שטעלטע ארבעטן זײַנען באצייכנט מיט
דיפּלאָמען און מעדאלן אף צװישנפעלקער-
לעכע אויסשטעלונגען.
א נײַער דראמאטישער קאַלעקטין
אין טאלין איז באװיזן געװאָרן פאר א
גרויסן אולעם די ערשטע קאַנצערטפּראָ-
גראם פון דעם נייגעשאפענעם קאָלעקטי
פון ייִדישער קינסטלערישער זעלבסטעטיקײַט.
דער אָװנט האָט זיך אָנגעהױבן מיט דער
שטעלונג פון שאָלעם-אלייכעמס איינאקטער
,מאזלטאָװ" (רעזשי פון ביניאָמין דרוי). די
ראָלן אין דעם ספּעקטאקל פילן אויס: דער
שעף פון אן אװטאָקאָלאַנע יאָסיף שײַקץ-
װיטש, דער יונגער מעכאניקער ייִצכאָק בי-
לינסאָן, די גײטאָרנס ליבמאן און פײַן-
שטיין. י. שײַקעװיטש האָט אויך פאָרגע-
לייענט שאָלעם-אלייכעמס מאָנאָלאָג ,פון דער
ריוויערא". די צושויער האָבן זייער ווארעם
אופגענומען די ארטיסטן,
פריש און אייגנארטיק האָבן דורכגעקלונ-
גען די ייִדישע פאָלקסלידער אין דער אופי-
רונג פון אװראָם ליידערמאן (אן ארבעטער
אף א טעקסטיל-פאבריק), יעווגעניע װײַנגורט
(א שילערן פון א מיטלשול) און פון דעם
פרויען-אנסאמבל,
אין אָנהײב אפּרעל װעט דער קאָלעקטיו
איבערכאזערן זײַן פּראָגראם אין איינעם פון
די בעסטע טעאטער'זאלן פון טאלין
מ. שער.
קינאָדכראָניק וועגן איסאק איטקינד
צום 95-טן געבורטסטאָג פון איינעם פון די
עלטסטע סקולפּטאָרן בא אונדז אין קאנד איסאק
'איטקינד (זע װעגן אים די פארצייכענונג אין
;סאָװעטיש היימלאנדיי נומ. 12 פארן 1965)
האָט די מאָסקװער טעלעװיזיע באװיזן א ספּע-
ציעלע קינאָזכראָניק, געװידמעט זײַן שאפונג,
אין דער כראָניק װערט מיטגעטיילט װעגן
אן אויסשטעלונג פון אי. איטקינדס סקולפּי
טורן, װאָס גרייט זיך איצט אין אלמאזאטא.
2פ1
אן אָוונט, געווידמעט מוישע קולבאקן
אין מינסקער רעפובליקאנישן שרײַבער-הויז אין פאָרגעקומען א
גרויסער אָװנט, געווידמעט מוישע קולבאקס 70-טן געבורטסטאָג,
דעם אָװנט האָט געעפנט דער פאָלקס-שרײַבער פון װײַסרוסלאנד
מיכאס לינקאָו.
-- מיט גרויס אינטערעס לייען איך קולבאקס װערק, -- האָט גע-
זאָגט אין זײַן אריינפיר-װאָרט מ. לינקאָװ. -- קולבאק איז געװען א
הויך-טאלענטירטער שרײיבער. דער הײַנטיקער אַװנט איז א בוילעטער
באװײַז פון אונדזער סאָװעטישער פעלקער-פרײַנטשאפט.
מיט דערינערונגען װעגן מוישע קולבאקן איז ארױיסגעטראָטן דער
װײַסרוסישער דיכטער מיקאָלא כװעדאָראַװיטש.
דער סקולפּטאָר זאיר אזגור, פאָלקס-קינסטלער פון װײַסרוסלאנד,
האָט דערציילט װעגן זײַנע שמועסן מיט מוישע קולבאקן, בס ער
האָט געארבעט איבערן סקולפּטור-פּאָרטרעט פונעם שרײַבער.
דער פּאַעט און איבערזעצער יאָזצף סעמיזשאָן האָט פאָרגעלײעגט א
פראגמענט פון קולבאקס פּאָעמע ,רײַסן", װעלכע ער זעצט איצט
איבער אף װײַסרוסיש.
װעגן קולבאקן אלס דראמאטורג האָבן ג
ארטיסטן פון דער װײַסרוסישער רעפובליק
מוישע סאָקאָל.
דערנאָך איז ארױיסגעטראָטן דער ייִדישער דיכטער כאיִם מאלטינסקי.
ער האָט פאָרגעלײיענט קולבאקס לידער און אן אייגענע ליד, געװידמעט
קולבאקן.
אין א רײַכער קאָנצערט-פּראָגראם זײַנען פאָרגעלײענט געװאָרן אויס-
צוגן פון קולבאקס , זעלמעניאנער" און , בויטרץ".
דער אָװנט האָט געמאכט א שטארקן אײַנדרוק אף די צושויער.
ערעדט די פארדינסטפולע
יעהודיס אראָנטשיק און
ה. רעל
די ליטערארישע זײַט אין דער צײַטונג ,ביראַבידזשאנער
שטערן?
דאָס מאַל האָט די צײַטונג ,ביראָבידזשאנער שטערן" פארן 20 מארט
געװידמעט איר טהאדיציאָנעלע ליטערארישע זײַט די װערק פון א רײ
פראָגרעסיווע שרייבער פון אויסלאנד. די צײַטונג באקאנט אירע לייעי
נער מיט א דערציילונג פונעם אמעריקאנער שרײַבער באָרעך מילער
(,פארטרערטע אויגן"), מיט נײַע לידער פון דאָרע טייטלבוים (פראנק-
רײַך) און דאָװיד סעלצער (פשא). עס װערן אויך געדרוקט רעצענזיעס
אפן בוך ,דערציילונגען פון ייִסראָעל-שרײַבער", װאָס איז דערשינען
אין מאָסקװער פארלאג ,פּראַגרעסײ, און אף דער לידער-זאמלונג פונעם
ייִסראָעל-דיכטער אלעקסאנדער פּען ,דאָס הארץ אין װעג", װעלכע
ס'האָט ארויסגעגעבן אין דער רוסישער איבערזעצונג דער פארלאג פאר
קינסטלערישער ליטעראטור.
בילדער-אויסשטעלונג פון
אלעקסאנדער טישלער
ניט לאנג צוריק איז אין מאָסקװער מוזיי פון פּלאסטישער קונסט
אף פושקינס נאָמען אײַנגעאָרדגט געװאָרן א גרויסע אויסשטעלונג
פונעם באװוּסטן סאָװעטישן מאָלער אלעקסאנדער טישלער. אף דער
אויסשטעלונג זײַנען געווען פאָרגעשטעלט דעם קינסטלערס אייל-בילי
דער, גראפישע ארבעטן, האָלץ-סקולפּטורן און טעאטער-עסקיזן.
עס זײַנען עקספּאָנירט געװען א. טישלערס א ריי שאפונגען אף
ייִדישע טעמעס: די סעריע ,שכיינים פון מײַן קינדהײַט", ,א ייִדישע
קאלע", דער פּאָרטרעט פון א זאָקן אא.
דער יוביליי פון א פארדינסטפולער
ארטיסטן
עס איז אלט געװאָרן 70 יאָר די פאר-
דינסטפולע ארטיסטן און קונסט-טוערן
פון אוקראינע אדע סאָנץ.
העכער 45 יאָר האָט אדע סאָנץ גע-
װידמעט דער טעאטעריקונסט. זי אין
שטארק פּאָפּולער און באליבט צװישן די
ייִדישע און אוקראינישע צושויער.
אין 1921 איז אדע סאָנץ, צוזאמען מיט
דער קיַעװער סטודיעצ ,קולטור'ליגץ",
אריבערגעפאָרן קיין מאַסקװע, װוּ זי האָט
שטודירט אקטיאָרישע מײַסטערשאפט בא
יע. ואכטאנגאָװן, רובען סימאָנאָװן אא.
שוין אין אירע ערשטע ראָלן אף דער
סצענע פונעם כארקאָװער ייִדישן מעלוכץ-
טעאטער אין די ספעקטאקלען , שאבסי-
צװי" (רעזשיסער סמישלײַעו) און , פן-
רימשפּילײ (שטעלונג פון עפראָיִם לויטער)
האָט אדע סאַנץ ארויסגעוויזן אלס
באגאבטע אקטריסע.
זיך
אין דער געשטאלטן-גאלעריי, װעלכץ
אדע סאָנץ האָט אין מעשעך פון 25 יאָר
געשאפן אין ייִדישן טעאטער, זײַנען בא-
זונדערס באװוּסט די ראָלן פונעם יונגאטש
אין דאניעלס ,יוליס", פון דער מוטער
אין ב. אָרשאנסקיס פיעסע , בלוט", פון
וואסא זשעלעזנאָװוא אין מאקסים גאָרקיס
פּיעסע מיטן זעלבן נאָמען, פון נוימי אין
פּ. מארקישעס ,דער אופשטאנד אין
געטאָײ אאװ.
אין 1930 איז אדע סאָנץ אריבערגעפאָרן
קיין דניעפּראָפּעטראַָװסק, װוּ זי ארבעט
אין אָרטיקן דראמאטישן טעאטער אף
מ. גאָרקיס נאָמען.
אנא אכמאטאָוואס אָנדענק
אין עלטער פון 77 יאָר איז געשטאָרבן
די באװוּסטע רוסישע דיכטערן אנא אנד-
רייעוונא אכמאטאָווא, א מיטצײַטלערן פון
אלעקסאנדער בלאָק און וואלערי בריו-
סאָװו.
אנא אכמאטאָװא איז געװען א גרויסער
פרײַנט פון דער יִדישער סאָװעטישער
דיכטונג. זי האָט זיך באטײליקט מיט
אירע איבערזעצונגען אין א סאך אויס-
גאבעס פון דער ייִַדישער דיכטונג אף
רוסיש. עס זײַנען אויך באקאנט אירע
ביבלישע מאָטיװן --- לידער װעגן לאָטס
פרוי און װעגן דעם קיניג שאָול, װאָס
צייכענען זיך אויס מיט טיפן ליריזם.
ערע איר אָנדענק!
פינפטער לאנד-צוזאמענפאָר
פון קולטור-געזעלשאפטלעכן
פארבאנד
אין ווארשע איז אין פאלאץ פאר
קולטור און װיסנשאפט פאָרגעקומען
דער פינפטער לאנד-צוזאמענפאָר פון
דעם קולטור"געזעלשאפטלעכן פאר-
באנד פון די ייִדן אין פוילן. עס
זײַנען אויסגעהערט געװאָרן פאָר-
טראָגן און באריכטן פון די אָנפירן-
דיקע אינסטאנצן און פון די קאָמי
סיעס באם קולטור-געזעלשאפטלעכן
פארבאנד, ארויסטרעטונגען פון דצ-
לעגאטן,
צװישן אנדערע האָט דער צוזאמענ-
פאָר אָנגענומען רעזאָליוציעס: װעגן
אָפּמערקן דעם פינף-און-צוואנציקסטן
יאָרטאָג פונעם אופשטאנד אין וארי
שעװוער געטאָ, װעגן די אקציעס קעגן
אָנװענדן דעם פארעלטערונג-טערמין
אין מײַרעװ-דײַטשלאנד לעגאבע די
היטלעריסטישע פארברעכערס, װעגן
סאָלידאריטעט מיטן װיעטנאמער
פאָלק -- קעגן דער אגרעסיע פונעם
אמעריקאנער אימפּעריאליזם אא.
דעלעגאציעס פונעם צוזאמענפאָר
האָבן געלייגט בלומען-קרענץ באם
דענקמאָל די העלדן פון ווארשעװער
געטאָ, באם אָנדענק-שטיין אפן אָרט
פונעם שטאב-בונקער פון דער ייד"
שער קאמפסאָרגאניזאציע אין וארי
שעװוער געטאַָ און באם אויהעליפּע-
רעץ אפן גענשער בעסוילעם.
אויסשטעלונג וועגן ייִדישער
מארטיראָלאָגיע אין בולגאריע
דער קולטור- און בילדונגס-פאר-
באנד פון די יידן אין בולגאריע
האָט באשלאָסן אָרגאניזירן אין סאָפיַע
אן אויסשטעלונג װעגן ייִדישער מאר-
טיראָלאָגיע אין פּעריאָד פון דער
היטלעריסטישער אָקופּאציע. צװישן
די העכער הונדערט עקספּאָנאטן װעלן
פארנעמען א היפּש אָרט מאטעריאלן
װעגן דעם אָנטײ? פון די ייִדן אין
דער אנטינאציסטישער װידערשטאנד-
באוועגונג פונעם בולגארישן פאָלק,
נײַט פון אויסלאנד
מארלען דיטריך וועגן דעם
נאצישן ייַדןךמאָרד
די בארימטע דײַטשישע קיאָי
אקטריסע און זינגערן מארלען דיט-
ריך, װעלכע אין ניט לאנג צוריק
אופגעטראָטן מיט קאָנצערטן אין
ייִסראָע?, האָט אף א באגעגעניש
מיט ייִסראָעלדיקע זשורנאליסטן פאר
איר אָפּפאָרן אף גאסטראָלן קײן
פוילן דערציילט װעגן איר האס צום
פאשיזם און װעגן אירע געפילן אין
שײַכעס מיט די גרוילטאטן פון די
היטלעריסטן קעגן דער מענטשהײַט
און באזונדערס קעגן ייִדישן פאָלק.
-- ניט װעגן קיין פּערזענלעכן
כעזשבן מיט היטלערן און זײַנע
שוטפים האנדלט זיך, -- האָט גצי
זאָגט מארלען דיטריך, -- נאָר אין
א טראגעדיע, װאָס האָט געבראכט
אומגליק מיליאָנען מענטשן. מע קאַן
דאָס ניט און מע טאָר דאָס קיינמאָל
ניט פארגעסןיי.
מארלען דיטריך האָט דערצילט,
אז זי האָט אין 1933 באשלאָסן צו
פארלאָזן דײַטשלאנד נאָך דעם, װי
זי האָט זיך דערװוּסט, אז לױט
היטלערס באפעל װערן אומגעבראכט
ייִדן בלויז דערפאר, װײַ? זײ זײַנען
ייִדן. זי האָט זיך דאן אָפּגעזאָגט פון
דער בירגערשאפט אין א לאנד, הגֿ
עס זײַנען באגאנגען געװאָרן אזוינע
שוידערלעכע פארברעכנס.
0-טער געבורטסטאָג פונעם
שרײַבער יעשײַע שפיגעל
דער באקאנטער ייִדישער דיכטער
און פּראָזאיקער יעשײַע שפיגעלי
װאָס שטאמט פון פּוילן, פיַערט איצט
זײַן 60:טן געבורטסטאָג,
עס דערשיינען יעשײַע שפּיגעלס
צװײי נײַע פּראָזע:ביכער: דער ראָי
מאן ,שטיגן צום הימ?", װאַס האָט
אין ניו-יאָרק באקומען (אין מאנו"
סקריפּט)) די קארלראָטמאןפּרעמיע
פארן יאָר 1965, און א ראָמאן פון
דער געטאָדטקופע ,פקאמען פון דער
ערד".
158
נײַש פון אויסלאנד
צו אלעקסאנדער פענס
0"טן געבורטסטאָג
אין טעל-אוויוו איז פאָרגעקומען א
גרויסער אָװנט לעקאָװצד דעם 60:טן
געבורטסטאָג פונעם באװוּסטן דיכ-
טער-קאָמוניסט פון ייַסראָעל אלעק-
סאנדער פּען. אין טשערניכאָװסק-
הויז האָט אפן יוביליי זיך פארזאמלט
א גרויסער אוילעם אָנגעזעענע שריײ-
בער, דיכטער, קינסטלער, געזעל-
שאפטלעכע טוער און קולטור-טוער.
עס זיינען אויך בײַיגעװען פאַרשטײער
פון די אמבאסאדעס פון סאַװועטנפאר-
באנד, פּױילן און אנדערע סאָציא-
ליסטישע לענדער.
מיט װערטער װעגן א. פצנס שא-
פונג זײַנען ארױיסגעטראָטן די שריי-
בער רוט לעווין, מוישע שאמיר, דער
דיכטער אװראָם שליאָנסקי, דער שוי-
שפּילער מייער מארגוליס און דער
גענעראליסעקרעטאר פון דער קאָמו
ניסטישער פּארטײי פון יִסראָעל
שמועל מיקוניס.
די בארימטע שוישפילערנס כאנצ
ראָװינא און מיריאם בערנשטיין-קוי-
הען האַבן פאָרגעלײענט װערק פונעם
באל-יויוול.
צום שלוס האָט אלעקסאנדער פּען
אין זײַן װאָרט אָפּגעדאנקט די בײ-
ועזנדע פאר די װארעמע באגריסונ-
גען און אויך איבערגעליענט אייני-
קע נײַע לידער.
איינער פון די גרעסטע
פעדאגאָגן פון אא יאַרהונדערט
אין דער שווייץ איז דערשינען א
בוך װעגן דעם לעגענדארן פּעדאגאָג
און שרײַבער יאנוש קאָרטשאק (הענ-
ריק גאָלדשמידט), װעלכער איז צוזא-
מען מיט די קינדער פון זײַן יעסוי-
מיםהויז אין ווארשעװוער געטאָ אומ-
געבראכט געװאָרן דורך די נאציסטן
אין טרעבלינקע,
דער אװטאָר פון דעם בוך פ. באומ-
גארטען-טראמער איז א באקאנטער
פּסיכאָלאָג; פּראָפּעסאָר פון בערנער
אוניווערסיטעט און סעקרעטאר פון
דער אינטערנאציאָנאלער געזעלשאפט
פאר פּראקטישער פּסיכאָלאָגיע. יאנוש
קאָרטשאק װערט אין דעם בוך בא"
וויזן אלס איינער פון די גרעסטץ
פּעדאגאַגן פון אא יאָרהונדערט.
א בוך וועגן הירש גליק
אין פאריזשער פארלאג , אונדזער
קיעם" װעט אינגיכן דערשײַנען א
בוך פון מארק דװאָזשעצקי וועגן דעם
דיכטער און געטאָ-קעמפער הירש
גליק -- דעם אװטאָר פון דער בא
רימטער פּארטיזאנער-ליד ,זאָג נישט
קיינמאָל, אז דו גייסט דעם לעצטן
וועג".
אינעם בוך װערן געבראכט פיל
פּראָטים װעגן לעבן און שאפן פונעם
יונגן דיכטער. הירש גליקס פּארטיי
זאנער-ליד איז אין דעם בוך איבער-
זעצט אף נײַן שפּראכן.
ארויסטרעטונגען פון דאָוויד
אויסטראך איק;יִסראַעל
אין ייִסראָעל איז ארױסגעטראַטן
דער באװוּסטער סאָװעטישער פידלער
דאָװיד אויסטראך.
אפן ערשטן קאָנצערט, װאָס ער
האָט געגעבן אין טעל-אװיו, זײַנען
בײַגעװען דער סאָװעטישער אמבאסא-
דאָר ד. טשווואכין, מיניסטאָרן און
קנעסעט-דעפוטאטן,
ד. אויסטראך האָט געהאט א רײי
פרײַנטלעכע באגעגענישן מיט אָנגע-
זעענע מוזיקער און מיטן ייִסראָץל-
דיקן פילהארמאָנישן אָרקעסטער.
יוביליי-אָוונט, געווידמעט
גינע מעדעם
אין לאָס-אנזשעלאָט
די פּראָגרעסיווע יידישע געזעל-
שאפּטלעכקײַט פון לאָס-אנזשעלאָס
האָט דורכגעפירט א גרויסע פײַערונג
לעקאָװעד דעם 80:טן געבורטסטאָג
פון דער באװוּסטער געזעלשאפט-
לעכער טוערן און שרײַבערן גינע
מעדעם.
אף דער יוביליי-פײַערונג, אין װצל-
כער עס האָבן זיך באטײיליקט העכער
0 מענטשן, זײַנען מיט באגריסונ-
גען ארױיסגעטראָטן די געזעלשאפט-
לעכע טוער ארן קוירטמאן, ס. גאָר-
פילד און דער לאָס-אנזשעלאָסער
ייִדישער דיכטער כאיִם שווארץ, װעל-
כער האָט אין זײַן באגריסונגס-רעדע
אָפּגעמערקט, אז ,גינע מעדעם איז א
זעלטן געשטאלט אין דער ייִדישער
דעמאָקראטישער װעלט -- אלס
מענטש, שרײיבער, אָראטאָר און קעמ"
פער פאר די רעכט פונעם ארבעטני
דיקן פאָלק. איר נאָמען װעט מיט
גאָלדענע אויסיעס ארײַנגעשריבן
װערן אין דעם ער" בוך פון בא"
רימטע און באליבטע גנעמען פון
קצמפנדיקע פרויען אין דער געשיכ"
טע פון אונדזער פאָלק".
צוגרייטונגען צו
שאָלעס-אלייכעמס 50-טן
יאָרצײַט אין קאנאדע
אין מאָנרעאל איז לויט דער איניי
ציָאטיוו פון דער אָרטיקער ייִדישער
פאָלקס-ביבליאָטעק פאָרגעקומען א
ברייטע קאָנפערענץ, געװידמעט דער
צוגרייטונג צום אָפּמערקן דעם 50-טן
יאָרצײַט פון שאָלעם-אלייכעמען. אין
ע
פײַערונג איז באשלאָסן געװאָרן דורכ*
6
פירן אָנהײב מײַ. ס/איז אויך אַנגעז
מערקט אײַנצואַרדענען אן אויסשטץ-
לונג פון שאַלעם-אלייכעמס װערק און
א בילדער-יעקספּאָזיציע, געװידמעט
דעם גרויסן פאָלקס-שרײַבער.
אנטדעקט א בעסמעדרעש
פון שא יאָרהונדערט
דער אמעריקאנער ראָװ דויװ
שווארץ, באזוכנדיק די שטאָט פענטא-
דעל-גאפא אף די אָזאָרער אינדזלען,
האָט דאָרט אנטדעקט א האלבאייני
געפאלענעם בעסמעדרעש, װאָס איז,
װײַזט אויס, אופגעבויט געװאָרן אין
שא יאָרהונדערט.
די ארכעאָלאָגן האלטן, אז אף דעם
דאָזיקן אינדזל האָבן אמאָל געלעבט
אינדיאנישעצ ייִדן, שפּעטער אנטלאָ
פענע אנוסים פון דער שפּאנישער
אינקוויזיציע.
אין דער שול האָט מען געפונען
עטלעכע זייער אלטע סייפער-טוירעסי
סידורים, כומאָשים און אנדערע
ספאָרים,
-פלנטעונריק
זעוורנאלן
און צייטונגנגן
זיך ארויסגעשטעלט אף לײַטיש
געלעכטער
דער אמעריקאנער ייִדישער זדיכטער און פובלי"
ציסט עפראָיִם אויערבאך איז לעצטנס געװאָרן דער
,העלד" פון א קאַמישער געשיכטע. אין ניויאַר-
קער ,טאַגימאַרג"זשורנאל* פארן 7 פעװראל
ד. י. האָט ער אין אן ארטיקל אונטערן סענסאציאַ-
נעלן נאָמען ,צוריק די ;ם*, אן", עף", אץ".. זיך
צערעדט מיט קלוימערשטער קאָמפעטענטקײַט
װעגן דעם, אז אין סאַװעטנפארבאנד האָבן די
ייִדישע לינגװיסטן אין אַנהײב פון די 20'ער יאָרן
אומזיסט'אומנישט ,מעשאלייעך געװען" די סאָף-
אויסיעס, און דאָס אין געװען ,א גזײירע אף די
אומשולדיקע* ,ם", ,ן", ,ף", ,ץי. ,איצטער, --
זעצט פאָר עפראָיִם אויערבאך, -- אז מע האָט
די געקריװדעטע ייִדישע אויסיעס צוריק ארײַנגע-
פירט.. האָט מען עס געטאַָן אזוי בישטיקע, אז
קײנער האָט זיך גאַרניט אומגעקוקט אף דעם".
עפראַיִם אויערבאך רופט אויס מיט אן ערנסטער
מינע: איאַ, אינעם לעצטן נומער ,סאַװעטיש היימ-
לאנד" -- נומער 12 פונעם יאָר 1965 -- זײַנען
זײ דאַ צוריק און, װײַט איך װײס, האָט די רע"
דאקציע אפילע ניט געהאלטן, אז עס איז ניטיק
מױזיע צו זײַן, אז פון הײַנט אָן איז ,שטום"
װידער מיט א ,ם* באם סאָף, ניט מיט א ,מ".
און אז די זון שײַנט װידער מיט א לאנגער נון. א
כאָלעם אין שלאָף איז װידער מיט א לאנגער ,ף",
און א שװערער קלאָץ ענדיקט זיך מיט דער
שלאנקער ,צאדעק", װאָס האָט צװיי קעפעלעך".
מיר ברענגען (עטװאָס געקירצט) דעם פעליע-
טאַנישן קאַמענטאר אין דער ניייאַרקער ,מאָרגן-
פרײַהײַט? פארן 9 פעװראל ד. י. אף ע. אויער-
באכס ,אנטדעקונג".
א שרײַבער אין ,טאַג* איז נעבעך
ארײַנגעפאלן..
עפראָיִם אויערבאך האָט מיטאמאָל אנטדעקט אין ,, טאָג"
פון הײַנטיקן מאָנטיק, אז אין דעם מאָסקװער זשורנאל
,;סאָװעטיש היימלאנד" געפינען זיך די אויסיעס ,ם"י, אןי,
יף", ,ץ". און ער מאכט א גאנצן און גאָר היפּשן פּײ-
רעש, פארװאָס מיטאמאָל, אין סאמע לעצטן נומער ,סאָ-
װעטיש היימלאנדיי פונעם יאָר 1965, נומער 12, האָבן זי
זיך באװיזן. פרעגט זיך א פראגע: איז דען דער ,טאָגײ-
קאָלומניסט עפּעס א כויני האמעאגייל אָדער א ריפּ ואן
ווינקל, װאָס איז פון אװגוסט 1961, װען דער ערשטער
נומער ,סאָװעטיש היימלאנד" איז ארויס, געשמאק גע-
שלאָפן און זינט דעמלט קיין איין-אײינציקן נומער אין
האנט ניט גענומען?
מיר שטעלן זיך פאָר, אז אזעלכע ייִדן זײַנען טאקע דאָ
אין אמעריקע, און סאיז א ראכמאָנעס אף זיי, װײַל זי
פארפעלן צו לייענען א װוּנדערלעכן זשורנאל. אָבער זי
שרײיבן דאָך קיין קאָלומס ניט! און װען דער ,טאָג"
קאָלומניסט װאָלט ניט געשריבן פון ,אויסװײיניק", נאָר
װאָלט טאקע דעם זשורנא? ,סאָװעטיש היימלאנד" גענו-
מען אין האנט ארײַן, װאָלט ער געװוּסט, אז פון סאמע
אָנהײב אָן, גלײַך אינעם ערשטן נומער, האָבן זיך יענע
אמאָל-פארפאָלגטע אויסיעס, נעבעך, באוויזן.
נו, דער טאָעס איז דאָ א גאנץ אומשולדיקער. אָדער
דער שרײַבער האָט טאקע בין איצט דעם זשורנאל ניט
גענומען אין האנט אריַן -- איז עס א שאָד, אָבער עס
קומט אים דערפאר ניט קיין שטראָף; אָדער ער האָט װי
דורך א ,נעס" פּאָשעט ניט באמערקט די פארפאָלגטע
אויסיעס אין אלע ביז איצטיקע נומערן. די פראגע איז
אָבער: פונוואנען האָט זיך גענומען אזא פּאָשעטער טאָעס?
און ויאזוי נעמט מען און מע שרײַבט אָן א גאנצן קאָלום,
איידער מע פאָרשט אויס, אײידער מ'פרעגט זיך נאָך
כאָטשבי בא אן אנדער מיטארבעטער פון דער צײַטונג?
דער ענטפער אף דעם איז, דאכט זיך, אזא. װי נאָר
מע ,כאפּט" עפּעס װעגן יענעם לאנד, דעם באָלשעװיקן-
לאנד, איז -- אהא! עס איז גאָר ניט נײיטיק צו אויס-
פאָרשן, אָדער פּאָטעט א טראכט צו טאָן אפילע, װײַל אף
יענעם לאנד איז דאָך אלץ צו גלייבן! עס איז צו גלייבן
אפילע אזא װילדע זאך, אז מ'װעט מיצקעדרינען נעמען
און ארײַנלאָזן אין שטוב ארײַן די פארפאָלגטע אויסיעס
און מ'װועט אפילע ניט מאכן קיין דערקלערונג וועגן דעם.
די מאָראל איז, ראבויסײי: ניט געכאפּט! מ'מעג פריער
א טראכט טאָן אויך, און אוב נייטיק -- אויספאָרשן,
אפילע װען עס האנדלט זיך װעגן דעם באָלשעװיקן-לאנד!
און װאָס שײַעך ,סאָװעטיש היימלאנד", איז שוין אָנגע-
קומען אויך דער נומער איינס פון 1966 און נאָך אלץ
מיטן לאנגן נון און אזוי װײַטער -- און דאָס איז נאָך
אלץ זייער א רײַכער און שיינער זשורנאל,
פּ. א. ג,
:
:
:
:
פארשײדנס
דער ערשטער דאָקדױ
מענטאלער פילם װעגן
לעװ טאָלסטאֵָי
ניט לאנג צוריק האָט מען אין
קויבישעוו (געװעזענע סאמארע) גע-
פונען דעם ערשטן קינאָיפילם װעגן
דעם גרויסן רוסישן שרײַבער לעװ
ניקאָלײַעװיטש טאָלסטאָי. אינעם אלטן
צװײשטאָקיקן הילצערנעם הז נומ.
5 אף דער ארציבושעװ'גאס האָט
מען בייסן רעמאָנט געפונען אונטערן
דיל אן ארומגעקלאפטן מיט אײַזן
קאסטן. אינעם קאסטן זײַנען געלעגן
אלטע אפישן, פּראָגראמעס, ארײַנ-
גאנגס-בילעטן, װויזיט-קארטלעך און 9
קינאָפּילמען. 8 פון זי זײַנען געװייג-
לעכע קאַמערץ-לענטעס פאר די יאָרן
5+--1915. דער נײַנטער פילם
הייבט זיך אָן מיט די טיטרען: ,דער
ספייאָריקער יוביליי פונעם גראף
ל, נ. טאַלסטאָיי,
דאָס איז געװען דער ערשטער
דאָקומענטאלער פילם װעגן טאָלס-
טאָיען. דעם פילם האָט פאַטאָגרא-
פירט דעם 28 אװגוסט 1908 יאָר אין
יאסנאיא פאָליאנא אינער פון די
פיאָנערן פונעם רוסישן קינעמאטאָי
גראף, דער אַפעראטאָר דראנקאָװ. לעוו
ניקאָלײַעװיטש איז צו יענער צײַט
געװען קראנק. אף דער װעראנדע פון
זײַן הויז געפינען זיך די פרוי, די
קינדער, די אייגענע און דעם שרײי
בערס נאָענטסטע פּרײַנט. און אָט האָט
זיך באװיזן אין דעם װיג-שטול אליין
לעוו ניקאָלײַעװיטש טאָלסטאָי אין
זײַן טראדיציאָנעלן רוסישן אויבער-
העמדל, אונטערגעגארטלט מיט א רי-
מענדל.
װיאזוי זשע איז אָט די אוניקאלץ
קינאָדלענטע געקומען קיין סאמארץ?
ס'האָט זיך אײַנגעגעבן פעסטשטעלן,
אז אין דעם הויז נומ. 85 אף דער
ארציבושעוו-גאס האָט געװוינט א גע-
וויסער טולופּאָו, דער באלעבאָס פון
אײינעם פון די ערשטע אין שטאָט
קינאָזטעאטרען , אוניאָן".
און אָט, אין העכער פופציק יאָר
ארום, װעט דער פילם אינגיכן אופ-
לעבן אפן עקראן.
196
דער זיבדאוױדזעכציקסטער ראָמאן
די ענגלישע שרײַבערן אגאטא קריסטי איז אלט געװאָרן 75 אאָר.
פאר דער לעצטער צײַט שענקט אגאטא קריסטי אלע פרילינג דעם
ענגלישן לײענער א נײַעם דעטעקטיװ-ראָמאן. האיאָר װעט דאָס זײַן
דער זיבןאו'זעכציקסטער. נאָר מאכט אפילע קיין פּרוּװ ניט צו
דערװיסן זיך, װעגן װאָס איז דער ראָמאן. ,איך ריד קינמאָל ניט
װעגן מײַן װערק, ביזן עס איז ניט פארענדיקט". די מאָטײון פונעם
מאָרד און דער נאָמען פונעם מערדער װעלן באװוּסט װערן ערשט
אף די לעצטע זײַטלעך.
א. קריסטי איז טעטיק אויך אין אנדערע זשאנרען. זי האָט אַ
שריבן צװיי צענדליק פיעסן, זעקס סענטימענטאלע ראָמאנען א בוך
װעגן ארכעאַלאָגיע. פאָריקן יאָר איז דערשינען אירע א זאמלונג
קליינע דערציילונגען און לידער פאר קינדער. די שרײַבערן אליין
באציט זיך אָבער מיט לײַכטן הומאָר צו איר שאפונג אין , ערנסטע"
זשאנרען, האלטנדיק מיט רעכט, אז דעם לייענער אינטערעסירן בלויז
אירע דעטעקטיװו-ראָמאנען.
קאפּיטלען פון קאָראן אין ייִדיש
דער קאַראן -- דאָס ,הײיליקע בוך* פאר 350--400 מיליאָן מוי
סולמענער -- איז, װי באקאנט, איבערגעזעצט געװאָרן אין פיל
שפראכן. אין איװריט איז דאַ אן אלטע איבערזעצונג פון ה. רעקעני
דאַרף (1825--1875) און א נײַע איבערזעצונג פון פראַפּ. י. װ. ריװלין.
די ערשטע װיסנשאפטלעךןיפינקטלעכע איבערזעצונג אין רוסיש איז
געמאכט געװאָרן זורכן בארימטן אקאדעמיקער און אַריִענטאליסט
איגנאטי קראטשקאַװסקי (1883--1951) און אין דערשינען נאָך זײַן
טוט (פארלאג ,מיזרעך-ליטעראטור", מאַסקװע, 1963).
מענאכעם קאפליוק, א שרײַבער פון ייִסראַעל, אן אַריִענטאליסט
לױט זײַן בילדונג, האַט איבערגעזעצט אייניקע קאפיטלען פון דעם
גאללאיבוך* (װי דער קאַראן װערט אויך אַנגערופן דורך די מוסול-
מענער) אף ייִדיש. אין דער פערטליאָרישריפט פאר ליטעראטור און
געזעלשאפטלעכע פראגן .די גאָלדענע קײט* איז אַפגעדרוקט די ,סוי
רא (קאפיטל) יוסוף", איינס פון די שענסטע קאפיטלען אין קאָראן,
װוּ עס דערציילט זיך די געשיכטע פון יויסעף מיט זײַנע ברידער.
דאַס איז דאַס ערשטע מאַל, װאַס דער קאַראן איז איבערגעזעצט גע"
װאָרן אין ייִדיש.
הײַנטיקע קוריאָזן
,..אײַנשליסלעך ליבעס-:דערקלע
מיר ברענגען דאָ אַן קאָמענטארן א נאָטיץ (געקירצט) פון דער טעל-
אװויװער צײַטונג ,לעצטע נײַס":
;הער אָ. ריכטער, װעלכער טיטולירט זיך אלס דער ,פאָרזיצער פון
ייִסראַעלדיקן פארבאנד פאר סימולטאנישערג איבערזעצונג", האָט
באשלאָסן צוזאמען מיט פרוי אללא נוראָק, די אלמאַנע פון האָראו
דיר מאָרדכע נוראָק זיל, װעלכע איז אויך באקאנט אלס אן ערשטי
קלאסיקע ספעציאליסטקע אין דער איבערזעצונגס-פראָפעסיע, צו עפץ-
נען א מין אינטימען קלוב, אין װעלכן עס זאָלן זיך צוזאמענטרעפן
מענער און פרויען, װאָס ריידן אף פארשיידענע שפראכן און קענען
זיך ניט צונויפריידן צװישן זיך. אין אָט דעם קלוב װעלן די מענטשן
זיך צוזאמענקומען, שמועסן, טאנצן, זיך קעגנזײַטיק באקענען, און
פרײַװויליקע איבערזעצערס פון ה' ריכטערס איבערזעצונגס-אינסטיטוט
1 סינכראָנישער.
געפונען יעדידע
מארגאָליסן.
אין דער ייִסראַָעלדיקער צײ-
צונג ,דבר" (דאוואר) איז אָפּגץ-
דרוקט א נאָטיץ פון א לײענער
עליעזער קאליר, אן אָפּשטאמיקן
פונעם שטעטל קארעליץ (װײַס-
רוסלאנד):
;בא אונדז אין שטעטל זײַנען
געװען צװיי כאוויירים -- דאָװיד
אײנהאָרן און יעדידע מארגאָליס,
אײינהאָרן האָט געשריבן לידער,
שטילע מעלאָדיעס, סאָנעטן: , איך
װיל, אז מײַן ליבע זאָל װערן
געשלאָסן אין א
ייִדישן געסל",
באלטפילע",
שטילן און
;דער לעצטער
,גרויס איז דער
מידבער"... שפעטער-צו האָט איינ-
האָרן אופגעשטורעמט די ייִדישץ
געזעלשאפּטלעכקײַט מיט זײַן
עסיי ,די זיבן זינד פון דער אָר-
טאָדאָקסיע* (זשורנאל , עפּאָכע"),
אין װעלכן ער טרעט ארויס קעגן
דעם אָרטאָדאָקסישן ייִדנטום. יע-
דידע מארגאָליס האָט געשריבן
װעגן לעבן פון די קליינע שטעט-
לעך -- א סויווע, אין װעלכער
ער איז אופגעוואקסן.
מיט דער צײַט איז דאָװיד אייג-
האָרן אװעקגעפאָרן קיין אמעץ-
ריקע און יעדידע -- קיין רוס
לאנד. אײינהאָרן איז געבליבן בא-
רימט די גאנצע צײַט, און מיר שטויסן
זיך אָן אף זײַן נאָמען ביז הײַנט.
מארגאַליס, פארקערט, איז פארגעסן
געװאָרן.
דעריבער האָב איך זיך שטארק
דערפרייט, װען, בלעטערנדיק איינעם
פון די נומערן ,סאָװעטיש היימלאנד",
אין דער אָפּטײלונג ,שרײַבער און
ווערק", האָב איך דערזען און דער-
קענט מײַן לאנדסמאן און יוגנט-
פרײַנט יעדידע מארגאָליס, לוט א
פאָטאָ פון יענע טעג -- א ביאָגראז
פישע נאָטיץ צו זײַן 80'טן געבורטס-
טאָג",
א נײַע עקראניזאציע
פון פויכטװאנגערס א
ראָמאן
אפסנײַי עקראניזירן ליאָן פויכטוואנ-
גערס ראָמאן ,דער ייַד זיס" װעט
איינער פון די װײַטע אָפשטאמיקע
פונעם העלד פון ראָמאן -- דער דײַי
טשישער רעזשיסער האנס זיס
אָפּעַנהײמער. װי באװוּסט, איז די
ערשטע עקראניזאציע, װאָס איז גצ-
מאכט געװאָרן אין דער מיט 30*ער
יאָרן, אויסגענוצט געװאָרן פאר פא-
שיסטישער אנטיסעמיטישער פּראָפּא-
גאנדע און האָט ניט געהאט קיין שום
שײַכעס צום ראָמאן. איבער דעם סצעי
נארי פון דעם נײַעם פילם ארבעטן
רונגען", אַבער ניט אף יידיש
װעלן איבערפירן די קעגנזײַטיקע אינפאָרמאציעס און העלפן די
מיטגלידער פונעם קלוב זיך
צוזאמענריידן אין די פארשיידענע
שפּראכן -- ,אײַנשליסלעך ליבעס-דערקלערונגען און הייראט-פאָר-
שלאָגן", װי עס שרײַבט דער קאָרעספּאָנדענט פון איעדיאָט אכראָנאָט".
דער זעלבער צײַטונגס-קאָרעספּאָנדענט דערציילט, אז אין זײַן גע-
שפרעך מיטן , איבערזעצער-צווילינג" (ה' ריכטער און פרוי נוראָק)
האָט אים הער ריכטער בעפיירעש אָנגעזאָגט:
;איך בעט אײַך אונטערשטרײַכן, אז אין דעם קלוב װעט ניט זײַן
קיין שום איבערזעצונג פון ייִדיש אָדער אף ייִדיש. מיר אנערקענען
ניט די דאָזיקע שפּראך אלס א שפּראך, און דעריבער פארנעמען מיר
זיך ניט מיט איר אין די ראמען פון אונדזער לויפנדיקער ארבעט
אַדער אף קורסן, און מיר װעלן זיך אויך ניט פארנעמען מיט איר
אין דעם קלוב. װער עס װעט װעלן אײַנרוימען װעמען ליבעס-װערטער
אף ייִדיש, װעט ער דאָס דארפן טאָן אָן אונדזער הילף"יי
פארשײדנס
די אלמאָנע פונעם שרײַבער -- מאר-
טא פויכטוואנגער און האנס גאבע. אין
גרונט פונעם סצענארי ליגן כוץ
פויכטוואנגערס ראָמאן, ארכיװו-דאָקו-
מענטן, װאָס דערציילן װועגן פּראָצעס
איבערן יִד יאָזצף זיס אָפּענהײמער,
װעלכער אין אין דער ערשטער
העלפט פון ווא יאָרהונדערט פאר-
מישפּעט געװאָרן צו טױט-שטראָף
לויטן באפעל? פונעם װירטעמבערגער
הערצאָג און איז אומגעבראכט געָ-
װאָרן אין שטוטגארט.
,מעלאָכיםיבוך" דער-
שינען אין האָלאנד
אין האַלענדישן אקאדעמישן פאר-
לאג ,װאן גאָרקום* אין דערשינען
דאָס ,מעלאַכיםיבוך", אײינס פון די
גרונטיװערק פון דער אלט-ײיִדישער
ליטעראטור. דאָס בוך אין ארויסגע-
געבן געװאָרן דורכן באקאנטן ייִדישן
געלערנטן דר. לעאָ פוקס, װעלכער
פירט אָן מיט דער קאטעדרע פון
ייִדיש און העברעיש אין אמסטער-
דאמער אוניװערסיטעס.
דאָס ,מעלאָכים-בוך", װאַס שטאמט
װארשײַנלעך פון שוֹא יאַרהונדערט.
איז לױטן פארנעם זאָס גרעסטע
װערק פון דער אלטײיִדישער ליטע"
ראטור. די איצטיקע אויסגאבע בא-
שטייט פון צװײ בענדער, פון װעלכע
דער ערשטער הײבט זיך אַן מיט א
גרעסערער ארבעט פון דר. פוקס װעגן
דער אנטשטיוּנג און אנטװיקלונג פט
ייִדיש און פון דער אלטיייִדישער לי*
טעראטור. דער צװײטער באנד אנט-
האלט אן אויספירלעכע באהאנדלונג
פון דר. פוקס װעגן די פארשיידענע
ביבלישע און נאַכביבלישע קװאלן
פונעס ,מעלאַכים:בוך" אין העברעיִש
און אראמעיש.
יי יש -
ינע קברמעפֿגעקאגלעלאקצקקיקנשקימקא:מעבואוטײשטוגונקעעט + -
נאַטיצן
אפן
קאלענדאר
עס איז געװאָרן הונדערט יאָר, זינט
עס אין געבוירן געװאָרן דער באװוּ'
סטער ייִדישער רעװאשַליוציאַנערער
ארבעטערידיכטער דאַװיד עדעלשטאט.
דאָװיד עדעלשטאט איז געבירן
אין קאלוגע אין א רוסיפיצירטער פא-
א ער האָט גאָר פרי אָנגעהױיבן
יַבן לידער אין רוסיש. צו 14 יאָר
:0 ער אָפּגעדרוקט זײַן ערשטע ליד
דער אָרטיקער צײַטונג ,;גן-
בערנסקיע װעדאָמאָסטי". אין דאָװיד
עדעלשטאטס רוסישע לידער פילט
זיך שטארק די װירקונג פו
מאָקראטישע דיכטער נעקראסאָו, ני-
קיטין, נאדסאָן.
אין 1880 אין דאָװיד עדעלשטאט
אריבערגעפאָרן קיין קיִעװ. נאָכן פאָ
גראָם פון 1881 עמיגרירט ער א
אמעריקע, אין דער שטאָט סינ
װוּ עס האָבן געװוינט זײַנע
ברידער. אי שאט װערט אן אר-
בעטער פון א שאפ. ער פארזוכט דעם
טאם פון נויט און ארבעטסלאָזיקײַט
אין דער קאפּיטאליסטישער אמעריקע.
עדעלשטאט הייבט אָן נעמען אן אקי
טיװן אָנטײ? אין דער ארבעטער-
באוועגונג. ער זעצט פאָר שרײַבן
לידער אין רוסיש, אָבער אינגיכן
הייבט ער אָן דרוקן זײַנע װערק אין
ייִדיש אין דער אנארכיסטישער ,וואר-
הייט". עדעלשטאטס דיכטונג איז
דורכגעדרונגען מיט מאָטיון פון
רעװאָליוציאָנערן קאמף קעגן קאפּיי
טאליסטישער עקספלואטאציע און
טס =
צוויי
158
אונטערדריקונג. אייניקע זיַנע לידער
(;אָ, פריינד!: אן איך װע?
שטארבן" אא.) זײַנען געװאָרן הימ-
נען פון רעװאָליוציאָנערן קאמף
פאר די ארבעטער פון אמצעריקע און
רוסלאנד
גוטץ
ר טעטיקײַט אין ייִדיש
שטאט אָנגעשריבן 140 ליי
ן און א היפשץ
װערק.
אין א 0 פון זײַן לעבן איז
דאָװיד עדעלשטאט געװען דער רצ-
דאקטאָר פונעם אנארכי
פון דער ,, פּרײַער אר
זײַן בוך ,פאלק
ארום דאָס ב
איז דערשינ/
וע אַפּטײל
נג פון דער פאָרגץ-
ישער ליטעראטור.
שריטענער יי
דעם 29 מײַ איז געװאָרן הונדערט
יאַר, זינט עס איז געבוירן געװאָרן
דער באװוּסטער ארמענישער דיכטער
אקאַפ אקאָפיאן.
אקאָפּ אקאָפּיאן איז געבוירן אין
דער שטאָט גאנדזשא (איצט קיראָ-
װאָגראד) אין אן ארבעטער-פאמיליע.
אין 1904 איז ער ארײַנגעטראָטן אין
דער באָלשעװיסטישער פארטי און
האָט גענומען אן אקטיװן אָנטײל אין
דער רעװאָליוציאָנערער ארבעטער-
באװעגונג און איז פיל מאָל געװען
ארעסטירט.
ליטערארישע טעטיקײַט פון
א הייבט זיך אָן סאָף
יאָרן, נאָר באזונדערס שעפצץ-
ריש אקטיוו איז ער געװאָרן אין די
ערשטער רוסישער
ער זעצט איבער אף
יאָרן פון
רעװאָליוציע.
דטויטז דח
ארמעניש דעם , אינטערנאציאָנאל", די
,וואר שאוו
יאנקא" און אנד
לידער.
אנס שאפונג האָט געהאט
ערע רעװאָי
אף א
א גרויסע
גרויסע זײַן פרײַנט--
דער באװוּסט פון דער קאָי
רווייס זיי
מוניסטישץ
אין די יאָרן
פיאן
נר פארטיי ס. ג. שאומיאן,
ן פון רעאקציע האָט אקאָי
א רײי פּאָעמעס
זאָרגן" (1909), , רויטע
(1911) און קעמפערישץ
לידער, אין װעלכע ער טרעט ארויס
װי א דיכטער א טריבון און זעט פאָי
רויס ד; דער רעװאַליוציע.
רבעטער-לייענער האָבן אים געָי
דיי
;נײַער
כוואליעס"
אל ;דער ארמענישער גאָרקי",
נאָכן ניצאָכן פון דער אָקטיאבער-
הליג ניץע איז אקאָפּיאן אויסגעי
װיילט געװאָרן אלס מיטגליד פון ציק
פון דער טראנסקאווקאזער פעדערא-
ציע. אין זײַן דיכטונג באזינגט ער
די פראַצעסן פון דער סאָציָאליסטיי
שער בווּנג און די פעלקער-פריינט-
שאפט אין פססר. ראָמען ראַלאן האָט
כאהאקטעריזירט אקאָפּיאנס רעװאָי
ליוצאָנערע פּאָעמעס אלס ,,מעכטיקע
סימפאָניעס". אקאָפּיאנס װערק זײַנען
איבערזעצט אף די שפראכן פון די
פעלקער פונעם ראטנפארבאנד און
אף א רײ מפײַרעװ-אײראָפּעיִשע
שפּראכן.
אקאָפּ אקאָפּיאן איז געשטאַרבן דעם
3 נאָיאבער 1937.
דעם 28 מײַ איז געװאָרן 50 יאָר,
זינט עס איז געשטאָרבן דער גרוי-
סער אוקראינישער שרײַבער, געלערנ-
טער און רעװאַליוציִאַנערער דעמאָק-
ראט איוואן פראנקאָ.
איוואן פראנקאָ איזן געבוירן גע-
װאָרן אין גאליציע, אין דאָרף נא-
*0ן
גויעװיטש (דראָגאָביטשער געגנט) אין
א פויערישער פאמיליע. די ערשטע
לידער האָט ער געדרוקט אין לעמ
בערגער סטודענטישן דעמאָקראטישן
זשורנאל ,פרײַנטיי (ײזצק?/46). אין
4, זײַענדיק א סטודענט פון אוניי
װערסיטעט, האָט איואן פראנקא
רעדאגירט אָט דעם זשורנאל און גע-
דרוקט דאָרטן אף אוקראיניש
טזשערנישעווסקיס ראָמאן ,װאָס
טאָן?* און די װערק פון מ. יע. סאל-
טיקאָװישטשעדרין. איוואן פראנקאָ
האָט זיך אקטיוו באטייליקט אין דער
סאָציאליסטישער ארבעטער'באװע
גונג פון יענער צײַט. ער האָט איבער-
זעצט אף אוקראיניש די װערק פון
מארקסן און ענגעלסן, געװען רע-
דאקטאָר פון א רײי ראדיקאלע דצ
מאָקראטישע פוילישע און אוקראיי
נישע אויסגאבעס. פאר זײַן אקטיװער
געזעלשאפטלעך-פּאָליטישער טעטי
קײַט איז ער געװען ניט איין מאָל
ארעסטירט.
איוואן פראנקאָ איז געװען א הייי
סער קעמפער פאר רעאליסטישער
קונסט און ליטעראטור, קעגן בור
זשואזן אוקראינישן נאציאָנאליזם.
זײַן ערשט ביכל ,באלאדעס
און דערציילונגען" (1876) האָט
נאָך געטראָגן א ראָמאנטישן כאראק-
טער. אינעם זאמלבוך ,הײיכן און
נידערן" (1887) פארנעמען שוין דעם
אױיבנאָן פּאָליטישע רעאליסטישץ ליי
דער. דער דאָזיקער זאמלבוך האָט
אים געבראכט פולשטענדיקע אנער-
קענונג און איז געװאָרן ברייט בא"
װוּסט. באנאנד דערמיט איז פראנקאָ
ארױיסגעטראָטן אלס גרויסער מײַס-
טער פון פראָזע; באזונדערס באװוּסט
זײַנען זײַנע װצרק הסם,,
"עס001156:101 (,די שלאנג", 1878),
;באָריסלאו לאכט" (1881--1882),
אין װעלכע ער מאָלט בילדער פון
קאפּיטאליסטישער עקספלואטאציע
און קלאסנקאמף. איוואן פראנקאָ האָט
אויך א סאך געשריבן װעגן דעם
לעבן פונעם פויערטום: ,א גוטער
פארדינסט" (1881), ,װעלדער און
לאָנקעס" (1883) אא.
איוואן פראנקאָ איז באװוּסט אלס
אָנגעזעענער געלערנטער פאָלקלאָ-
ריסט, ליטעראטור-קריטיקער און
ליטעראטור-היסטאָריקער. אים גע
הצרט דער בוך ,עטיוד איבער דער
געשיכטע פון דער אוקראיניש-רוסיי
שער ליטעראטור ביז 1890", דער
איבצרזיכט װעגן ,דער דאָרעם-רו"
סישצר ליטעראטור" אא. ער האָט
איבערזעצט אף אוקראיניש װערק פון
רוסישע און מײַרעװ אײראָפּעישצ
ליטעראטורן. ער האָט אויך ארויס-
געװיזן א גרויסן אינטערעס צו דער
ייִדישער ליטעראטור און צום ייִדישן
פאָלקלאָר,
מירױ דערימאַנען אונדזערע אבטַנענטן!
דעם זיבעטן נומער , סאַװעטיש היימלאנד" קאָן מען אויס-
שרײַבן בלויז ביזן 1 יון,
קעדיי צו באקומען דעם זשורנאל אָן איבערײַס, דארפן די
לייענער, װאָס האָבן זיך אונטערגעשריבן אף דער ערשטער
העלפט יאָר, באצײַטנס באנײַען די אבאָנירונג, וועלכע ווערט
אָנגענומען אין אלע אָפּטײלונגען פון ,סאָיוזפּעטשאט* און פון
דער פּאַטשט,
פּרײַז פאר 6 כאדאָשים -- 3 רובל.
לייענט און פארשפרייט 'סאָוועטיש היימלאנד"!
טג גגגטגעגטגצטגשטעג,
זינאָװי טאָלקאטשאַװ
דער באװוּסטער סאָוועטישער קינסטלער זינאָװי טאָלקאטשאָװ איז גצבוירן אין װײַסרוסלאנד (שטשעדרין,
עבן באָברויסק). מאָלערײַ האָט ער שטודירט אין מאָסקװער און קיִעװער קונסט-איגסטיטוטן. אין די מילכאַמע-
יאָרן איז ער געװען אפן פראָנט. א גרויסע צאָל װערק זײַנע, אָנגעװײעטע פון די מילכאָמעיאָרן, זײַנען געװידמעט
דעם שוידער פון די היטלעריסטישע טויט-לאגערן.
עס האָבן נאָך געהילכט די לעצטע זאלפן פונעם אנטיפאשיסטישן קריג, און עס האָט זיך שוין באוויזן טאָלקא-
טשאָװס אלבאָם װעגן מײַדאנעק. נאָך דער מילכאָמע זײַנען פארעפנטלעכט געװאָרן דרײַ זײַנע אלבאַמען פון
סעריע ,אָשװענטשים".
פון טאָלקאטשאָװוס גראפישע ארבעטן צייכענען זיך באזונדערס אויס זײַנע איליוסטראציעס צו װערק פון
מאקסים גאָרקי, דמיטרי פורמאנאָוו, לעאַניד פּערװאָמײַסקי, ניקאָלײַ אָסטראָווסקי אא. א גרויס אָרט און זײַן שאפונג
פארנעמען די פּרעכטיקע צייכענונגען צו שאָלעםזאלייכעמס און י.-. פּערעצעס װערק.
ז. טאָלקאטשאָװס שאפונגען זײַנען עקספּאָנירט געװאָרן אף א רײ אויסשטעלונגען אין מאַסקװע, כארקאַו,
קיעװ, אָדעס און אין אנדערע שטעט, אויך אין אויסלאנד (ווארשע, אמסטערדאם, קאָפּענהאגען, װענעציע, לאָנדאָן,
פילאדעלפיע).
מיר דרוקן דאָ פיר נײַע בילדער פון זינאַװי טאָלקאטשאָװן צו דער שאָלעם:אלייכעם:טעמע.
{
ו
לאמיר לככ טפ
לדער
אף העכסטעך הייך
װוערטער פון שמוע? ראָסין מוזיק פון לייב יאמפאָלסקי
5 יי
222 2
שי 02 מע שטעט ארי עיטטעי טע
== .= 2 22טב: עבט === =2===============
;קץ
=== ==ע == טע ייט 22 = === === === ===
=== 2222 = .קע טיט .טיבי מי= === ===
צ+6ח - 116
2 : 0
= טמ א טי טי טינ ==
(אשענגעקעקיטקעטע מע קעעגעכן אס טעבעקעעטטענט = טינ יי טע ;
אָ, הירש מיט הערנער גאָלדענע --- מײַן פרייר,
ניט לויף אזוי, ניט פלי אזוי אראָפּ די בערג,
דו װעסט אין בלוי, אין גרין און גאָלד
פון יאם צעגאָסענעם פארכלינען זיך,
אָ, פרייד מײַנע, מיט הערנער גאָלדענע...
בלײַב שטיין אָט דאָ מיט מיר אף העכסטער הייך
מיט קאָפּ פאריסענעם אף שווינדלדיקער װײַט,
ן זאָל דײַן אויג דײַן קלאָרס זיך זעטיקו,
און זאָל דײַן הארץ זיך ברייטערן
פאר װײַטקײַטן צעעפנטע פון גרעסטער הייך.
אָ, הירש מיט הערנער גאָלדענע --- מײַן פרייד,
בלײַב שטיין אָט דאָ מיט מיר אף גרעסטער הײך!
און זאָל דער יאם פון אונטן שרײַען דאָרט,
און זאָל זיך שלאָגן דאָרט מיט קאָפּ מיט שוימיקן
אין שטיינעריקן ברצג, --
אָ, פרייד מײַנע, דו הירש מיט הערנער גאָלדענץ,
ניט לויף אזוי, ניט פלי אזוי אראָפּ די בערג,
(ה011ת0? 88א0084810) תוזאתוועפז ושװזדת008
ח.112כ 28 //60786111131א02סצא-סווקעדהקסדוות. /1טווויססאסאנטן
0 216260סוח 001034 8זקס
)40 66060408026 838/66(
8 ו/ו143281 2ס1
כטהסדגסוות ה44008610811 80דסמה1132216
.8660 .2 קסדאגתסק :1281
,סקעה 1109 , (טק8דסקא6ס װװװ018670786) 8ס), .4 ,מקהזוס'ז .4 ,זיווםמסאעקסט .11 :הוזסתתסא62ע
.6020 .0 ,זוגזאאוהגש .11 ,שחס1 .וז ,גאוסץעק .? 2200 .11 ,צוומסקסשוס .ז ,קסתהאות .ם
.17 ,160082 .הץ ,1161 ,2100:482 :1222וקץא2 ווווואגהסק ססק22
{4:46-69 16 -- מק618קא06 01861078601010 ;8:27-91 8 -- קסזאגהסק 2881הת :1660
3:6:07 8 -- אאוזווקא 267זס ;8-49:42 8 -- 0330ת ע זמ3סקת זמת26זס
(6א10 8 א {קסדסצון 11 :הטגאגגסק .168 4 .8דססאנסתץא
48 4 ס308סק'ז ית ג אעװטהסקדס .2 אקסזאסקקס8ן
.ואהסתאם 5379 .ת .אעם .(10)13270 .ת .1166 70(4108126 דגאקס0 .ת 1966 16/10 אזבצטסת א 46280ח02ת
.1392 .388 .חסא 50 11048
באסקת2קזעתסחמּה2ת1 7 /2 הװגקזסתאד 21008080888
2 ב3סזסאװע1ת 608616 וקת 4274סת סת 1408016784
.13 ,28028082 .קסטםת
-חסא 50 688
4
פ
:מקסווסם 8
מסז 30-8 א
סחא/-אוסתסנטן -
וא האת86
תסהס 8
11
אזקס6/8 תה 66 86
: וא קס
) =. גא6אוסתצ/ א
8 א ז ט ת א/
.164אס תס}} 0
(מ8ואס?).
דג
:ההּואסק?) ופזהבאומבּץוא הי
: ואס
א8אנעקסז
{סזסאסחגזפתט)א .א
.(אק9טס)
8 ח 6 א
= ' 2
-סקהםחסתהא הו 84ז6א38 .208
ס} צס 8118016ש8 1101סטק 1806 85טט 8161181מח פום 1
116116286 01016045 1'000021000
מיץ א
נזסס. 16ט04100190-016))ס?םז1
1ז1416.00טס-90ו100עץ//:פ11ח
מ/00800ט0? 60/8(סיז? 14886ז116 106 0)
Live Music
Archive
Librivox
Free Audio
Metropolitan Museum
Cleveland
Museum of Art
Internet
Arcade
Console Living Room
Open Library
American
Libraries
TV News
Understanding
9/11